Wednesday, 8 August 2018

Marc Cyrff a'r Crumblowers, Herald Gymraeg 8 Awst 2018





Llyfr Peter Finch ‘The Roots of Rock from Cardiff to Mississippi and Back’ (2015, Seren) sydd wrth ochr y gwely. Awdur y gyfres Real Cardiff a seicoddaearyddwr o fri yw Finch, bardd yn ogystal ac awdur. Rhywun sydd wedi crwydro strydoedd Caerdydd, rhywun sydd yn crybwyll Geraint Jarman (bardd arall) yn ei lyfrau.

Trof at Finch yn aml pan yn chwilio am ysbrydoliaeth. Ysbrydoliaeth a mymryn o seicoddaearyddiaeth ar ben y gacan sydd yn caniatau rhywun i greu ac i gerdded /crwydro gyda’r llygaid ar agor. Arsylwi a gweld. Edrych a gweld. Mae modd edrych heb weld.



O droi at lyfrau Finch nawr ac yn y man mae rhywun yn paratoi at yr ymryson diwylliannol nesa sydd yn wynebu rhywun – rhyw fath o ioga i’r amenydd.
Trafodaeth ar gelf ac archaeoleg oedd hi yn Oriel Plas Glyn y Weddw wythnos dwetha. Neu trafodaeth ar archaeoleg a chelf? Mae’r ddau yn gweithio. Mae’r ddau yn gywir. Un o drysorau Llŷn, un o drysorau gogledd Cymru, Plas Glyn y Weddw yw’r oriel gelf hynaf yng Nghymru. Plasdy gothig, hanes Elizabeth Jones Parry a’r dyn busnes Solomon Andrews yn ddiweddarach yn arllwys o furiau’r plasdy.

Profiad braf pob amser yw ymweld a Phlas Glyn y Weddw. Anodd esbonio’r teimald ond mae yma groeso bob amser, awyrgylch hamddenol, caffi rhagorol ond dim modd osgoi’r celf. Efallai mai dyma’r peth ynde – does dim modd osgoi’r celf. Mae’r celf yn gwneud ei waith – yn ysgogi trafodaeth – a hynny ym meddwl rhywun (yr unigolyn) neu mewn trafodaeth (gyda chwmni).

Celf cysyniadol yw’r celf sydd wedi ei ysbrydoli gan y gwaith cloddio ym mryngaer Oes Haearn Moel y Gaer ger Bodfari. Dau artist, Simon Callery a Stefan Grant yn ymateb i waith cloddio Gary Lock, Prifysgol Rhydychen. Caer fechan yw Moel y Gaer, un o nifer ar fryniau Clwyd a beth bynnag fydd canlyniadau’r gwaith cloddio – rydym yn siwr o ychwanegu at ein dealltwriaeth o’r caerau yma ar fryniau Clwyd.

Rwyf yn dweud ‘cysyniadol’ wrth ddisgrifio’r celf. Yn sicr mae Callery a Grant yn gallu damcaniaethu y cysyniadol. Bron bod y damcaniaethu yn rhagori ar y celf. Neu efallai ddim? Dwi angen mwy o amser hefo’r gweithiau – angen disytyru’r damcaniaethau a gweld os gallaf gysylltu a’r celf. Byddaf yn dychweld i Blas Glyn y Weddw yn fuan.


‘Roadtrip’ – dyna chi ddisgrifiad da. Swnio fel rhywbeth allan o ‘On the Road’, Kerouak. Dwi’n teithio hefo’r BBC i Gaerdydd i weld cyngerdd y Crumblowers. Da ni yn recordio’r gig ar gyfer y sioe radio ar Nos Lun. Dwi heb weld y Crumblowers yn canu yn fyw ers ddechrau’r 1990au. Prifysgol Llanbed oedd y tro dewtha efallai neu y Powerhaus yn Islington, Llundain?

Rhaid cyfaddef roedd y syniad o’r A470 ar bnawn Sadwrn yn apelio. Y BBC oedd yn dreifio felly roedd cyfle i mi fwynhau y daith, edrych o gwmpas, sylwi ar bethau heb boeni am y gornel neu’r gyffordd nesa. Diolch byth nad yw’r A470 yn union syth ac yn ffordd ddeuol. Gwell fel hyn – cylchfan Dinas Mawddwy, heibio colofn David Davies yn Llandinam, Castell Cyfarthfa wedi ei fframio gan arwydd McDonalds wrth gyrraedd Merthyr.

Does dim angen i mi son am y ‘Steddfod yn y Bae’, bydd digon wedi gwneud hyn yn barod. Hyd at syrffed o bosib. Ond ga’i jest ddweud un peth – roedd gweld pobl o dras Indiaidd, o dras Somali, y di-Gymraeg yn dawnsio i’r Crumblowers yn profi’r pwynt yndoedd – agorwch y blydi drysau. Os am gyraedd y miliwn o siaradwyr Cymraeg mae angen agor y drysau.

Cyn gorffen fy ‘rant’ bach – efallai ei bod yn amser i’r Steddfod agor y drysau i’r gigs gyda’r nos. Gadewch i bobl ‘y pethe’, y dosbarth canol breintiedig Cymraeg dalu crogbris i cael cwrydro’r Maes yn ystod y dydd. Mae pobl fel fi yn gallu fforddio hynny. Ond da chi Steddfod 2019 agorwch y drysau wedyn am 6pm – a gadael i’r werin bobl ddod mewn i weld bands Cymraeg.
Efallai na fydd hyn yn ddigon i gyrraedd y milwin ond mi fydd yn gwneud mwy o les na’r polisi arferol. RHAID fod pawb yn gweld faint o les mae Bae Caerdydd wedi ei wneud!

Ac i droi yn nôl at y gwaith. Yno ar ran y sioe Nos Lun ar Radio Cymru oeddwn’i – yno i recordio gig byw y Crumblowers. Gyda’r haul allan a miloedd o bobl yn lolian o amgylch y Bae doedd dim dwy waith fod awyrgylch neu ‘vibe’ fel da ni yn ei alw o yn y Byd Pop, da iawn wrth i bawb aros am 9pm.

Fel daeth Crumblowers i’r llwyfan roedd hi’n dechrau nosi, y sioe oleadau yn gweithio a’r band yn edrych yn dda, wedi gwisgo yn dda, heb golli gwalltia a heb folia cwrw – ‘lean machine’ yn Saesneg. Gan chwydu tiwns – un ar ôl y llall, fe gafwyd ‘Wyth’, ‘Archesgob’, ‘Achub Fi’ a’r hit mawr ‘Syth’. Bendigedig. Miloedd o bobl hapus iawn. A pobl di-Gymraeg yn dawnsio ar ‘faes’ yr Eisteddfod. Cool.



Ar ddiwedd set Crumblowers, daeth Marc Roberts (Cyrff / Catatonia) ymlaen i chwarae gitar ar ‘Wyth’ a mi a’th y lefel o 12 i fyny at 120. Pawb yn hapus,wrth eu boddau ond doedd gan neb y syniad cyntaf o beth oedd yn mynd i ddigwydd wedyn.

Dyma glywed cordiau cychwynnol ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ a dyna 5,000 o bobl yn rhuthro at y llwyfan, a’r sgrechfeydd yn faddarol. Dyma un o’r tri munudau gorau o fy mywyd hyd yma – Marc Cyrff yn nol ar y llwyfan – a mae’r cyfan wedi ei recordio gan y BBC – ewch draw i Recdordiau Rhys Mwyn ar BBC iPlayer.

https://www.bbc.co.uk/programmes/b0bdvhd6




Wednesday, 25 July 2018

Angerdd. Beth ydi Angerdd? Herald Gymraeg 25 Gorffennaf 2018



Rwyf am geisio troedio llinell denau yr wythnos yma. Rwyf am droedio a chroesi a drysu’r ffiniau ond dwi ddim yn siwr eto ar gychwyn sgwennu’r golofn os wyf yn mynd i lwyddo. Efallai mai colofn o sgwennu ‘creadigol’ fydd hi yr wythynos hon neu ymdrech fregus i roi fy meddylia ar bapur – cawn weld.

Beth am ddechrau gyda ambell ddyfyniad felly. Steve Jones gitarydd y Sex Pistols ddwedodd mewn cyfweliad cynnar iawn “we’re not into music, we’re into chaos”. Rwan beth bynnag oedd Steve yn feddwl go iawn, achos roedd yn amlwg fod y boi yn gerddor, yn gitarydd o fri ac ei fod yn angerddol am ei gerddoriaeth, dyma chi ddyfyniad oedd yn gosod yr agenda, yn gosod her. Bendigedig.

O edrych yn ôl ar hanes y Sex Pistols mae rhywun yn amau fod eu rheolwr Malcolm McLaren, os nad wedi rhoi’r geiriau yng ngheg Jones, oleiaf wedi bod yn annog tueddiadau Jones i herio. Fel darn o ‘gelf’, fel darn o ‘farddoniaeth’ mae hon wedi’r cyfan yn ddyfyniad o berffeithrwydd, iconoclastig, heriol, doniol, hanfodol.

