Thursday, 17 August 2017

Celf Luned Rhys Parri, Herald Gymraeg 16 Awst 2017




Mae cymeriadau’r arlunydd Luned Rhys Parri yn symud. Er mai cymeriadau o bapur mache o fewn ffram ydynt mae yna yn sicr symudiad. O edrych ar y cymeriadau, mae rhywun yn gweld fod y bagiau llaw (handbags) bob amser yn yr awyr, yn cael eu chwifio neu gerfydd sgil gwynt y symudiad corfforol yn y llun. Rhyfeddol.

Symud hefyd mae’r coesau. Golwg o’r ochr gawn fel arfer o gymeriadau Luned. Does dim portread statig, dim portread o wyneb mewn ffram. Mae popeth ar frys rhywsut, mae yna le sydd angen ei gyrraedd, ond tyda ni fel y gynulleidfa byth yn ymwybodol o lle bydd diwedd y daith. Nid dyna sydd yn bwysig yma. Jest cyfleu y symud er mwyn creu y darlun.

Na, dwi ddim yn credu fod y daith yn holl bwysig o gwbl. Croesi Maes Caernarfon mae rhai o’r cymeriadau. Y bag llaw yn chwifio. Weithiau mae ci anwes ar y daith hefyd. Tro arall mae’r holl symud o fewn y gegin wrth i nain arllwys neu baratoi y banad o de. Oes mae prysurdeb o fath ond mae o yn brysurdeb hamddenol mewn oes heb ormod o brysurdeb. Prysur yn tywall y te.

Hawdd yw adnabod cymeriadau Luned Rhys Parri. Ar ei fwyaf syml mae rhywun yn gweld ‘nain’, y neiniau hynny oedd yn gwisgod ffedog a sgarffiau, sgarff am y pen er mwyn atal y gwynt. Perthyn i oes o’r blaen. Tydi’r cymeriadau yma ddim mor gyffredin bellach. Rhywsut mae colled ar eu hol. Dim ond Luned sydd yn cofnodi.

Rhain oedd yn glanhau’r stepan drws. Rhain oedd yn gwisgo ffedog i lanhau’r tŷ neu i wneud panad o de. Rhain oedd yn cael ‘ffag’ bach dirgel pan doedd neb yn edrych. Dim ond y neiniau fedrai dorri’r torth o fara mor dena – doedd ru’n taid yn gallu gwneud hynny – chwarelwr neu ddim. Stiwio’r te hefyd, nes fod hwnny yn driagl du, a oedd yn sicr yn amhosib i’w lyncu i ni lanciau yn ôl yn y dydd.

Dwi’n eu cofio yng Nghaernarfon yng nghaffis bach y dre. 1980au. 1990au. Yn smocio ac yn rhegi fel unrhyw foriwr. Y smocio oedd y peth mwyaf od. Cyn y gwaharddiad roedd y neiniau Cofi siwr o danio sigaret jest fel roedd Mr Mwyn yn bwyta ei ffa pob ar dost. Doedd dim byd gwaeth – mwg sigaret yn ymharu ar y ffa pob cynnes. Peth od ynde ond doedd fawr o Gymraeg rhwng y mwg a’r ‘baked beans’ rhywsut.

Rhaid cyfaddef, does dim geiriau y medraf eu pledu at bapur fel hyn sydd yn mynd i wneud cyfiawnder a gwaith celf Luned Rhys Parri. Rhaid gweld y gwaith celf yn y cnawd. Rhaid bod yn agos i weld wynebau crach y cymeriadau ac i fwynhau’r lliwiau. Kitsch ar ei ora. Nid kitsch i’w anwybyddu ond kitsh i’w fwynhau.Kitsh lliwgar a mae hynny yn beth da. Kitsh fel oedd ond yn bosib dyddiau cynnar teledu lliw.

Fe awgrymwyd unwaith fod yr arlunydd Christopher Williams heb gael y clod haeddiannol achos fod Ausgustus John a J D Innes yn rhy swnllyd, yn rhy or-uchel eu clochau. Heb weiddi creodd Williams campweithiau fel golygfa Coedwig Mametz neu’r portread hynod hwnnw o Hwfa Môn sydd ym meddiant y Llyfrgell Genedlaethol.

Tydi Luned Rhys Parri ddim yn un i weiddi chwaith, mae hi yn creu yn dawel ac yn creu cymeriadau llawn cyffro a llawn cymeriad. Ond mae’r gwaith a’r cymeriadau yn wych ac efallai fod angen rhywun yn rhywle i weiddi ac i or-ganmol ychydig. Dyma fy mhregeth yr wythnos hon – dyma waith celf sydd yn gweiddi am fwy o sylw.


Bydd arddangosfa Luned Rhys Parri yn Oriel Ynys Môn hyd at y 10fed o Fedi.

'Anus of the North', Herald Gymraeg 9 Awst 2017



Castell Dolforwyn

‘Anus of the North’. Rhaid chwerthin. A dweud y gwir roedd yr awgrym am gylch enfawr (gosodiad celfyddydol) ger Castell Y Fflint yn gofyn amdani. Byddai unrhywun hanner call wedi rhagweld fod unrhyw awgrym o gylch dur / ‘Ring of Steel’, gormes Edward I, ’da ni wedi ein gormesu wedi’r cyfan ers Rhagfyr 1282 neu oleiaf Gwanwyn 1283 yn gofyn amdani.

