Sunday, 3 December 2017

Y Lle Hanes, Llafar Gwlad 138





Arbrawf o fath ond un llwyddiannus tu hwnt. Eleni dyma gynnal y trydedd LLE HANES ar Faes yr Eisteddfod gyda’r cyrff a’r sefydliadau canlynol yn cyd-weithio: Amgueddfa Cymru; Cadw; Casgliad y Werin; Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru; Oriel Môn ac Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.

Fel rhywun sydd yn gweithio yn y maes archaeolegol / treftadaeth yn llawrydd doedd dim byd anarferol yn hyn o beth – mae rhywun yn gwneud gwaith i wahanol gyrff a sefydliadau yn rheolaidd ond o ran gweld yr holl sefydliadau yn cyd-weithio o dan yr un tô ac i’r un pwrpas, efallai fod lle i awgrymu fod hwn wedi bod yn arbrawf arloesol.

Hanes Cymru wrth reswm oedd y ffocws a’r pwrpas, a braf oedd gweld Hanes Cymru yn ei holl ogoniant ac amrywiaeth yn cael lle, yna ar Faes yr Eisteddfod, ochr yn ochr a stondinau fel Y LLE CELF sydd wedi hen gymeryd ei le. Fel Cenedl mae tuedd i gwyno byth a beunydd am ddiffygion y gyfundrefn addysg neu rhai o’r sefydliadau uchod yng nghyd destun Hanes Cymru – ond dyma ni, yn hollol ymarferol ac ar lawr gwlad (neu Faes yr Eisteddfod yn sicr) yn unioni rhan o hyn.

Yn wleidyddol, agorwyd Y LLE HANES gan Rhun ap Iorwerth, cafwyd ymweliad gan Carwyn Jones ac ymwelodd rhai o benaethiaid y sefydliadau a’r stondin. Dyma gyfle felly i bwysleisio pwysigrwydd Hanes Cymru ac i fanteisio ar y cyfle i atgoffa pawb fod cyd-weithio er lles Hanes Cymru yn cynnig ffordd ymlaen. Prin yw’r cyfleoedd i gael ‘dweud ein dweud’ wrth y gwleidyddion ac yn sicr manteisiais ar y cyfle – cenhadaeth yw archaeoleg Cymru i mi.

Felly os cafodd y gwleidyddion a’r penaethiaid y bregeth am bwysigrwydd archaeoleg a hanes Cymru, doedd dim angen o gwbl pregethu gyda’r werin bobl oedd yn ymweld a’r stondin. Prynais lyfr nodiadau gan wybod y byddai ymweliadau cyson gan bobl oedd wedi darganfod rhyw wrthrych neu a oedd am wybod mwy am heneb ar eu fferm. Y drefnb ddyddiol oedd cadw nodiadau gan addo ymweld yn fuan neu cael hyd i fwy o wybodaeth iddynt.


Fel y disgwyl roedd ambell un wedi cael hyd i fwyell garreg neu efydd. Byddai’r fwyell garreg felly yn debygol o fod yn perthyn i gyfnod y Neolithig (4000-2000 cyn Crist) a’r fwyell efydd o’r Oes Efydd (2000-700 cyn Crist). O’r disgrifiad o’r fwyell efydd mae’n amlwg mai bwyell palstaf oedd hon wedi ei cynllunio i’w dal rhwng pren wedi ei hollti. Byddai rhaid gweld y fwell garreg er mwyn adnabod ffynhonnell y garreg ac o ganlyniad pa ffatri fwyeill fyddai tarddiad y fwyell?

Y cam nesa fydd ychwanegu’r bwyeill hyn at Gofnod yr Almgylchedd Hanesyddol sydd dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd. Pwrpas hyn yw cadw cofnod o’r gwrthrychau a’r lleoliadau y darganfuwyd hwy. Ychwanegu at ein dealltwriaeth yw’r nod yma.

Roedd ambell gwestiwn ynglyn ac enwau llefydd. Gan fod Hwfa Môn yn un o brif gymeriadau’r LLe Hanes eleni doedd dim syndod fod rhai wedi gofyn beth oedd ystyr ‘hwfa’? Yn ôl Ifor Williams (Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru) enw personol oedd Hwfa o bosib yn tarddu o’r enw Hwrfa o’r 14eg ganrif. Byddai nifer yn gyfarwydd a’r pentref ar Ynys Mon, Rhostrehwfa, ond roedd yn ddiddorol clywed am enw cae yn Nyffryn Conwy o’r enw ‘Cae Hwfa’.

Holodd rhywun arall am ‘Cae Crogi’ ger Gwyndy, Glan yr Afon, eto ar Ynys Môn. Wrth edrych ar gofnodion Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd mae hyn yn agos iawn i adfeilion canol oesol Bodychan, ond oes unrhyw gysylltiad? Dyma’r math o ymholiad sydd yn arwain at fwy o waith ymchwil. Amser ac ymchwil a ddengys o caen unrhyw wybodaeth pellach.