Weithiau mae angen yr elfen yna – o herio heb falio. Dyfyniad o linach “you have to destroy in order to create” oedd llinell Jones heb os. Yr artist Francis Bacon sydd yn cael ei gydnabod fel awdur “rhaid chwalu er mwyn creu”. Ddigon posib. Fe fabwysiadwyd y dyfyniad gan Malcolm McLaren a daeth llinell iconoclastig Bacon yn rhan o naratif y Sex Pistols a Punk Rock yn gyffredinol.

Yn ei hanfod, roedd damcanaieth Bacon a phawb arall yn un hollol gywir. Rhaid chwalu er mwyn creu, rhaid herio ac arloesi hefyd achos y tueddiad yw fod yr hen drefn, y sefydliad, y traddoidiadol, y saff, y derbyniol yna fel bwystfil di-symud yn rhywstro datblygiad gyda styfnigrwydd blin.

Dyfyniad arall hanfodol sydd bellach yn rhan o’r naratif chwyldroadol yng Nghymru yw’r un gan David R Edwards o’r grwp Datblygu,’Mae byw yng Nghymru fel gwylio paent yn sychu”. Cymru yw’r bwystfil blin di-symud. Ond rydym yn caru Cymru, y lle, y dirwedd, y wlad, y bobl. y traddodiad, yr hanes, (yr archaeoleg), y diwylliant, llenyddiaeth a’r beirdd a’r cantorion. Wrthgrws ein bod ni. Da ni gyd yn sicr iawn o hynny.

Ond, a dyma’r cwestiwn anodd, y cwestiwn ar y ffin – pryd mae’r cariad a’r angerdd yna yn cael ei dros yn rwystredigaeth? Does dim ateb gennyf go iawn – peidiwch a disgwyl hynny. Dwi ddim yn ei ddalt o fy hyn, dwi ddim yn credu i mi rioed ei ddallt o.
Rhywbryd yn fy arddegau hwyr, dyddiau olaf yr ysgol Uwchradd mae’n debyg, trodd fy ansicrwydd naturiol a fy nryswch a chymlethtodau arddegau naturiol yn rhywbeth arall dwfn ac angerddol. Os darllenwch fy hunangofiant rwyf wedi esbonio hyn fel fy ymateb i bwlis yn yr ysgol a chael acne / plorod.

O leiaf roedd hwnna yn ateb ‘syml’ ar gyfer y llyfr. Ac oedd, roedd elfen o wirionedd yn hynny. Bwlis ac acne drodd fi at y Sex Pistols – dwi’n weddol sicr am hynny, ond mae hunna yn esboniad rhy syml. Efallai mai’r Sex Pistols wedyn lusgodd fi ar lwybr mwdlyd a gwelltog cefn-gwald tuag at y casgliad – ‘mae angen hyn yn y Gymraeg’. Efallai. Efallai wir.

Y llinell anodda i’w throedio yw’r un rhwng angerdd ac anobaith. Eto dwi ddim yn dallt hyn. Yr agosa efallai i wneud unrhyw synnwyr i mi oedd dyfyniad Tony Wilson (Anthony H Wilson) Factory Records wrth i Wilson drafod Punk gan awgrymu fod pawb yn gwieddi ac yn herio pawb a phopeth ac awgrymodd Wilson mai Joy Division oedd y grwp drodd yr holl beth ar ei ben drwy gyfaddef mai y nhw oedd y grwp cyntaf lle roedd hi ‘wedi canu arny’ nhw’.

Efallai i Wilson ddefnyddio geiriau ychydig fwy lliwgar na ‘wedi canu’ ond roedd ei neges yn amlwg. O anobaith llwyr y Manceinion ol-ddiwydiannol, llwyd, glawog gogleddol – dyma greu darnau o gerddoriaeth ymhlith y prydferthaf erioed; ‘Atmosphere’, ‘Love Will Tear Us Apart’, ‘Shadowplay’, ‘New Dawn Fades’. Felly tra dwi’n chael hi’n anodd cael y geiriau cywir i fynegi yr hyn dwi’n gesio ddweud – dwi’n rhoi ‘Atmosphere’ ymlaen yn y cefndir ar YouTube a dyna fo, mewn cerddoriaeth, fe gaf roi’r gorau i sgwennu’r golofn hon – jest gwrandewch ar ‘Atmosphere’.

Lwcus ydi’r gair. I gael y bwlis a’r acne jest fel roedd Joy Division yn rhyddhau ‘Love Will Tear Us Apart’. Roedd naratif o gysur yn bodoli yn y gerddoriaeth. Achubiaeth. Achub bywyd rhywun go iawn, nid fod rhywun yn son am ddiweddu bywyd ond roedd darganfod naratif a llwybr yn bwysicach na bywyd rhywsut – a hwnna sydd wedi aros hefo rhywun.

O ddydd i ddydd dwi ddim yn gwrando ar Joy Division, peidiwch cam-ddallt mwy na dwi’n gwrando yn ddyddiol ar Datblygu onibai fy mod yn paratoi ar gyfer y sioe radio ar Nos Lun. Y naratif, y mainiffestos sydd wedi aros hefo rhywun. Dyma fy meibl i. Dyma air o gysur rhag tywyllwch y bwystfil di-symud.

Wrth sgwennu rwyf yn osgoi wynebu yr hyn sydd yn amlwg. Trof yr angerdd yn arf yn erbyn unrhyw anobaith.A hynny yn ddyddiol. Dwi ddim mor flin bellach. Tydi mantra Lydon “anger is an energy” prin yn fy nghyffwrdd mwyach. Dwi ddim mor flin. Dwi’n weddol sicr o hynny. Fe newidodd hynny wrth fabwysiadu’r hogia.

Angerdd? Beth yn union ydi angerdd? Yn absenoldeb Ian Curtis a Tony Wilson dwi angen darganfod y bardd sydd yn gallu esbonio hyn i mi. Efallai bod albym newydd ar y gweill gan Datblygu?

Tuesday, 24 July 2018

LP ELERI LLWYD 1977, Herald Gymraeg 11 Gorffennaf 2018



Glain Rhys, Eleri Llwyd, Rhys Mwyn

Teithiais i lawr i Lanuwchllyn ar noson hyfryd o Haf. Ar y ffordd cefais gyfle i wrando ar CD newydd y grwp Ail Symudiad ‘Y Man Hudol’. Yn y 1980au cynnar roedd caneuon fel ‘Twristiaid yn y Dre’, ‘Ad-Drefnu’, ‘Garej Paradwys’, ‘Annwyl Rhywun’ yn gyfeiliant cerddorol i fy mywyd. Roedd Ail Symudiad yn siarp, yn Mod, ’chydig bach yn Don Newydd ac yn band pwysig.

Dros y blynyddoedd fe aeth Ail Symudiad yn ’chydig bach rhy saff a chanol y ffordd a roedd rhywun yn tueddu i son am Ail Symudiad yng nghyd destun y senglau cynnar hynny. Ond, roedd rhywun o hyd yn hoff o Wyn a Rich, o hyd yn eu parchu am y senglau gwych.
Felly beth am y CD newydd? Dwi’n gwneud be dwi o hyd yn ei wneud hefo CDs – rhoi y CD mewn i’r peririant chwarae a disgwyl i’r CD lwytho. Cychwyn hefo Trac 1 – dwi’n rhoi 10-15 eiliad cyn penderfynu – gwrando neu sgip i’r trac nesa.

Peidiwch a phoeni gormod, dim ond fy marn i yw hyn, a byddwn yn agwrymu eich bod yn fy anwybyddu yn llwyr ond dwi di sgipio drwy’r CD cyfan mewn dim – heblaw Trac 4 ‘Llongau Rhyddid’. Wedyn dwi’n ail chwarae ‘Llongau Rhyddid’ tua hanner dwsin ac yn cytuno a fi fy hyn – mae hon yn gân dda!

Chuga-chug-punky sydd i’r gitar, mae hon am gael sbin ar fy sioe radio ar Nos Lun cyn bo hir. A dyna’r broses i mi – bron yn reddfol, dwi’n gwybod o fewn 10 eiliad os yw’r gân yn gweithio i mi.

Yr ail CD dwi angen gwrando arni cyn cyrraedd Llanwuchllyn yw ‘Atgof Prin’, CD cyntaf y gantores ifanc Glain Rhys. Rwyf yn ail-adrodd y broses – sgipio caneuon a phenderfynu fod yna rhywbeth am ‘Haws ar Hen Aelwyd’. Efallai mae’r gytgan lle mae Glain yn canu “Haws cynna tân ar hen aelwyd yn enwedig os di’o dal yn boeth” – honna yn sicr di’r llinell.