Efallai na sywleddolodd y penseiri o Lundain a Swydd Chaerloyw, George King Architects, arwyddocad cylch o’r fath. O’r hyn rwyf wedi ddeall roedd eu pwyslais nhw ar y ffaith fod Rhisiart II wedi ei fradychu yng Nghonwy a wedyn wedi ei drosglwyddo i Gastell Fflint yn 1399. Doedd dim son ganddynt am Edward I na chestyll Harlech, Cowny, Caernarfon a Biwmares sef y cylch dur olaf mwy nac oedd son am Rhuddlan, Aberystwyth neu Llanfair um Muallt.

Rwan, fe all rhywun ddadlau fod Rhisiart II yn berthnasol iawn i hanes Cymru. Wedi’r cyfan onid oedd yr arch-arwr Cenedlaethol, neb llai na Owain Glyndŵr, wedi bod ar gyrchoedd ochr yn ochr a byddin Rhisiart II yn yr Alban – a hynny yn erbyn ei gyd -frodyr Celtaidd. Dyma ran o’r esboniad am gyfoeth Owain a’r estyniadau hynny yn Sycharth a ddisgrifiwyd yng nghywydd Iolo Goch.

Petae Bollingbroke (Harri IV) heb lwyddo i gamarwain Rhisiart yn y cyfarfod tyngedfennol hwnnw yn y capel yng Nghastell Conwy, mae lle i ddadlau y byddai’r Arglwydd Grey wedi bihafio a na fyddai gwrthryfel Glyndŵr rioed wedi digwydd? Pwy o wyr? Dwi’n ‘chwarae’ hefo hanes yma.

Uchelwr oedd yr arch-arwr. Yn nghyd-destun y Rhyfel Dosbarth byddai Glyndŵr yn erbyn y wal ochr yn ochr ac Argwydd Penrhyn. Ha, a dyna chi gysyniad hyd yn oed fwy heriol a doniol nac awgrym celfyddydol naif George King.

Bron yn syth roedd yna ddeiseb. 10,000 a mwy wedi arwyddo yn gwrthwynebu’r fath sarhad arnom fel Cymry. Os dwi di dysgu unrhywbeth o astudio Hanes Cymru dros y blynyddoedd mae’r Cymry wrth eu bodd hefo’r dyddiad 1282 – er mai 1283 ydi diwedd y frwydr go iawn. Rydym yn hapusach wedi ein gormesu.

Nid fy mod yn anghytuno yn llwyr, a nid am eiliad yr wyf yn awgrymu nad ffolineb o’r eithaf oedd hi i beidio rhagweld y fath ymateb ond heb os roedd un yn boenus o ddisgwyliadwy. Tydi 1282 yn golygu dim i mi. Fel soniodd Chuck D o Public Enemy “Elvis means shit to me”. Dwi ddim yn feddyliol gaeth i unrhyw ormoes hanesyddol.
Wrth i Bob Marley ganu yn Redemption Song:
Emancipate yourselves from mental slavery
None but ourselves can free our minds 
rwyf yn ochri gyda doethineb Marley – y ni sydd yn caniatau cysgod Edward I fod yn ormesol. Fel gyda’r Unoliaethwyr yn yr Iwerddon yn rhygnu am Frwydr Boyne, 1690, mae hyn yn ormes meddyliol o ddewis. Hunnan-frifo, ac y ni sydd yn dlotach ein hysbryd.

Datganiad Cadw “Rydym yn cydanabod fod celf yn rhannu barn ac yn gallu ysgogi trafodaeth” (24.07.17)

Datganiad Ken Skates “Rydym wedi gwrando ac yn cydnabod fod teimladau cryf ynglyn a’r gosodiad celf yng Nghastell Fflint” (26.07.17)

Ar y 16 ac 17fed o Fedi byddaf yn cynnal teithiau tywys yng nghestylll Dolforwyn a’r Bere. Digon o waith bydd y mwyafrif o’r 10,000 fydd wedi gwrthwynebu’r darn metal ‘dibwys’ go iawn yn mynychu. Mae’n haws cywno am Edward I na mynd am dro i ail-berchnogi’r cestyll Cymreig, Cestyll tywysogion Gwynedd. Anweledig. Unig.


Eto yn ysbryd Bob Marley, dim ond y ni all ail-berchnogi ein hanes. Cewch gwyno am Cadw, Ken Skates, y Cyngor Celfyddydau, y gyfundrefn addysg ond heriaf y deisebwyr mewn Cwis Tafarn. Lle mae Castell Dolforwyn? Faint sydd wedi bod yno?

Wednesday, 2 August 2017

Donal Lunny a Felin Uchaf, Herald Gymraeg 2 Awst 2017




Donal Lunny yw un o hoelion wyth y byd cerddoriaeth werin / traddodiadol. Un o hoelion wyth y Byd cerddorol. Ond fel sylfaenydd y grwpiau Gwyddelig, Planxty, Bothy Band a Moving Hearts mae Lunny mwyaf enwog efallai, er heddiw, mae’r galw am wasanaethau cynhyrchu neu waith sesiwn gan Lunny yr un mor amlwg. Gyda ei gyfaill Christy Moore fel lusgodd cerddoriaeth Wyddelig allan o’i gilfan traddodiadol ac ar hyd draffyrdd cyfoes y byd gyda’r grwp Moving Hearts.