Rhywbeth hollol newydd i mi oedd ymholiad am Dai Cwrdd Methodistaidd cynnar. Wrth sgwrsio a gwraig o Flaenau Ffestiniog awgrymodd fod adefeilion tai cwrdd i’w cael ger Llyn Elsi, Betws y Coed a hefyd ar Fwlch Sychnant. Yr unig awgrym yn yr achos yma yw trefnu ymweliad. Rhaid cael ei chwmni i weld be di be – i gael mwy o wybodaeth.

Arweiniodd sgwrs arall at ymholiad am gerflun neu ddelw Nelson ar lan y Fenai. Rhyfedd o fyd, ond rwyf wedi gorfod dysgu am y cerflun o Nelson ar gyfer yr holl deithiau tywys lle rydym yn croesi Pont Britannia (Robert Stephenson 1850). Wrth edrych at lan y Fenai ochr Môn, mae’r cerflun i’w weld ychydig i’r gorllewin o fynwent Eglwys Santes Fair (ddim mor bell a hynny o garreg fedd John Morris Jones).

Mae’n debyg mai Clarence Pagett, mab fenga Ardalydd Môn, Plas Newydd, oedd yn gyfrifol am gerfio Nelson. Bu Clarence yn y llynges gan dreulio amser ar HMS Asia, Pearl, Howe, Princess Royal ac Ailge. Mae son fod Nelson wedi cyfeirio at y Fenai rhwng y ddwy bont fel un o’r darnau mwyaf peryglus i’w hwylio yn y Byd ond hyd yma rwyf wedi methu dod o hyd i dystiolaeth fod Neslon wedi treuliuo amser yma.

Cerflunydd amatur ond brwdfrydig oedd Clarence a thybiwn mai ei gefndir morwrol a gyda’r llynges ysgogodd iddo osod Nelson ar ymyl y ‘Strait nid Straits’.

Efallai o fwy o bwys na’r hen Nelson druan, er mor ddiddorol yw’r cerflun, oedd cwestiwn ynglyn a dyfodol carreg Gwern mab Cuuris Cini yn Eglwys Llangaffo. Awgrymir fod hwn yn un o’r engreifftiau cyntaf ysgrifenedig yn yr iaith Gymraeg neu o enwau Cymraeg. Dyddia’r garreg i’r 7fed ganrif ond awgrymir gan Frances Lynch mai cofeb i rhyw bwrpas ansicr yw hon yn hytrach na charreg fedd.

Gwelwn nifer o gerrig beddau croes 9fed-13eg ganrif gyferbyn a phorth yr eglwys sydd yn gasgliad hynod iawn ond mae carreg Gwern yn y Festri a mae cwestiwn wedi codi ynglyn a pherchnogaeth yr adeilad a beth fydd yn digwydd i’r garreg? Deallaf fod Frances Lynch ac Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ymwybodol o’r sefyllfa ond dyma chi engraifft berffaith o sut mae henebion pwysig yn gallu bod dan fygythiad.

Os yw’r garreg yn engraifft cynnar o enwau Cymraeg, mae hyn yn golygu fod hon yn gofeb o bwys Cenedlaethol yn ogystal a bod yn heneb pwysig o ran Ynys Môn. Efallai mai yn Oriel Mon dylia hi fod os nad oes modd ei symud i’r eglwys? Yr hyn sydd yn sicr yw fod angen gwneud yn siwr ein bod ni (y cyhoedd) yn gallu gweld a gwerthfawrogi’r garreg.


Ychydig o engreifftiau felly o’r sgyrsiau a gafwyd yn Y LLE HANES. Dywedias wrth bawb oedd yn ymweld fod Hanes Cymru yn fyw – nid yn bodoli mewn cas gwydr – er fod atgynyrchiadau o wrthrychau Llyn Cerrig Bach a Llyfr Gwyn Rhydderch yn cael eu harddangos mewn casus ar y stondin !!!!

Gwaith Cloddio Cae Mawr, Llafar Gwlad 137






Ym mis Tachwedd 2015 cafodd Alun Jones, Felinheli, hyd i ddarnau o lestri pridd Rhufeinig mewn cae ar ochr orllewinol Afon Saint (Seiont) yng Nghaernarfon. Hyd yma doedd dim tystiolaeth archaeolegol o unrhyw weithgaredd o’r cyfnod Rhufeinig yn y rhan yma o ardal Caernarfon er fod yn weddol amlwg y bydda rhywbeth wedi digwydd pryd hynny yn yr ardal i’r gorllewin o’r afon.

Y gaer Rhufeinig, Segontium, oedd prif gaer y Rhufeiniad drwy gydol y cyfnod Rhufeinig, o 77 oed Crist hyd at 393 oed Crist yng ngogledd Cymru, yr unig gaer i barhau mewn defnydd dros yr holl gyfnod. Cawn hefyd yr olion a elwir yn ‘Hen Walia’ uwchben yr afon ger yr A487 sef y ffordd am Bwllheli allan o Gaernarfon (South Road).