Ond Trac 9, ‘Yr Hyn Wnes I’ ydi’r gân dwi yn ail-chwarae. Gyda naws fwy staccato ar y gitar a ffidl yn rhoi rhyw flas Wyddelig – hon di’r un. Argian dwi’n swnio yn galed yndydw ond efallai mai’r hyn dwi’n ei ddweud yw mai dyma’r safon mae Glain angen ei gyrraedd ar y naw cân arall ar y CD – a mi wnaiff os neith hi gario mlaen i ddatblygu a pherffeithio ei chrefft – mae digonedd o amser.

Fy nghyngor i Glain ac i raddau Ail Symudiad yw fod angen cadw pethau yn organig ac amrwd. Mwy o Neil Young / Bob Dylan - ac wrthgwrs dwi’n hollol anghywir achos bydd fy nghydweithwyr ar rhaglenni’r dydd ar Radio Cymru wrth eu bodd a finnau gyda’r nos yn teimlo mai rhyw un gân sydd yn addas i’n sioe bach ni.



Ac eto – pwrpas fy nhaith i Lanuwchllyn oedd (ail) lansiad LP ‘Am Heddiw Mae ’Nghân’, Eleri Llwyd. A dyma record amrwd, gynnes, organig, wedi ei gynhyrchu gan yr athrylith Hefin Elis sydd yn gwrth-ddweud popeth dwi di ddweud uchod. Mae mwy o Baez, Dylan, Neil Young a hyd yn oed Bardot ar y record yma – a dyma chi 10 cân bop perffaith a dwy gan ‘Blues’ sydd ddim cweit cystal.

Dyma werslyfr ar sut i greu naws ar record, sut i gynhyrchu gya chynildeb ond heb golli’r cynhesrwydd. Dyma werslyfr sydd yn esbonbio pam fod pob cân yn cyfri – does na ddim ‘duds’ yma go iawn. Rhai o’r geiriau gan Sian a Catrin Edwards, rhai o’r alawon gan Peter Griffiths – mae hon yn gampwaith o LP heb os.

Piano sydd yn agor ‘Ble Rwyt Ti heno?’, dyma gân sydd yn atgoffa rhywun o naws caneuon pop Ffrengig o’r 60au, breuddwydiol ond alaw gref. 1977 cafodd yr LP ‘Am Heddiw Mae ’Nghan’ ei ryddhau ar label Sain.
Trac 2 ar yr LP yw ‘Dawns’, sydd a naws ‘disgo’, eto hollol 1977.
Distawach ond yr un mor hudolus yw ‘Blentyn Mair’, gwerinol, a diddorol yw nodi mai cân draddodiadol Rwsiaidd yw hon.
Piano a’r naws breuddwydiol 60au-aidd sydd i ‘Pryd y Caf Weled fy Nghymru’n Rhydd’.
‘Pluen Eira’ acwstig a breuddwydiol.
‘Ffarwel Fehefin’ ara deg ac yn yr arddull ‘blues’
‘Esgus yw dy Gariad’ – un arall breuddwydiol a hudolus lled-Ffrengig ei naws.
Cawn fwy o ‘Soul’ ar ‘Crinddail Hydref’. Soul yw’r cyfeiliant bass, dryms ac allweddellau. Dim ond un gair – gwych gan ychwanegu hyfryd. Dyma 1977 heb i Punk fod wedi digwydd. Mwy Neil Young na Joe Strummer. Dwi ddim yn cwyno.
Organ capel sydd yn cyfeilio i’r gân ‘Coli’. Gallwn daeru mai emyn yw hon ond cyfansoddiad Eleri Llwyd sydd yma. Dyma gân addas ar gyfer trefniant corawl ac yn hyn o beth mae cyfansoddi Eleri yn gampwaith.
Cân draddodiadol yw ‘Cariad Cyntaf’ wedi ei drefnu gan Eleri Llwyd.
Blues fwy 12 bar yw ‘Mae’n Rhydd’ – efallai un o’r caneuon gwanaf ar y LP?
‘Am Heddiw Mae’Nghan’ sydd yn cloi yr LP wreiddiol (1977). Brigitte Bardot yn Gymraeg. A nid jest y gwallt, ond heb os mae rhan helaeth o’r LP yn swnio fel trac sain i ffilm Jean-Luc Godard.

Dyma ddadlau felly fod beth greuwyd yn 1977 yn Stwidio Sain gan Hefin Helis ac Eleri Llwyd angen bod yn werslyfr i bawb sydd yn recordio a chyfansoddi heddiw. Oes wir mae angen astudio y Beatles a’r Stones neu Stevens a Huw Jones mae angen y ‘reference points’. Organig, amrwd a chynnes yn llawer gwell na pherffeithrwydd glan digidol.

Saturday, 30 June 2018

Crwydro Safleoedd Archaeolegol, Herald Gymraeg 27 Mehefin 2018


Castell Henllys


Dwi di bod yn crwydro yn agos ac yn bell dros y bythefnos ddwetha. Ymweliadau a safleoedd hanesyddol neu archaeolegol oedd rhain gan ddechrau yn eglwys fendigedig Clynnog Fawr gyda Merched y Wawr Llanfairpwll. Ymweliad gyda’r nos oedd hon, cyn i’r merched gael swper ym Mryn Eisteddfod felly cafwyd cwta awr i fwynhau a gwneud rhyw fath o synnwyr o’r cyd-destun archaeolegol a hanesyddol yng Nghlynnog.

Wrth ymlwybro at yr eglwys dyma gyrraedd carreg fedd Eben Fardd (1802-18830, ysgolfeistr a bardd ‘rhamantaidd’, un o drigolion enwocaf Clynnog Fawr. Ebenezer Thomas oedd ei enw go iawn a gwelwn ei dŷ gyferbyn a wal yr eglwys ar y stryd. Y bregeth yma gennyf oedd fod gweld y cyd-destun ehangach, y cyd-destun diwylliannol a ieithyddol yr un mor bwysig a’r cyd-destun hanesyddol ac archaeolegol.

Rhag cywilydd unrhywun sydd yn cerdded heibio bedd sgwar urddasol Eben, bedd yn yr arddull Gothig. Yr un wers, ond o gyfnod hollol wahanol, oedd mynd a’r merched at ochr ddeheuol yr eglwys i weld y cloc neu ddeial haul 11fed -12fed ganrif sydd yn sefyll ger Capel y Bedd.

Deial haul yn yr arddull Gwyddelig yw hwn, un sydd yn sefyll yn rhydd fel slaban o garreg gyda hanner cylch wedi ei rannu yn bedwar ar ben y garreg. Cwestiwn amlwg yma os yw’r garreg yn yr arddull Wyddelig yn unrhyw fath o awgrym o gysylltiad rhwng Cymru a’r Iwerddon – dyma union gyfnod Gruffudd ap Cynan yn dychwelyd o’r Iwerddon a rhoi’r ‘cic allan’ i’r Normaniaid!

O’r diwedd, dyma gael mynediad i’r eglws. Mewn a ni am Gapel y Bedd a thrafod cynllun yr eglwys flaenorol / gynharach sydd i’w weld ar lawr y capel. Cyfle hefyd i drafod y garreg groes Gristnogol 7-9fed ganrif. Pur anhebyg mai hon oedd ‘carreg fedd Beuno Sant’, dyna un traddodiad ond mae dwy ddadl gref yn erbyn hyn – un fod y garreg rhy ddiweddar ac yn ail, nid ar y safle yma canfuwyd y garreg. Yndi wir mae archaeoleg yn hwyl cael trafod pethau fel hyn gyda Merched y Wawr!

Tu fewn i’r eglwys ei hyn rwyf yn gwneud yn siwr fod y criw yn cael gwerthfawrogi’r seddau misericord yn y gangell – ffurf o sedd sydd yn gefn i rhywun sydd yn gorfod sefyll tra mae’r sedd ar i fyny yn ystod gwasanaethau yn y canol oesoedd. Rydym hefyd yn cael hwyl wrth drafod y gefail cŵn sydd ar y wal ddeheuol ger yr organ. Mae’n debyg fod cŵn yn eistedd ar draed y merched yn yr hen ddyddiau i gadw eu traed yn gynnes mewn eglwysi oer. Roedd y gefail yno i gadw trefn ar y cŵn petae angen.

Eglwys Clynnog Fawr

Cefais gwmni criw Capel Traeth, Cricieth am ddiwrnod cyfan wrth iddynt gael gwibdaith o amgylch Ynys Môn. Gan fod Cadw wrthi ar hyn o bryd yn cloddio yn Mryn Celli Wen (ger Bryn Celli Ddu) roedd yn briodol ein bod yn dechrau’n taith ym Mryn Celli Ddu ac unwaith eto dyma roi cyd-destun tirweddol i’r criw. Cyd-destun yw’r gair pwysig.