Yma yng Nghymru, mae enw Lunny hefyd yn gyfarwydd gan iddo ymddangos ar record ‘Branwen’ gan Tudur Morgan (Sain SCD 4074) gan chwarae’r offerynnau bodhrán a bouzouki ar rhai o’r caneuon. Fe gyfrannodd hefyd i record Jim O’Rourke ‘Y Bont’ oedd yn trin a thrafod yn cerddorol cysylltiadau teuluol Jim O’Rourke a’r Iwerddon. Ar y record honno roedd Terry Williams (Dire Straits) ar y drymiau a Davy Spillane (Moving Hearts) yn chwrae’r pibau uilleann. Gallwch glywed yr uchafbwyntiau ar Sain SCD 2585.

Doedd Mwyn a Lunny rioed di cyfarfod. Tan wythnos dwetha. Daeth gwahoddiad gan fy hen gyfaill o Cork, David Bickley o’r grwp Hyperborea, i mi fod yn rhan o ffilm mae Lunny yn ei gyflwyno ar y cysylltiadau ar hyd yr arfordir gorllewinol – rhai cerddorol, diwylliannol ac archaeolegol.

Roedd Bickley yn gyfarwydd a fy nghefndir cerddorol ond hefyd yn gwybod mai archaeoleg yw fy mhrif beth dyddiau yma. A Bickley bellach yn gyfarwyddwr ffilm ar gyfer sianeli fel RTE ddigon naturiol iddo godi’r ffôn. Yn sicr roedd Bickley am i mi drafod y cysylltiadau archaeolegol cyn-hanesyddol rhwng yr Iwerddon a Chymru ond roedd yna is-reswm hefyd – roedd yn gwybod mod i mewn cysylltiad hefo Cerys Matthews. Dyna’r Byd Pop i chi ! Fel mae’r wraig yn ddweud, mae nhw “isho rhywbeth” pan mae’r ffôn yn canu!

Gan anghofio am fy mymryn sinigiaeth, dyma edrych ymlaen yn arw gan ein bod yn ffilmio yng Nghanolfan Felin Uchaf ger Rhoshirwaun, Llŷn. Rwan ta, os da chi heb ymweld a Felin Uchaf, mae’n rhaid i chi fynd daw am dro. Dyma lle cawn weld cwt crwn (un o’r ‘Cytiau Gwyddelod’, Oes Haearn) wedi ei ail greu, neuadd ffrâm nenfforch (ganol oesol) wedi ei godi yn ddiweddar ac oll oherwydd gweledigaeth Dafydd Hughes.

Dros y blynyddoedd o gwrydro hyd a lled Cymru, rwyf wedi cael y fraint o gyfarfod a chymeriadau sydd a’i llygaid ychydig mwy agored na’r mwyafrif. ‘Gweledydd’, rhywun gwledigaethol, visionary fydda’r gair Saesneg am un o rhain. Yn y Byd Pop, byddai Cerys a Mark Cyrff, Dave Datblygu, Gruff Rhys yn cael eu hystyried yn gymeriadau gweledigaethol, felly hefyd Rhys Ifans yn y byd actio, Mike Parker a Jon Gower fel awduron, Ed Thomas fel cyfarwyddwr ffilm. Yn y byd archaeolegol, Dave Chapman (Ancient Arts) fel archaeolegydd arbrofol.

Peidiwch a gofyn pwy, ond fe ddigrifwyd Bob Marley gan rhywun fel gŵr a oedd a’i lygaid fymrym mwy agored na’r dorf. Disgrifiad da. A dyna sut dwi’n gweld Dafydd Hughes, Felin Uchaf, yn adfer ac yn cadw’n fyw yr hen draddodiadau adeiladu. Traddodiadau Llŷn yn ogystal a thraddodiadau hynafol. Y grefft o godi fframiau nenffyrch. Y grefft o weithio coed a chodi walia cob. Hanfodol. Pwysig.

Ond mae Dafydd hefyd yn storiwr, yn cynnal nosweithiau yn y tŷ crwn mawr yn Felin Uchaf. Wrth i Lunny eistedd i lawr o amgylch y tân yn y cwt crwn dyma’r bib allan gan Dafydd ac o fewn chwinciad dwi’n gwrando ar y ddau yn cyd chwarae – fe recordiwyd y ‘sesiwn’ yn y cwt crwn ar gyfer ein rhaglen radio BBC Radio Cymru – gallwch wrando ar iPlayer.

Gan mai dyma’r tro cyntaf i Mwyn a Lunny gyfarfod roedd yn bwysig cael y gyfeillgarwch yn iawn o’r eiliad cyntaf. Os am gael y ‘cemeg’ ar y ffilm – roedd angen i ni fod yn gyforddus gyda’n gilydd. Doedd dim angen poeni. Roedd Bickley yn mynd yn fwy fwy blin hefo ni am sgwrsio yn lle canolbwyntio ar y ffilmio.

Dechreuodd y sgwrs, wrthgwrs, hefo’r cysylltiad rhwng beddrod cyntedd Barclodiad y Gawres ger Rhosneigr a’r beddau cyntedd yn Nyffryn Boyne, Iwerddon. Does dim dwy waith fod Barclodiad wedi ei ddylanwadu gan siambrau gladdu Dyffryn Boyne yn y 3edd mileniwm cyn Crist. Does dim dwy waith fod y chwech carreg gerfiedig ym Marclodiad o’r un traddodiad a Newgrange, Dowth a Knowth,

Yr un yw ‘traddodiad’y cerfiadau troellog, cylchog, zig-zags. Mudodd rhywun bron yn sicr o’r Iwerddon i Ynys Mon oddeutu 2500 cyn Crist. Rydym yn dychmygu’r stori yn lle canolbwyntio ar y ffilmio. Blin yw Bickley. Cytunais i a Donal fod ni am beidio siarad ac am ganolbwyntio ond erbyn hynny mae’n sgwrs am ‘gytiau’r Gwyddelod’ sydd ddim yn rhai Gwyddelig o gwbl. Rydym yn chwerthin wrth drafod recordiau hir Tudur Morgan a Jim O’Rourke. Atgofion. Blinach byth yw Bickley.




Do fe gafodd Bickley beth oedd ei angen ar gyfer y ffilm. Lunny yn ceisio ynganu ‘Anhrefn’ yn gywir yn ei acen Wyddelig hyfryd gan wahodd esboniad sut fod punk rock yn y Gymraeg yn rhan o’r un traddodiad – caneuon gwerin oedd ‘Rhywle yn Moscow’, Rhedeg i Paris a ‘Be Nesa ‘89’. Ail beth oedd y ffilmio i mi. Pwysicach o lawer oedd bod mewn ystafell hefo Dafydd Hughes a Donal Lunny.

Cwt crwn nid ystafell os am fod yn fanwl gywir ond da chi’n dallt beth sydd gennyf. Cael cyd-gerdded a’r gwŷr hynod yma, gwŷr gweledigaethol – dyna oedd yn bwysig. Fel gyda cael y cyfle i wneud gwaith archaeolegol ym Meillonydd neu Gastell Carndochan dwi byth yn anghofio pa mor freintiedig ydwyf i gael y cyfle.

Wednesday, 26 July 2017

Pwer Genod, Herald Gymraeg 26 Gorffennaf 2017

Adwaith.


‘Anfodlonrwydd’. Dyna fan cychwyn da. Yn ystod Gŵyl Arall yn ddiweddar wrth i Lisa Gwilym, BBC Radio Cymru, gyfweld a’r gantores Ani Glass, fe awgrymodd Ani ei haniddygrwydd (er yn gwenu) am y ffaith na chafodd wahoddiad i berfformio ar lwyfan Maes B eleni yn Steddfod Genedlaethol Môn. Neu, i fod yn fanwl gywir, dwi’n credu mai ei hawydd i berfformio yn Maes B yn ninas ei chartref, Caerdydd, yn 2018 oedd pwynt Ani go iawn.

Wedyn ar safle trydar @thejauntyspiv ar 18 Gorffenaf ymddangosodd y cwestiwn  ‘Ife actually DIM OND dwy ferched sy'n chwarae Maes B blwyddyn ma?’.  Jaunty Spiv yw hunan arall y ffotograffydd ifanc Manon Williams. Oes rhaid galw Manon yn ifanc? Oes, achos mae hyn yn bwysig. Fe ddaw y chwyldro nesa o gyfeiriad y genehdlaeth ifanc, a fe ymddengys mai y genhedlaeth ifanc fenywaidd Gymraeg sydd ar flaen y gad.

Er mwyn cadw mymryn o gyd-bwysedd, dwi’n siwr mai blaenoriaeth Maes B, eleni, fel yn ystod pob Eisteddfod yw rhoi llwyfan i’r artistiaid mwyaf ‘poblogaidd’. Oes mae artistiad ifanc yn cael cyfle i gefnogi’r artistiaid ‘poblogaidd’ ond dim ond hyn a hyn o le sydd yna ar lwyfan dros yr wythnos.

Wrth edrych ar wefan Maes B, mae’n ymddangos fod cwestiwn Manon (Jaunty Spiv) ddigon teg, dwy ferch amlwg sydd yna – Heledd o’r grwp HMS Morris a Katie o’r grwp Chroma.Felly beth am anghofio am yr iawn a’r anghyfiawn, y poblogaidd a’r llai poblogaidd. Dyma yn union sydd yn digwydd yng Nghanolfan Ucheldre, Caergybi ar Nos Fawrth yr Eisteddfod, 8fed Awst. Gig Pwer Genod.

Cyfieithiad gwael o slogan ‘Girl Power’ y Spice Girls efallai, ond mae ysbryd y peth yn 100% iawn. Fe soniais ar fy sioe radio, nid yn benodol am sylwadau Ani Glass, ond fy nheimlad i oedd, peidiwch cwyno am Maes B, trefnwch gig gyda merched yn canu. Nid fy mod yn awgrymu am eiliad fod unrhywun ifanc wedi gwrando ar sylwadau hen punk 55 oed ond dwi 100 y 100 tu cefn iddynt! Dwi’n cael fy atgoffa o Punk Rock.