Yn ystod y cyfnod Neolithig, sef cyfnod y ‘ffarmwrs cyntaf’, rhwng 4000-2000 cyn Crist a wedyn yn yr Oes Efydd (2000- 700 cyn Crist) roedd defnydd helaeth o’r dirwedd o amgylch siambr gladdu Bryn Celli Ddu. Rydym bellach wedi darganfod ‘tirwedd ddefodol neu sanctaidd’ o amgylch siambr gladdu Bryn Celli Ddu gyda olion yn ymestyn o’r Neolithig hyd at yr Oes Efydd.

Ymlaen a ni wedyn at Llys Rhosyr, Niwbwrch, un o lysoedd tywysogion Gwynedd. Dyma lle cafodd y criw eu picnic a trodd y sgwrs dros ginio at ddychmygu’r neuadd gyda un o’r ddau Llywelyn yn bresennol, yn gwledda ac yn cynnal cyfarfodydd. Dyma ni yn cael picnic, yn eistedd ar sylfaeni’r walia lle bu tywysogion Gwynedd yn rheoli yn ystod y 13eg ganrif. Rhaid cyfaddef fod mymryn o ddiffyg cynnal a chadw yn Llys Rhosyr – mae angen chwynu oleiaf. Anodd peidio teimlo mymryn o ddicter fod safle mor bwysig o ran Hanes Cymru mewn cyflwr braidd yn druenus.

Llys Rhosyr

Taith wahanol iawn oedd yr un i lawr i Sir Benfro. Derbynais wahoddiad gan Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro i agor y tŷ crwn Celtaidd newydd yng Nghastell Henllys ger Nanhyfer. Bryngaer Oes Haearn sydd yma ar bentir ger Afon Duad ac Afon Nyfer sydd wedi ei gloddio yn archaeolegol. Yr hyn sydd yn anarferol am Gastell Henllys yw fod tai crynion a storfeydd a gweithdai wedi eu codi ar yr union safle lle cloddwyd nodweddion o’r fath. Dyma’r ‘Sain Ffagan’ archaeolegol i bob pwrpas.

Pethau anodd i’w dehongli yw bryngaerau wrth gerdded ar y ddaear. Gyda ffosydd a chloddiau sylweddol yn aml, neu dro arall, i’r gwrthwyneb llwyr, cloddiau a ffosydd wedi eu chwalu yn llwyr gan amaethyddiaeth, y ffordd orau o ‘werthfawrogi’ bryngaer fyddai o’r awyr mewn awyren neu drwy astudio awyrluniau.

Ond yma yng Nghastell Hennlys mae’r cytiau wedi eu hail-greu ac yn well byth wedi eu dodrefnu fel fydda nhw yn y cyfnod. Dyma weld yr hanes go iawn felly. Does dim rhaid dychmygu – mae o o’n blaen ni. Dyma y man cychwyn o ran dehongli bryngaerau a llociau’r Oes Haearn.

Rhaid llongyfarch Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro am eu gwaith parhaol ar y safle. Rhaid hefyd cydnabod y croeso cynnes a’r sgyrsiau diddorol gefais gyda aelodau o staff y Parc. Ar ôl agor y cwt crwn yn swyddogol gan ddefnyddio pladur llaw Celtaidd (wedi ei ail-greu) dyma rannu ‘veggie-burger’ yn y barbaciw oedd yn dilyn yr agoriad. Hyfryd iawn!

Sunday, 24 June 2018

Cofeb Friction Dynamics, Herald Gymraeg 13 Mehefin 2018





Wrth wylio rhaglen ddogfen y newyddiadurwraig Afua Hirsch, ‘Battle for Britain’s Heroes’ ar Channel 4 yn ddiweddar roedd yn hollol amlwg fod Hanes yn rhywbeth sydd yno i’w drafod, i greu trafodaeth ac yn bwysicach byth yn rhywbeth i ni ddysgu ohonno.

Mae gwahanaieth sylfaenol rhwng dysgu ffeithiau a dysgu’r wers. Does dim anghytuno a Hirsch fod y Llyngesydd Nelson wedi elwa o, a chefnogi y fasnach mewn caethweision. Does dim anghytuno fod Churchill wedi arfer agweddau hiliol tu hwnt tuag at rai pobleoedd / gweldydd. Does dim gwadu fod Cecil Rhodes yn gymeriad atgas o hiliol.

Efallai gyda mymryn o gellwair, holodd Hirsch oes oedd yr amser yn iawn bellach i ni chwalu Colofn Nelson, dymchwel cofgolofn Churchill a chael gwared a’r cerfiad o Rhodes ar Goleg Oriel, Rhydychen? Chwaraeai’r Ymerodraeth Brydeinig rhan amlwg yn hyn ôll a mynegodd Rhodes y farn yma am y Sais yn ei ewyllus: "I contend that we are the first race in the world, and that the more of the world we inhabit the better it is for the human race”.

Doedd dim prinder o haneswyr ac arbenigwyr tra Seisnig ar rhaglen Hirsch yn amddiffyn yr ‘arwyr’ uchod a roedd eu amharodrwydd i gydnabod gwendidau’r cymeriadau yn boenus i’w wylio. Rydym yn gyfarwydd yma yng Nghymru a chymeriad fel Lloyd George – cymeriad hanesyddol pwysig – ond dwi ddim yn credu fod unrhwun yn trafod Lloyd George heb gydnabod a chrybwyll ei ochr dda a drwg. Does dim disgwyl i ni gytuno a phopeth wnaeth Lloyd Goorge, does neb yn gofyn hynny ganddym.

Ond, does neb chwaith yn galw am ddymchwel cofgolofn Lloyd George ar y Maes yng Nghaernarfon. Cerflun gyda llaw gan William Goscombe John. Mae modd dadlau, beth bynnag eich barn am LL. G. fod cerflun Goscombe John yn ei hyn yn wrthrych hanesyddol o bwys.

Er hyn, os yw rhywun yn edrych yn ofalus o amgylch y palmant ger cerflun Lloyd George yng Nghaernarfon mae diferiadau o baent gwyrdd dal i’w gweld ar y llawr – tystiolaeth o wrthdystiad yn erbyn yr hyn wanaeth (neu fethodd) LL. G yn Iwerddon.

Iawn – i ni drafod hyn a dysgu o hyn. Tydi cael gwared o gerflun LL.G ddim yn cyflawni unrhywbeth. Derbyniais ebost yn gymharol ddiweddar yn holi os dylid dechrau ymgyrch i gael gwared a cherflun Nelson ar lan y Fenai. Gwelir y cerflun o Nelson o dan Eglwys Santes Fair, Llanfairpwll. Cerfiad gan Clarence Paget, un o feibion Ardalydd Môn yw hwn a hyd y gwn i doedd a does dim cysylltiad o gwbl a Nelson.

‘Ffug-gofeb’ neu ‘ffolineb’ mewn ffordd yw’r cerfiad yma o Nelson yn yr un traddodiad ac arfer yr uchelwyr o godi ffug-gestyll neu ffug-dyrrau yn ystod y 18fed ganrif. Petae Clarence Paget ddim wedi ymddiddori mewn cerfio, fydda ‘na ddim cerfiad o Nelson yma ar lan y Fenai. Felly pa bwrpas ei ddymchwel?

Gallwn ddadlau drwy’r nos am hyn – beth am chwalu Gastell Penrhyn, beth am chwalu Castell Caernarfon – yn amlwg mae rhan o’r stori yma yn ymwneud a gormes a thrais. A dyma lle mae rhywun yn dechrau gweld gwendid y ddadl dros chwalu cofebion neu adeiladau hanesyddol. Dyma sydd yn caniatau i ni ddweud y stori ac i ddehongi’r stori – ac yn bwysicach byth i ddadlau ynglyn a’r da a’r drwg a phob agwedd o’r stori. Ar ei fwyaf eithafol mae angen cadw adeiladau a hanes Dachau a Belsen yn fyw – rhag i ni anghofio.

Awgrymaf yn garedig na ddylid gwyn-galchu Hanes ond, a dyma lle dwi’n tueddu i gytuno a Hirsch – mae’n hanfodol fod hanes yn cael ei ddadansoddi a’i drafod a fod y da a’r drwg yn cael ei amlygu. Ni ddylid cuddio’r drwg. Wrthreswm cawn gofebion a cherfiadau eraill sydd yn llai ‘dadleuol’ o ran y cymeriadau dan sylw ond yr un yw’r pwrpas – sef i gofio.

Newydd ei ddadadrchuddio ar y Maes yng Nghaernarfon mae cofeb i gofio am streic gweithwyr Friction Dynamics rhwng 2001 – 2003. ‘Ferodo’ oedd enw’r ffatri yn wreiddiol a fe agorwyd yr un flwyddyn a chefais fy ngeni, 1962 gan gyflogi 2000 o weithwyr.