Codi dau fys ond wedyn gweithredu. Rhaid wynebu’r ffaith fod y Byd Canol y Ffordd Cymraeg o hyd am fynd am y ‘poblogaidd’, y hwyangerddi yn smalio bod yn ganeuon pop. Ond os am gyfansoddi cân mor berffaith a ‘Lipstick Coch’ fel mae Adwaith newydd neud – dwi ddim yn credu fod ‘poblogiadd’ yma nac acw. Celf yw’r peth yma – mi fydd ‘Lipstick Coch’ yn aros fel darn o gelf pan fydd yr hwyangerddi ym min sbwriel ffefrynnau carioci.

Snobyddlyd heb os. Gyda ‘Pop’ a chefl does dim dewis ond bod yn snobyddlyd. Gwell cael 50 o bobl sydd yn uniaethu, yn credu, yn rhan o’r chwyldro na 500 neu fwy, sydd rhy feddw i gofio pwy oedd ar y llwyfan. Fy mwriad yw mynychu’r gig yn Ucheldre, jest i gael gweld. Bydd nifer yn gwneud yr un peth dybiwn i. Nid y ni yw’r chwyldroadwragedd – ni yw’r voyuers diwylliannol – rhy hen i fod yn y parti ond heb anghofio ein gwreiddiau chwyldroadol chwaith.

Awgrymaf fod yn werth i chi wrando ar Adwaith. Grwp sydd yn naturiol ‘cŵl’ heb ymdrechu. Bu Pat Datblygu yn ymgynghori ar eu sengl ddwethaf ‘Pwysau’, oedd yn sengl ardderchog ond mae ‘Lipstick Coch’ yn symud yr agenda yn ei flaen cam ymhellach. Awgrymaf hefyd eich bod yn gwrando ar sioe radio Jaunty Spiv ar safle Mixcloud Manon Williams.

Yn rhyfedd fe awgrymodd Manon /Jaunty Spiv yn ddiweddar ar trydar nad oes fawr o symud yn y Sîn Gymraeg. Efallai fod Manon rhy agos. Hi, Adwaith y gig Pwer Genod, Ani Glass – y nhw sydd yn symud. Y cwestiwn nawr - yw pawb arall am symud hefo nhw?

https://www.mixcloud.com/manon-williams/uploads/



Thursday, 20 July 2017

Adolygiad Gŵyl Arall, Herald Gymraeg 19 Gorffennaf 2017




Diwylliant, mynegiant creadigol a syniadau pobl. I mi, mae diwylliant yn gyfystyr a goleudigrwydd, fod pobl yn gwella eu dealltwriaeth o’r Byd, yn ehangu eu gorwelion, yn ymestyn y drafodaeth ac yn gwthio’r ffiniau. Dros benwythnos Gŵyl Arall cafwyd digon o hynny.

Ar y nos Wener roedd DJ’s reggae yn ystafell lloft y Pendeitsh, Caernarfon. Treuliais y diwrnod yn gwylio adar ar Ynys Lawd gyda criw o’r Almaen, diwrnod hir, ac erbyn 9pm roeddwn yn barod am synnau dub a reggae, yn barod i ymlacio a chael gwared a phwysau gwaith y dydd. Nid fod gwylio’r fran goesgoch ar Ynys Lawd yn unrhywbeth ond pleser cofiwch ond roedd bod yn gyfrifol am 25 o Almaenwyr ers 7 y bore wedi dweud arnaf erbyn gyda’r nos.

Ar lawr isaf y Pendeitsh roedd hi’n fyd arall, dim byd i’w wneud a Gŵyl Arall. Carioci. ‘Africa’ gan Toto ar y jukebox. Dau ddiwylliant. Fyny grisiau, pobl oedd i mewn i’w reggae. Neb yma wedi pleidleisio dros Brexit. Lawr grisia, amheuaeth am y ‘weirdos’ fyny grisiau. Daeth ambell un i erdrych. Tynnu trwyn a throi ar eu sodlau. Dwi’n bod braidd yn llym efallai. Mymryn yn anheg.

Ond roedd Toto yn canu ‘Africa’ yn ormod i mi. Cerddoriaeth ar gyfer pobl sydd ddim yn hoffi cerddoriaeth. Fel Coldplay ac Ed Sheeran. Fel ambell i artist poblogaidd Cymraeg. Sgwni sut pleidleisiodd y werin bobl lawr grisia os o gwbl? Do, mae Brexit wedi newid pethau. Dwi’n dal i ofni fod yr an-llythrennog wleidyddol wedi pleidleisio i fod yn dlotach, fel yr an-llythrennog wleidyddol ddosbarth gweithiol rheini sydd yn credu bydd y Toriaid yn cofio amdanynt.