Gyda dyfodiad perchennog newydd, yr Americanwr Craig Smith yn 1997, fe ail enwyd y ffatri yn Friction Dynamics a datblygodd anghydfod rhwng y gweithwyr a’r perchennog newydd wrth i Smith newid amgylchiadau cyflogau a hawliau gwaith. Bu gweithwyr ac Undebwyr allan ar steric am bron i 1000 diwrnod.

Yr hyn sydd yn drist yn yr achos yma yw fod tribwynlys wedi ochri gyda’r gweithwyr ond fod Smith wedi mynd yn fethdalwr, gwaraed a’r gweithwyr cyn ail agor y busnes fel Dynamex Frictiion. Er i’r tribwynlys farnu fod Smith wedi cael gwared a gweithwyr yn anheg erbyn 2010 bu rhaid i’r gweithwyr dderbyn na wela nhw byth yr iawndal. Bu i’r ffatri cau yn 2008.

Eironi’r stori yma yw fod cymhariaeth amlwg a Streic Fawr Penrhyn. Onid oedd Smith yn ceisio trin ei weithwyr yn yr un ffordd ffwrdd a hi di-hawlia a oedd rhai fel George Sholto Gordon Douglas-Pennant canrif ynghynt. Neb yn dysgu o hanes, hawliau gweithwyr yn fregus – a dyma ni heddiw 2018 – Brexit am gael gwared a’r holl “red tape” – heb esbonio yn aml mai’r “red tape” yw hawlia mamolaeth neu hawliau gwyliau’r gweithwyr.

Da o beth fod y gofeb yma wedi ei hychwanegu at gofebau Lloyd George, Hugh Owen, Llywelyn Turner a Willam Henry Preece ar Faes Caernarfon. Cymeriadau sydd angen eu trafod, herio, gwerthfawrogi, dadansoddi ond yn sicr ddim eu anghofio!

Saturday, 9 June 2018

Anarchwyr ac Artistiaid yn Harlech ar ddechrau'r 20fed Ganrif, Llafar Gwlad 140




Darlith ddiweddar gan Andrew Davidson, Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, o’r enw ‘Anarchwyr ac Artistiaid: Eu dylanwad ar bensaernÏaeth Harlech ym mlynyddoedd cynnar yr 20fed ganrif’, ddaru ddechrau’r broses o ail-feddwl am Harlech fel lle i mi. I’r rhan fwyaf ohonnom, y castell da ni yn weld, castell Edward I, rhan o goncwest 1283 - gyda chestyll Caernarfon a Chonwy. Tref Seisnig ganol-oesol. Ymwelwyr. Glwb Golff, Traeth.



Ond, mae llawer llawer mwy i Harlech. Yn amlwg felly, ond darlith Andrew ddaeth a hyn i’r amlwg. Cyn dechrau trafod rhai o’r adeiladau a chymeriadau o ddiddordeb mae’n werth cymeryd un cam yn ôl ac ystyried am eiliad sut rydym yn tueddu i ‘olygu’ hanes.

Dyma rhywbeth sydd yn fy mhoeni fwy-fwy y dyddiau yma. Soniais yn fy ngholofn ddwethaf (Llafar Gwlad 139) sut mae’r diffyg Cymry Cymraeg yn y maes archaeolegol yn siomedig ond cyfeiriais hefyd sut mae’r di-Gymraeg, ac yn enwedig y rhai sydd ddim yn ymdrechu i ddysgu’r iaith, yn cyfrannu at ddehongliad cul o’r dirwedd hanesyddol / ddiwylliannol Gymreig.

Credaf fod bod yn gaeth i ‘genedlaetholdeb’ cyfyng a beth bynnag yw ‘Cymreigtod’ yn y cyd-destun yna hefyd yn gallu cyfrannu at olygu’r hanes. A yw hyn yn arwain at greu naratif dderbyniol i’r agenda wleidyddol / ddiwylliannol sydd ohonni yn hytrach na dadansoddi’r hanes? Y peryg yma er engraifft, yw fod unrhyw gymeriadau (hanesyddol neu ddiwylliannol) gwrth-Gymraeg neu gwrth-Gymreig honedig yn cael eu di-ystyru neu eu crybwyll ar frys a meddyliaf yn syth am y ‘broblem’ sydd gennym fel Cymry Cymraeg hefo Dylan Thomas dyweder.

Engraifft arall fydda John Cale, y cerddor o Garnant, cyn aelod o’r Velvet Underground. Rhywun sydd heb arddel ei Gymreictod ddigon amlwg yn ôl rhai. Meddyliwch wedyn am yr holl ddadleuon ynglyn ac Edward I a’i gestyll. Y peryg yw fod hyn ôll yn cael ei weld fel rhywbeth sydd ddim yn ‘haeddu’ ein sylw, neu yn sicr gormod o’n sylw. Fy nadl bob amser yw nid ein lle ni yw golygu hanes, ein lle ni yw ei ddehongli a’i drafod, y da, y drwg ar hyll!

A dyma gyrraedd felly at yr hanes draddodwyd gan Andrew. Cymeriadau di-Gymraeg yn symud i mewn i Harlech yn y cyfnod Fictoraidd / Edwardaidd. Fawr o nodweddion Cymreig, felly o ddim diddordeb i ni fel Cymry Cymraeg. O ganlyniad, da ni ddim yn gyfarwydd a’r hanes. Ond fe gafodd yr anarchwyr a’r artistiaid effaith sylweddol ar ddatblygiad Harlech ac os am ddehongli Harlech heddiw rhaid deall beth ddigwyddodd ar ddechrau’r 20fed ganrif. Ategaf – peth peryglus yw ‘golygu’ hanes – nid yn unig yn wleidyddol – ond yn syml iawn o ran dehongli’r hanes.

Adeiladwyd Plas Wernfawr rhwng 1907-1908 ar gyfer George Davidson gan y pensaer o Glasgow, George Walton, yn yr arddull Celfyddyd a Chreft gyda wyneb ‘clasurol’ o garreg leol lwyd ar flaen y plasdy. Ganed Davidson yn Lowestoft yn 1854 a drwy ei ddiddordeb mewn ffotograffiaeth daeth mewn amser yn Gyfarwyddwr-Reolwr ar Kodak UK a drwy fuddsoddi yn Eastman Kodak daeth hefyd yn filiwnydd.

Roedd cefnogaeth George Davidson i welliannau cymdeithasol ac ymgyrchoedd y cyfnod yn arwain at gysylltiadau gyda anarchwyr ac oherwydd pwysau gan Eastman (a oedd yn wrthwynebus i’r fath gysylltiadau) bu rhaid iddo ildio ei swydd gyda Kodak yn 1908, er iddo barhau fel aelod o’r Bwrdd tan 1912. Dyma’r cyfnod symudodd i Harlech.

O ran ffotograffiaeth, mae George Davidson yn cael ei gydnabod fel arloeswr ym maes ffotograffiaeth argraffiadol. Ei lun The Onion Field (1890) sydd yn debyg iawn i lun wedi ei beintio yw’r llun argraffiadol ffotograffaidd cyntaf mae’n debyg.

Felly dyma ni yn Harlech, ‘anarchydd’ a milwnydd sydd wedi arloesi ym maes ffotograffiaeth. Pwy fydda yn gwybod hynny? Tydi hyn ddim yn rhan o’r naratif Cymreig? Ond mae’r adeilad yn chwarae rhan amlwg yn y naratif wedyn.
Trawsffurfwyd Plas Wernfawr yn 1927 i Goleg Harlech gan Thomas Jones (T.J), gwr oedd wedi gweithio fel ysgrifenydd i Lloyd George a Thomas Baldwin yn ei dro. Dyma gartref Cymdeithas Addysg y Gweithwyr. Coleg ail-gyfle. Coleg preswyl i’r rhai na chafodd addysg ffurfiol yn eu blynyddoedd cynnar. Silyn Roberts, Llanllyfni, sefydlodd y gangen gyntaf o CAG yng ngogledd Cymru yn 1925.

Cysylltir y gair ‘sosialaeth’ yn agos a CAG. Er nad oedd cysylltiad rhwng George Davidson a Thomas Jones mae’n addas rhywsut fod Plas Wernfawr wedi datblygu i fod yn adeilad ‘Coleg Harlech’. Rwyf wedi cael y fraint ers ganol yr 1980au o gynnal Dosbarthiadau Archaeoleg WEA fel roedd pawb yn cyfeirio atynt. Roedd ymweld a Choleg Harlech bob amser yn bleser erf od y rhan health o’r dosbarthiadau allyn yn y gymuned ym Mryncroes, Abersoch, Brynsiencyn ayyb. Bellach mae Coleg Harlech ar gau.