Peidiwch a’n galw yn wirion medd y Brexiteers. OK medda fi, beth am b**** gwirion ta? Diwylliant yw’r arwyddbost. Gwrandewch ar reggae, ar Jarman yn canu be ddudodd Marley a bydd hiliaeth yn wrthyn am byth. Byddai pleidleisio dros Brexit yn amlwg yn gam gwag.
Cefais wahoddiad i gyfweld a’r awdur Jon Gower fel rhan o Ŵyl Arall, ar y pnawn Sul yng ngerddi’r Emporiwm (gardd gefn Palas Print). Dyma wrando ar ‘Lazarus’ y gân honno roedd Bowie wedi ei chyfansoddi gan wybod y bydda ni, y gwrandawyr, yn ei chlywed ar ôl ei farwolaeth. Iasol. Cês ydi Gower, un da, wedi sgwennu cyfrol o storiau byrion ‘Rebel Rebel’, a sawl pennod yn cynnwys / crybwyll Bowie.



Does dim pall ar ei siarad, sydd yn amlwg yn gwneud fy joban i yn un hawdd, ond does dim chwaith gwastraff geiriau na rwdlan. Mae popeth ganddo werth ei ddweud, werth ei glywed. Felly hefyd gyda Ani Glass (Ani Saunders) oedd yn cael ei holi gan Lisa Gwilym BBC Radio Cymru.

Roedd gwrando ar Ani Glass yn hanfodol. Ta beth oedd y cwestiwn gan Lisa roedd Ani yn datblygu’r sgwrs, fel mynd a ni am dro ar lôn fach wledig ac yna ar y gyffordd y gallu i gymeryd y ddwy ffordd ar yr un pryd. Athrylith heb son am gyfansoddwr o ganeuon pop perffaith. Caneuon fel ‘Y Ddawns’ a ‘Dal i Droi’, caneuon sydd yn gwneud I’r dydd fod yn fwy gola, yr Haul yn fwy cynnes, y gwynt yn fwy mwyn, y caeau yn fwy gwyrdd a’r mynyddoedd mawr yn fwy ac yn aros yn hirach.

Gwledd o ddiwylliant a hynny ar strydoedd cul y dref gaerog, Gweriniaeth Cofiland fyddaf yn ddefnyddio yn rhy aml. Ond mae gweriniaeth yn awgrym o oleudigaeth a goleudigrwydd. Gall yr an-llythrennog ddechrau darllen. Yn oes Brexit mae angen ychydig o oleuni. Awgrymodd Gower fod y weithred o sgwennu yn gam fechan yn y frwydr o wrthsefyll yn erbyn twpdra Trump.


Siwr fod pawb arall wedi mwynhau hefyd – fi sydd yn tueddu i or-ddadansoddi pethau!

Thursday, 13 July 2017

Glud Rhyfedd, Herald Gymraeg 12 Gorffennaf


Dosbarth Cymraeg i Oedolion Yr Wyddgrug yng Nghastell Ewlo


‘It was strange glue that held us together while we both came apart at the seams’

Efallai ddim cweit mor ddramatig a geiriau’r gân gan Catatonia, ond rhyw glud od iawn sydd yn ein huno fel Cymry. Yr Iaith, efallai hanes, efallai y lle, y tir, chwaraeon – ond heb os glud rhyfedd yw hwn. Nid oes glud gwleidyddol (ddim ar hyn o bryd yn sicr).

Wrth drafod archaeoleg byddaf yn datgan bob amser mai’r lle yma sydd yn bwysig i mi. Felly Cymru yw’r ddolen gyswllt, y peth pwysig, nid y cyfnod; does gennyf ddim ffafriaeth dros y gwahanol gyfnodau archaeolegol. Yr un mor ddiddorol yw olion Chwarel Dinorwig a chaer Rhufeinig Segontiwm. Cymru sydd yn bwysig.

Wythnos dwetha ym Machynlleth cynhaliwyd cyfarfod wedi ei drefnu gan Nia Llywelyn ar ran Cymdeithas yr Iaith er mwyn datblygu strategaethau ar gyfer cymhathu yn well y rhai sydd yn dysgu’r Iaith ac archwilio ffyrdd ehnagach o gadw’r diddordeb yn yr Iaith, i gadw at y dysgu a hynny o fewn fframwaith cymunedol.

Cefais wahoddiad i annerch y cyfarfod fel ‘gŵr gwadd’. Rhaid cyfaddef fy mod yn llawer mwy cyfforddus yn ystyried fy hyn fel un o’r tiwtoriaid. Ers blynyddoedd bellach rwyf wedi cynnal dosbarthiadau archaeoleg ar gyfer cyrsiau Cymraeg i Oedolion (Prifysgol Bangor) mewn llefydd fel Llanfairpwll, Cyffordd Llandudno, Yr Wyddgrug, Y Bala a Chricieth.

Gan fod cymaint o dwitoriaid arall yn cymeryd rhan ym Machynlleth, digon hawdd oedd gwisgo’r het honno. Rydym yn cael hwyl yn y dosbarthiadau yn gwella’n Cymraeg. Cawn ddysgu mai ‘corffdelw’ yw effigy wrth drafod cerrig beddau canol oesol. Cawn ddysgu mai radiocarbon ydi radiocarbon a mai ‘t’ fach sydd i dysysogion Gwynedd. Cawn drafod os mai ab Iorwerth oedd Llywelyn Fawr (er fod rhai yn dal i ddefnyddio ap Iorwerth).