Oddifewn i Goleg Harlech / Plas Wernfawr mae murluniau gan yr arlunydd Robert Baker sydd yn dyddio o’r 1930au. Lluniau o dirweddau a chymeriadau Cymru sydd yma gan Baker, chwarelwyr a glowyr, Gorsedd y Beirdd a thirweddau amaethyddol. Cymeriad Cymru wledig a ddiwydiannol ar wal un ystafell. Rhyfeddol, ond gan fod yr adeilad yn wag, y gwresogydd i ffwrdd mae tamprwydd yn cael y blaen a’r lluniau.
Sylwais yn ddiweddar fod y plastr yn codi ohewydd y tamprwydd a fod paent y murluniau yn codi ac yn breuo. Dyna chi drist, er fod hwn yn adeilad Rhestredig Gradd II, does dim arian i gadw’r gwres ymlaen a thu cefn drysau caeedig rydym yn colli darnau o waith celf Cymreig. Ni does ateb gennyf ond tydi hyn ddim ddigon da nacdi?


Ychwanegwyd adeilad y llyfrgell yn ddiweddarach mewn arddull Art Deco gan y pensaer lleol Griffith Morris o Borthmadog. Ychydig i’r gorllewin fe welwn y neuadd breswyl, sef y tŵr uchel a fel Theatr Ardudwy (1974 gan S Colwyn Foulkes) mae’r adeiladau yma yn yr arddull Brutalist neu bensaernÏaeth garw. Diddorol yw’r cyfuniad agos yma o Gelfyddyd a Chrefft, Art Deco a phensaernÏaeth garw o fewn tafliad carreg i’w gilydd.



Tybiaf fod nifer o blaid dymchwel y ‘garw’ ond mae concrit yr 20fed ganrif bellach yn rhan o’r dirwedd hanesyddol / archaeolegol / bensaernÏol. Dyma’r un ddadl yn codi ynglyn a chynllun Sir Basil Spence ar gyfer Atomfa Trawsfynydd. Hyll. Ond dyma bensaernÏaeth garw ar ei ora. Eto – dim ein lle ni yw golygu’r dirwedd bensaernÏol. Cawn hoffi adeiladau a ‘chasau’ eraill ond gwae ni eu dymchwel yn ddifater.

Cysylltiad ffotograffaidd arall a Harlech yw cartrefi’r Americanwr Alvin Langdon Coburn. Cynllunwyd Cae Besi ar ei gyfer (yn ôl y son) gan Griffith Morris yn yr arddull Celfyddyd a Chrefft. Dyma adeilad Rhestredig Gradd II arall yn Harlech. Coburn oedd un o’r ffotograffwyr cyntaf i dynnu lluniau hollol abstract ac i roi pwyslais ar dynnu lluniau o safleoedd gyda golwg dros y gwrthrych neu’r olygfa. Pwysleisiodd bwysigrwydd yr elevated viewpoint i ddefnyddio iaith y ffotograffydd.



George Davidson a Plas Wernfawr oedd y ddolen gyswllt o ran denu’r mewnfudwyr creadigol i Harlech. Trawsffurfwyd ‘diwylliant' y dref i raddau gan gymeriadau fel y cyfansoddwr Sir Greville Bartock, W H Moore ac A P Graves (tad y bardd Robert Graves awdur The White Goddess). Gwleir carreg fedd A P Graves ym mynwent Eglwys Sant Tanwg, Harlech.

Datblygwyd gwyl gelfyddydol yn Harlech ganddynt a magwyd gysylltiadau a chymeriadau fel George Bernad Shaw ac aelodau o’r Gymdeithas Fabian. Ond erys y ffaith fod y diwylliant yma yn hollol ang-Nghymreig ac allan o gymeriad. Chlywais i rioed son am hyn o fewn y byd Cymraeg. Dyma sydd yn gwneud yr hanes mor ddiddorol. Rhywsut mae angen ei berchnogi nid ei anwybyddu.

Llyfryddiaeth: Davidson, A., 2008, Coleg Harlech, Harlech GAT Report No 761



Llys Dorfil, Herald Gymraeg 30 Mai 2018



Rhys Mwyn a Bill Jones

Wrth deithio hyd a lled y wlad gyda’r nos yn rhoi sgyrsiau am archaeoleg i wahanol gymdeithasau byddaf yn aml yn dechrau fy narlith drwy ‘ddatgan yr amlwg’. A byddaf yn gwneud pwynt fy mod yn ‘datgan yr amlwg’ gan bwysleisio fod yr hyn rwyf am ei ddweud yn hollol amlwg i ni Gymry Cymraeg. A’r pwynt, yn weddol amlwg, yw ein bod ni Gymry Cymraeg yn ymwybodol iawn o berthyn i le.

Weithiau byddaf yn tynnu coes ein bod yn Genedl blwyfol iawn, gan bwysleisio fod plwyfoldeb yn gallu bod yn beth positif iawn. Rwyf i dal i ddweud fy mod o Sir Drefaldwyn pan mae rhywun yn gofyn ‘O ble rwyt ti’n dod?’ Efallai fy mod wedi byw yng Nghaernarfon bellach am gymaint a bu’m yn byw ym Maldwyn yn ystod fy ieuenctyd – ond byw yng Nghaernarfon ydw’i nid dod o Gaernarfon!

Wedyn ar ôl cael hwyl yn trafod ‘plwyfoldeb’ byddaf yn crybwyll y cysyniad o ‘genedlaetholdeb’. Tueddu at ‘genedlaetholdeb’ mae’r rhan fwyaf o Gymdeithasau Cymraeg eu hiaith. Nid wyf yn manylu gormod ar y diffiniad o genedlaetholdeb mwy na dwi’n poeni gormod am y diffiniad fod Cymru yn wlad Gristnogol. Weithiau, os yw’r hwyl yn dda byddaf yn mentro i herio rhyw fymryn – yn fy achos i, rwyf wedi hen ymwrthod a diffinio fy hyn fel cenedlaetholwr neu Gristion.

Nid fod modd fy niffinio chwaith fel anarchydd na phagan – dwi ru’n o’r uchod – jest yn fi. Nid hawdd yng NGhymru yw mynd yn groes i’r diffiniad o fod yn ‘genedlaetholwr’ gan fod hwn yn ddiffiniad mor eang a chynhwysfawr gennym fel Cymry Cymraeg. Ond weithiau, mae’n rhaid meddwl yn wahanol, cael rhyddid i feddwl yn wahanol. Y mantra gennyf pob amser yw y llinell gan y grwp pop anarchaidd Crass: “freedom isn’t freedom when your back’s against the wall”.

Efallai fod llinell Crass ychydig yn or-ddramatig. Go iawn does neb i weld yn poeni rhyw lawer am fy ‘ymwrthodiadau’. Ond mae cael ymwrthod yn elfen bwysig o ryddid. Dyna fy mhwynt pob tro.

Wedyn byddaf yn symud ymlaen at gyfnodau fel y Neolithig a’r Oes Efydd, y cyfnodau hynny sydd yn dechrau oddeutu 4000 cyn Crist a 2000 cyn Crist. O gyfandir Ewrop daeth amaethyddiaeth 6000 o flynyddoedd yn ôl ac o gyfandir Wrop daeth technoleg metal 4000 o flynyddoedd yn ôl. A dyna daro ergyd yn erbyn ffolineb a gwallgofrwydd Brexit.

Ar y pwynt yma rwyf yn ddi-ofn. Yn wyneb y fath ffolineb, teimlaf gyfrifoldeb i wneud y pwynt. Ers y cyfnodau cynhanesyddol rydym wedi cael perthynas agos a chyfandir Ewrop – heb Ewrop fydda na ddim ffermio na metal. Syml. Dyma gyfle felly i grybwyll fod archaeoleg yn fwy na rhywbeth ‘diddorol. Mae archaeoleg yn berthnasol. Hollol berthnasol.

Anodd osgoi y gwleidyddol a dwi ddim yn siwr os dylia ni fod yn ceisio osgoi’r gwleidyddol. Ers degawd bellach rwyf wedi treulio rhan sylweddol o fy amser yn ymwneud ac archaeoleg yng Nghymru. Mewn erthygl diweddar yn Llafar Gwlad (Llafar Gwlad 139 Chwefror 2018) mentrais ymosod ar y diffyg dwy-ieithrwydd, y diffyg o ran y Gymraeg, y diffyg o ran agweddau Cymreig a’r ymdeimlad Cymreig o fewn y maes yng Nghymru.

Mewn ffordd roeddwn yn ymosod ar nifer o fy ngyd-weithwyr, rhai yn ffrindiau – ond awgrymais mai teledu du a gwyn oedd yr archaeolegwyr di-Gymraeg yn ei weld – rhaid wrth yr Iaith Gymraeg os am gael y darlun llawn, y darlun HD lliw. Awgrymais – os ydynt mor frwd am Gymru a’r archaeoleg – pam and oeddynt yn dysgu’r iaith?