Yr hyn a gafwyd gan yr holl diwtoriaid oedd profiad o’r dosbarth, profiad llawr gwlad, dim damcaniaethu, dim disgwylaidau gor-uchel – dim ond y byd go iawn. Dyma’r bobl ddylid wrando arnynt wrthgwrs. Y tiwtoriad a’r dysgwyr. Dyma’r bobl sydd yn gwneud y peth go iawn, Y nhw sydd yn gwybod.

Wrth anerch y cyfarfod, llithrais o bryd i’w gilydd i’r cymeriad arall, y Rhys Mwyn heriol. Dyna rhan o fy ngwaith mae’n debyg – bod yn heriol. Am ddim rheswm o gwbl cyhoeddais wrth y mynywchwyr nad oeddwn yn Genedlaetholwr nac yn credu mewn Duw. Sut yn union mae hynny o gymorth wrth ddysgu’r Iaith dwi ddim yn siwr – ond y pwynt oedd gennyf oedd fod Cymreigtod a’r Gymraeg yn ddi-hawlfraint.

Rwyf yn sicr o fy Nghymreictod ac yn treulio pob diwrnod yn gweithredu mewn rhyw ffordd dros yr Iaith ond dwi ddim yn cael fy holl-ddiffinio gan y peth. Rwyf hefyd yn anarchydd gwael, yn cael fy ysbrydoli gan Punk, yn archaeolegydd, yn awdur. Eto mae’r glud od yna, sef y Gymraeg, heb os, ond fy mwhynt oedd fod mwy na jest yr Iaith. Efallai?

Mynegodd Heled Gwyndaf o’r Gymdeithas y pwysigrwydd o ddeddfu dros y Gymraeg. Cytunaf. Ond, rhaid hefyd sicrhau fod galw am y ffurflen binc Gymraeg rydym newydd ei hawlio. Soniais am fy nghyfnod proffesiynol yn y Byd Pop – pawb yn gweiddi dros weld CD’s Cymraeg ar werth yn yr archfarchnadoedd ond diawl o neb yn prynu CDs Cymraeg (heblaw rhai artistiaid Canol y Ffordd). Ffaith – dwi’n gwybod achos mae’r selar acw yn llond dop o CD’s grwpiau fel Chwarter i Un sydd erioed wedi gwerth. Nid am eu bod yn rhai gwael – ond am fod y Cymry yn ara deg pan mae hi’n dod i rock’n roll.

Efallai mae methodistiaeth o fath yw hyn. Peidiodd yr anghydffurfwyr anghydffurfio. Planced gynnes binc o gysur yw’r pethau Cymraeg, y Pethe Cymraeg hynny mae David R Edwards bob amser yn eu herio. O’r Gymdeithas i’r Steddfod a’r Volvos gyda Tafod y Ddraig.
Dim ond drwy anghyddffurfio mae symud pethau ymlaen. Y Sex Pistols gannod am y ‘stupid fools that stand in line’ yn Holidays in the Sun. Mae’r llinell; honno wedi aros hefo fi ers y 6ed Dosbarth. Y ffyliad gwirion bleidleisiodd ar sail slogan ar ochr bws.

Felly efaiiai fod cyfrifoldeb ar rhywun i anghydffurfio. ‘Rantio’ fyddai’n galw hyn – prygowtha. arthio, bwrw drwyddi, baldorddi, tantro - efallai petawn yn trafod hyn gyda Dosbarth Cymraeg. Peidier cyfieithu hyn fel ‘Sefyll ar dy focs Sebon’ da chi. Dyma lle mae’r hwyl – yn dysgu, cyd-ddysgu, geiriau newydd. Rydym oll yn ddysgwwyr parhaol

Diwrnod hynod positif a mae Nia Llywelyn i’w chanmol am drefnu. O ddarllen colofnau Bethan Gwanas rwyf yn ymwybodol fod Bethan wedi crybwyll yr angen am gefnogi’r rhai sydd yn dysgu’r Gymraeg. Rhoi amser iddynt. Mynd am glonc neu sgwrs. Cerdded a siarad. Siarad yn araf.

Byddai Gwanas wedi bod yn gyfranwr da i’r diwrnod. Yr hyn oedd yn anodd gennyf oedd osgoi’r gwleidyddol. Gan mai Cymdeithas yr Iaith oedd yn trefnu roedd rhywun yn teimlo fod angen tanio ychydig mwy. Fe feirniadwyd S4C am eu diffyg rhaglenni i bobl ifanc / arddegau cynnar. Cynulleidfa anodd i’w phlesio ond un sydd yn cael cam gan y Byd Cymraeg nid jest S4C.

Soniais dros ginio wrth Heledd Gwyndaf fod angen arnom ni gyd wrando ar y rhai sydd yn dweud yr hyn nad ydym am ei glywed. Beirniad mwyaf yr Iaith Gymraeg yw’r union rhai sydd angen eu deall, eu troi os bosib. Weithiau does dim troi ar bobl – a rhaid derbyn fod rhai dal am bleidleisio dros slogan ar ochr bws faint bynnag mae rhywun yn dadlau i’r gwrthwyneb.


Rhoddwyd chwip din i’r Guardian hefyd am fod mor nawddoglyd tuag at addysg dwy-ieithog.

Wednesday, 5 July 2017

Bryngaerau, Herald Gymraeg 5 Gorffennaf 2017

Clawdd allannol Meillionydd


Un o bleserau bywyd yw cael cloddio gyda criw o archaeolegwyr ym Meillionydd, Llŷn. Dyma bleser sydd bellach yn digwydd yn flynyddol, a dwi wedi cael y fraint o ymuno a chriw Prifysgol Bangor dan oruwchwyliaeth yr Athro Raimund Karl ers saith mlynedd bellach. Edrych ar ôl yr ymweliadau ysgol yw fy joban i yn swyddogol, ond os oes dim ysgol caf y cyfle i gael y trwyal allan a gwneud ddipyn o ‘archaeoleg go iawn’.

Safle cylchfur dwbl yw Meillionydd, yn dyddio oddeutu 800 cyn Crist tan tua 300 cyn Crist. Yr un dyddiadau sydd i’r safle cyfagos, Castell Odo. Yr hyn a olygir gan safle cylchfur dwbl yw un sydd wedi ei amgylchu gan ddau glawdd a ffos ar yr ochr allan. Rhan o bwrpas y gwaith cloddio blynyddol yw i geisio dehongli datblygiad y safle.

Rydym yn weddol ffyddiog fod yma nifer o gytiau crynion heb eu hamgylchu lle roedd pobl yn byw ac yn amaethu tua ddiwedd yr Oes Efydd (800/700 cyn Crist) a fod y safle, sydd yn eistedd ar ben bryn isel, wedi ei amgylchu wedyn gan balisad pren a ffos. Datblygiad diweddarach oedd y cylchfur dwbl.

Yr her archaeolegol yw ceisio rhoi trefn a dyddiadau pendant (neu weddol bendant) ar ddatblygiad y safle. Gan fod hon yn safle sydd wedi gweld defnydd efallai dros gyfnod o 500 mlynedd fe fyddai rhywun yn disgwyl i’r stratigraffeg fod yn un cymhleth. Mae pobl wedi codi ac ail-godi adeiladau ar yr un safle, yn aml yn yr union ru’n lle, dros y cyfnod hynny.

Wrth gloddio yn systematig, gobaith yr Athro Karl yw cwblhau cloddio un hanner cyfan o’r safle o fewn y 3-4 mlynedd nesa – a felly bydd hanner cyfan Meillionydd wedi ei gloddio yn ofalus. Y gobaith wedyn yw fod y patrymau a’r cyfnodau yn fwy amlwg ar gyfer eu dehongli gan archaeolegwyr heddiw.

Fy nisgrifiad i o Meillionydd bob amser yw’r lle yna “sydd yn agosach i’r nefoedd”. Rhaid cyfaddef fod Llŷn yn le sydd yn agosach i’r nefoedd am sawl rheswm ond yn achos Meillionydd yn benodol rydym yn gweld Enlli o gopa’r bryn, rydym ar lethrau Mynydd Rhiw a’i gloddfeydd bwyeill Neolithig. Ydan wir, rydym yn agosach at y nefoedd.

Tybiaf mai safle amaethyddol yn ei hanfod oedd Meillionydd. Efallai fod y trigolion o statws uwch neu o gymuned arbenig a wedi diffinio’r gymuned drwy godi’r cylchfur dwbl o amgylch y ‘pentref’. Ond ffarmwrs Llŷn oedda nhw. Ffarmio oedd yr economi pryd hynny. Bron mi ddweud fel heddiw, sydd yn rhannol wir ond fod y diwydiant ymwelwyr / twristiaeth wedi cymeryd ei le bellach ochr yn ochr ac amaethyddiaeth.


Newydd ei gyhoeddi mae’r llyfr Hillforts of Cardigan Bay (2016) gan Toby Driver o’r Comisiwn Brenhinol. Rwan ta, mae Driver efallai yn fwyaf adnabyddus am ei waith yn darganfod safloedd drwy awyrluniau, ond mae’r llyfr yma yn rhoi crynodeb a chydestun da iawn o ran beth a pham yn union oedd y bryngaerau.

Er mai Ceredigion sydd yn hawlio sylw Driver, yr un yw’r patrymau a’r un yw’r egwyddorion mewn rhannau eraill o Gymru. Does fawr o wahaniaeth mewn gwirionedd rhwng Sir Benfro a Llŷn yn ystod yr Oes Haearn. Saif yr holl fryngaerau yn weddol agaos i’r mor – hynny yw does nunlle yn bell iawn o’r mor ar Ben Llŷn nac Sir Benfro. Yr arfordir gorllewinnol yma oedd y draffordd, y llwybr cyfnewid ar gyfer pobl, nwyddau, syniadau a’r ffasiwn diweddara.

Un agwedd ddiddorol o fryngaerau sydd yn cael sylw teilwng gan Driver yw’r pwyslais ar adeiladu mynedfeydd trawiadol. Ar gyfer creu argraff efallai yn fwy nac amddiffyn? Cwestiynau, cwestiynau. Mae mwy ohonnynt nac atebion yn sicr.