Dyma bregeth sydd ddim angen ei thrafod gyda criw Cymdeithas Archaeoleg Blaenau Ffestiniog. Rwyf wedi cyfeirio at y criw yma sawl gwaith dros y blynyddoedd yn y golofn hon wrth grybwyll gwaith ardderchog Bill Jones a’r criw yn cloddio ym Mhenamnen, Ffynnon Elen / Elan (Dolwyddelan), chwarel cerrig hogi Moel Siabod neu yng Nghwmorthin.


Pendroni

Newydd ddechrau cloddio yn Llys Dorfil ar gyrion Tan y Grisiau / Blaenau Ffestiniog mae Bill a’r criw. Y Gymraeg yw iaith naturiol y gwaith hyd yn oed os yw’r di-Gymraeg yn ymuno. Perthyn i le mae’r criw – pobl Blaenau, pobl Tan y Grisiau, pobl y fro – gyda gwybodaeth eang, dealltwriaeth eang, Does dim diwrnod gwell i’w gael nac ymuno gyda criw fel hyn yn yr awyr agored, i gloddio gyda golygfeydd hyfryd draw dros Gwm Bowydd tuag at Blaenau ar y gorwel.

Lloc ac adfeilion adeiladau sydd yma. Lloc cylchog anferth gyda sawl tŷ llwyfan tu fewn i’r lloc ond y cwestiwn amlwg yw pa gyfnod? Mae’r tai llwyfan sydd wedi eu hadaeiladu ar lwyfan artiffisial ar y llethr bron yn sicr yn rhai Canol Oesol. Ond y lloc – fe all rhywbeth fel hyn ddyddio o’r cyfnod cynhanesyddol?

Fy argraff cyntaf oedd tirwedd aml-gyfnod. Os bu defnydd o’r darn yma o dir dros y blynyddoedd ar gyfer amaethyddiaeth – mae’n berffaith bosib fod y defnydd dros ganrifoedd neu yn perthyn i wahanol gyfnodau. Cawn adroddiad hanesyddol fod yma feddau neu fynwent o rhyw fath.

Fe all fod yr archaeoleg yn gymhleth felly? Rydym wedi bod yn edrych ar nodwedd sydd yn ymdebygu i gist fedd gyda meini cyfochrog wedi eu gosod ar eu hochr  greu nodwedd lled sgwar rhyw 2.5 medr ar draws. Yr wythnos hon rydym yn gobeithio datrus y cwestiwn os yw’r nodwedd yma yn rhywbeth gafodd ei adeiladu gan ddyn neu os mai ‘ffliwc’ hollol naturiol yw gosodiad y cerrig. Dim ond drwy gloddio gallwn ddatrus y cwestiwn.


Cist-fedd?

Monday, 28 May 2018

Herald Gymraeg 16 Mai 2018 Digwyddiadau Mai 68



Chwech oed oeddwn’i yn 1968, felly dwi ddim yn cofio digwyddiadau Mai 1968 o gwbl. Dwi ddim hyd yn oed yn gwybod beth oedd effaith y digwyddiadau ym Mharis a rhannau eraill o Ffrainc ar gymedithas cefn gwlad Sir Drefaldwyn lle cefais fy magu. Efallai y dyliwn holi? Efallai dyliwn edrych ar rifynnau o’r Daily Post yn ystod Mai 1968?

Deng mlynedd yn ddiweddarach roeddwn yn dechrau clywed am y ‘Situationists Internationale’ a fu’n rhan o’r chwyldro yn ystod Mai ’68. Ond nid mewn llyfrau hanes y dysgais amdanynt ond drwy recordiau pop y Sex Pistols. Rwan. rwyf yn ymwybodol iawn fy mod wedi cyfeirio at y Sex Pistols a Punk Rock dros y blynyddoedd yn y golofn hon – efallai hyd at syrffed – ond dyma lle cefais rhan bwysig o fy addysg.

Dwi ddim yn cofio (nac yn gwybod) am unrhwyw grwp pop Cymraeg a ganodd am ddigwyddiadau Paris. Tueddu i ganu am y frwydr iaith ac am Gymru oedd grwpiau Cymraeg y 1960au hwyr a’r 1970au cynnar. Ddigon teg ac ofnadwy o bwysig ond roedd rhaid aros tan Geraint Jarman er mwyn cael edrych tu hwnt i ffiniau Cymru. Canodd Jarman am Amsterdam a Berlin. Diolchaf iddo.

Efallai mai record Steel Pulse ‘Ku Kluk Klan’ (1978) oedd un o’r gwerslyfrau pwysicaf. Dyma ni yn Sir Drefaldwyn ac yn dallt hi – roedd hiliaeth yn anghywir, yn wrthyn. Y wers nesa oedd ‘Glad To Be Gay’ (1987) gan y Tom Robinson Band neu TRB fel oedd pawb y neu galw. Dyma ni yn Sir Drefaldwyn yn dallt fod bod yn hoyw yn OK.

Digon o waith fod grwp Cymraeg o’r cyfnod wedi canu unrhywbeth mor agored a chân TRB. Dwi dal i fyw mewn gobaith fod na rhywbeth Cymraeg yn bodoli a mai fi sydd heb ddod ar ei draws eto. Ond, fedra’i ddim gor-bwysleisio pwysigrwydd y ddwy record yma o ran fy ‘addysg gwleidyddol’. Roedd The Clash yn rhannu llwyfan gyda grwpiau reggae, roedd John Lydon bob amser yn sôn am ei hoffter o gerddoriaeth ‘dub’. Dyma ni yn 1978, Sir Drefaldwyn yn dallt hi.

Rheolwr y Sex Pistols oedd Malcolm McLaren, ei bartner oedd y cynllunydd dillad Vivienne Westwood. Adran gelf y Pistols oedd y cynlluynydd graffeg Jamie Reid. Bu cryn ‘fenthyg’ ar syniadaeth a delweddau’r Situationist Internationale gan Malcolm a Jamie. Yn ei ffordd roedd Vivienne hefyd, ac yn parhau i fod felly hyd heddiw, yn ‘Situationist’.

Beth bynnag oedd cryfderau’r gerddoriaeth yn eiriol neu o ran sŵn guitar Steve Jones rwyf yn dal i ddadlau fod syniadau Malcolm, dillad Vivienne a chelf Jamie wedi bod yr un mor bwysig i mi a chaneuon y Pistols. Cyflwyno rhywun i gelf a syniadaeth celf oedd y triawd yma. Ysbrydoli rhywun i greu. Ysbrydoli rhywun i ddysgu a gwthio pethau y neu blaen. Nawr roedd angen trawsblanu’r syniadau i’r ardd Gymreig.

Sawl gwaith cefais y cyfle i ganu ym Mahris gyda’r Anhrefn. Digwyddiadau Mai 68 a dylanwad Jamie Reid yn benodol arweiniodd at eiriau ‘Rhedeg i Paris’. Sion fy mrawd sgwennodd yr alaw, fi sgwennodd y geiriau. Galwad oedd yma i ni ddefnyddio dylanwadau Paris ’68 er mwyn gweithredu yng Nghymru. Ymdrech oedd yma i greu maniffesto a ffordd newydd o edrych ar weithredu yng Nghymru.

Hanner canrif yn ddiweddarach, a yw digwyddiadau Mai ’68 yn berthnasol? Ydynt os oes modd dysgu ohonynt a’u defnyddio fel ysbrydoliaeth i weithredu heddiw.Fel gwers hanes yn unig – dyna’r ôll fydd y digwyddiadau. Rhaid iddynt ysbrydoli os am fod yn berthnasol.
Bu gŵyl ‘Ffilm Mai 68’ yng nghanolfan Pontio dros benwythnos Gŵyl y Banc Mai. Wedi ei guradu gan Emyr Glyn Williams (Emyr Ankst) cafwyd gwledd o ffilmiau radical / chwyldroadol o’r 1960au. Llwyddais i weld ‘Weekend’ gan Jean Luc Godard (1967) a ‘Daises’ gan Vera Chytliova (1966).

Ffilmiau heriol ar adegau, doniol ar adegau eraill. Ffilmiau o’r 1960au heb os, lliwiau’r 60au, seicadelia’r 1960au, rhyw y 1960au. Nid gwylio cyfforddus mo hyn. Profiad yn fwy na phleser er fod cryn bleser i’w gael o wylio’r ffilmiau. Ond roedd rhywun yn anesmwytho (ar adegau) ac yn chwerthin (ar adegau eraill).

Braf yw cael hyn ym Mangor. Braf fod Pontio yn cyflwyno’r ‘radical’. Yn ein cyfnod o ‘wrthryfela’ yn erbyn y gyfyndrefn Gymraeg (a Chymreig) drwy’r 1980au a’r 199au hyd at Cŵl Cymru dyma oedd y nod mewn fordd. Cael ffilmiau chwyldroadol yn cael eu dangos mewn canolfan gelfyddydau yng ngogledd Cymru yn hytrach na Manceionion neu Partis / Berlin / Amsterdam. Neu un rhan o’r nod.

Y ‘default’ Cymraeg yw tueddu tuag at y saff, y canol ffordd, y cyfarwydd, y hwiangerddol. Dim rhyw a dim rhegi Kate! Heblaw am “cadw dy blydi chips”, T Rowland. Heb os mae yna ‘default’. Dwi ddim yn gweld ‘default button’ yn Ngeriadur yr Academi ond dwi’n gwybnod ei fod yn bodoli.

Heddiw, boed digwyddiadau Mai 68 yn ddylanwad neu ddim, mae cenhedlaeth newydd o gerddorion, artistiaid, beirdd a llenorion sydd yn ymwrthod a’r ‘default button’. Does ond rhaid meddwl am awduron fel Manon Steffan Ross, Catrin Dafydd neu Llwyd Owen. Chwalwyd y ‘default button’ gan gerddorion fel Adwaith, Chroma, Oblong, Yucatan – does dim troi yn nôl go iawn faint bynnag o hwiangerddi pop gaiff eu rhyddhau.

Fy nadl yma mae’n debyg yw fod yr elfen o herio, o chwalu ffiniau, o wthio’r ffiniau yn parhau i fod yn ofnadwy o bwysig o ran diwylliant Cymraeg. Yn wir mae gwthio a chwalu yn hanfodol achos does dim hawlfraint ar Gymreigtod !

Wednesday, 2 May 2018

Pensaerniaeth Garw, Herald Gymraeg 2 Mai 2018


Eglwys Sant Marc, Brithdir

Methiant llwyr fu fy ymdrechion i ddenu unrhyw gefnogaeth, diddordeb, cyd-ymdeilmad, gwerthfawrogiad ar gyfer gwaith pensaerniol ‘Garw’ (Brutalist) Basil Spence yn Atomfa Trawsfynydd. Tyrau’r adweithyddion niwclear sydd fwyaf amlwg. Fel rhyw ffug gastell ond nid mor ‘Neo-Normanaidd’ a gwaith Thomas Hopper (1776-1856) yng Nghastell Penrhyn.

Tybiaf, heb fawr o ‘os nac onibai’, mai’r ffaith mai adweithyddion niwclear sydd yma sydd yn bennaf gyfrifol am y diffyg gwerthfawrogiad. Os felly, petae gwaith Spence yn rhywbeth arall, yn rhywle arall, yng ngogledd Cymru ydw’i yn iawn i feddwl byddai pawb yn llawer mwy cefnogol?

Rhag ofn fod rhai yn ansicr pwy yw Basil Spence. Fo oedd pensaer y gadeirlan newydd yng Nghofentri. Ei lyfr 1962, Phoenix at Coventry, The Building of a Cathedral – by its Architect BASIL SPENCE, yw un o’r llyfrau mwyaf ysbrydoledig dwi erioed wedi ddarllen. Dysgais yn ddiweddar fod Johnny Marr gitarydd The Smiths yn gefnogwr brwd o’r Manchester Modernist Society. Da chi’n gweld – mae yna bobl allan yna wrth eu bodd hefo’r ‘garw’ a’r concrit.

Efallai yr hyn sydd yn corddi rhywun yw’r ffaith yma – dyma chi bensaer arloesol a dylanwadol ond mae ei waith yng ngogledd Cymru yn cael ei ddi-ystyru yn llwyr oherwydd y cysylltiad niwclear. Er hyn, rwyf yn derbyn y dadleuon gwrth-niwclear ac yn ochri yn foesol. Efallai na ddylia’r hen Basil fod wedi derbyn y comisiwn yn y lle cyntaf? Dwi rioed di meddwl am Spence / Traws fel hyn o’r blaen.

Wrth gyfeirio at waith Thomas Hopper uchod yng Nghastell Penrhyn, cawn engraifft arall o adeilad rhyfeddol lle nad oes modd osgoi’r gwleidyddol. I’r rhan fwyaf ohonnom mae Castell Penrhyn yn rhy agos ei gysylltiad a Streic Fawr y Penrhyn 1900-1903 a’r hen ‘Sholto’. Cywir – does dim modd osgoi y gwleidyddol, a dwi ddim yn dadlau y dylid nac fod angen gwneud hynny.

Ond, byddwn hefyd yn dadalau fod y gwely o lechan a adeiladwyd ar gyfer ymweliad y Frenhines Fictoria yn 1859 yn wrthrych rhyfeddol. Wedi ei greu gan grefftwr lleol. Dan orfodaeth? Chawn byth wybod hynny mae’n debyg? Sut mae cysoni hyn ôll? Gwerthfawrogiad o’r bensaerniaeth tra yn gwrthwynebu’r ideoleg a’r gwleidyddiaeth – dyna’r her mewn ffordd.



Eglwys Sant Marc ym Mrithdir ychydig i’r de o Ddolgellau yw un o ryfeddodau pensaerniol gogledd Cymru. Arddull Celfyddyd a Chreft drwyddi draw a gweledigaeth y pensaer Henry Wilson (1864-1934). Adeilad arall sydd o’r dechrau un wedi hollti barn.

Syniad a gweledigaeth Wilson oedd adeiladu’r eglwys o gerrig amrwd, heb eu trin yn ormodol fel fod yr adeilad yn ymddangos fel petae yn codi yn ‘naturiol’ o’r graig. Rhan o feddylfryd Wilson o fewn y symudiad Celfyddyd a Chrefft oedd hyn. Agos at natur. Agosach at natur.

Heddiw mae Eglwys Sant Marc yn ddigon anodd i’w gweld oherwydd y coed o amgylch y fynwent ond mae’r elfen yna o’r adeiladwaith o gerrig naturiol hefyd yn caniatau i’r eglwys fodoli yn, a thoddi i’r dirwedd naturiol, i eistedd yn dawel heb weiddi. Agorwyd yr eglwys yn 1898.

Er fod Wilson wedi pwysleisio mai ei weledigaeth oedd adeilad oedd yn amrwd, cerrig heb eu trin yn ormodol, naturioldeb Celfyddyd a Chrefft, mae’n debyg iddo gael trafferth gyda’r seiri maen. Wrth reswm mae crefftwyr a seiri maen yn benodol yn falch iawn o’u gwaith a’r stori yw fod yr adeiladwyr wedi gwrthod gwrando ar Wilson a mynnu fod eu gwaith yn fwy cywrain.

Pensaer ifanc o’r enw Herbert Luck North oedd yn gyfrifolo am y gwaith dydd i ddydd ym Mhrithdir ar ran Henry Wislon. Os yw’r srori yn gywir, rhaid fod cryn bwysdau ar y pensaer ifanc wrth iddo fethu darbwyllo’r crefftwyr fod angen cadw pethau’n fwy amrwd.

Does dim son fod Wilson yn bresennol yn ystod y gwaith felly roedd yr holl gyfrifoldeb ar ysgwyddau ifanc North. Awgrymai Adam Voelcker yn ei lyfr (2011) Herbert Luck North, Arts and Crafts Architecture for Wales fod hyn wedi bod yn ormod i North druan.



Yn fy ngholofn bythefnos yn ôl wrth gyfeirio at yr hen eglwys (bosib) ger Hafod y Gelyn, Cwm Anafon yn y Carneddau soniais am Herbert Luck North fel un o awduron The Old Churches of Snowdonia (1924).

Mewn amser daeth North i amlygrwydd am ei dai gwynion gyda thoeau hir ac uchel. The Close yn Llanfairfechan yw un o’r engreifftiau gorau o waith Herbert Luck North mewn un safle neu Ffordd Seiriol yn ardal Hirael Bangor lle gwelir dwy res o dai.

Adeilad yn yr un arddull yw Ysbyty’r Bwthyn (1929) yn Nolgellau a’r neuadd yng Nghaerhun (Neuadd yr Eglwys). Os yw’r tai gwynion gyda thoeau uchel yn nodweddiadol o bensaerniaeth North mae’r gwaith haearn dros fedd ‘We Aer Seven’ ym mynwent yr eglwys yng Nghonwy yn dilyn yr un patrwm a ffurff o ran yr onglau. Yr un siap sydd i dalcen tai North a sydd mewn trawsdoriad i’r gofeb ‘We Are Seven’.

Efallai nad oes modd osgoi’r gwleidyddol ac yn sircr rwyf o blaid dadlau a thrafod y gwleidyddol ond rhaid hefyd (ar adegau)  rhoi y gwleidyddol o’r neulltu er mwyn gwerthfawrogi’r pensaerniaeth. Rhaid gweld y bensaerniaeth am y bensaerniaeth nid am y cyd-destun gwleidyddol. Rwyf ar dir peryglus yma. Dwi’n gwybod hynny ond mae Spence, Hopper a North ôll yn deilwng o werthfawrogiad.

Rwyf yn gweld prydferthwch yn y ‘garw’ ac yn naturioldeb Celfyddyd a Chrefft. Am hynny rwyf yn gwrthod ymddiheuro.