Does neb yn hollol siwr o union bwrpas Hen Walia y gaeran sydd yn dyddio o’r ail ganrif oed Crist ond fel arfer yr awgrym yw fod y gaeran yn gysylltiedig a’r porthladd Rhufeinig. Cawn adroddiadau hanesyddol yn cyfeirio at ‘bont Rufeinig’ yn croesi’r afon Saint rhywle yng nghyffuniau Hen Walia. Honir yn y Morning Chronicle 14 Tachwedd 1817 fod gweithwyr wedi dod ar draws pyst pren sylweddol ar lan Afon Saint.

Gan fod y cae lle cafodd Alun hyd i’r llestri pridd mwy neu lai gyferbyn a Hen Walia ac yn agos i lle byddai pont bosib wedi croesi’r afon penderfynnodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd gynnal arolwg cerdded o’r cae ‘Cae Mawr’ yn ystod Chwefror 2017 er mwyn chwilota am fwy o lestri pridd.



Treuliwyd deuddydd yn cerdded ar hyd rhychau aredig Cae Mawr yn oflaus gan godi pob darn o grochenwaith a chofnodi eu lleoliad yn y cae gyda offer GPS. Canlyniad y deuddydd o archwilio oedd cael hyd i dros hanner cant o ddarnau o lestri Rhufeinig ac un darn bach iawn o froetsh bylchgron sydd yn nodweddiadol o’r Oes Haearn a’r cyfnod Rhufeinig.

Cafwyd hyd i sawl darn o offer callestr wrth gerdded y caeau. Dyddio o’r cyfnodau Neolithig / Oes Efydd fyddai rhain a chafwyd ddarnau o grafwyr a llafnau cyllill calletr. Doedd dim yn annisgwyl yn hyn a dewud y gwir gan fod dyn wedi amaethu a hela dros y wlad dros yr holl ganrifoedd a mae cael hyd I offer callestr yn beth weddol gyffredin os yw rhywun yn gwybod am beth i chwilio.

Profwyd felly nad darnau siawns oedd crochenwaith Alun ond fod defnydd o’r ardal yma wedi digwydd yn y cyfnod Rhufeinig. Y cam nesa oedd trio deall mwy am hanes yr ardal a phenderfynwyd cynnal arolwg geoffisegol o dri cae, Cae Mawr, Cae Isaf a Stack Yard Field er mwyn gweld os byddai unrhyw nodweddion archaeolegol yn ymddangos o dan y pridd.

Ar y cyfan siomedig iawn oedd canlyniadau’r arolowg geoffisegol. Doedd dim byd amlwg fydda’n awgrymu adeilad o unrhyw fath wedi ymddangos ar y canlyniadau felly doedd dim golwg o’r ‘fila Rhufeinig’ fydda wedi bod mor fendigedig i’w ddarganfod. Cael hyd i’r ‘fila Rhufeinig’ oedd ein jôc / ‘chydig o hwyl i gadw’r hwylia pan roedd y tywydd yn wlyb.

Yr unig nodded a ymddangosodd ar ganlyniadau’r arolwg geoffisegol oedd llinell hir weddol syth yn croesi Cae Mawr a Cae Isaf ac yn dod i ben rhywle ger y clawdd presennol yn Stack Yard Field. Cam nesa ein archwyliad felly oedd rhoi ffos archaeolegol 6medr x 2 medr ar draws darn o’r linell er mwyn cael cipolwg a cheisio dehongli beth yn union oedd y nodwedd hon.

O ran daearyddiaeth roedd y nodwedd hir yma yn gorwedd ar ‘linell’ o gyfeiriad Afon Saint tuag at gopa bryncyn Coed Alun (Coed Helen) lle gwelwn y Castell Bach sef yr hafdŷ 18fed ganrif oedd yn ffug-dŵr gan deulu Coed Alun. Beth petae’r nodwedd hon yn hen ffordd neu lwybr Rhufeinig o’r  ‘bont’ at rhyw fath o wylfan ar ben y bryn? Yn sicr dyma cvhi un cwestiwn roeddem yn awyddus i’w ateb.

Fe gymerodd tan Mis Mawrth eleni (2017) i ni drefnu i gloddio yma gyda chaniatad caredig teulu Hendy a gyda chriw bychain a phrofiadol o archaeolegwyr dyma fynd i’r afael a’r cwestiwn o beth yn union oedd wedi ymddangos fel llinell ar yr arolwg geoffisegol.
Lleolwyd y ffos gloddio archaeolegol i’r fodfedd drwy beiriant GPS gan David Hopewell ac ar ôl clirio tua 10modfedd o bridd wedi aredig dyma ddecharu ddod ar draws rhes o gerrig oedd yn cyd-fynd yn union a  chanlyniadau yr arolwg. Digon hawdd efallai oedd cael hyd i’r cerrig ond rhaid cyfaddef mai siomedig iawn oedd y canlyniadau.

Ar hyn o bryd rydym yn cynnig mai gweddillion hen glawdd sydd wedi ymddnagos ar yr arolwg geoffisegol. Wrth gloddio chafwyd dim awgrym o gwbl fod unrhyw adeilad yma, doedd dim awgrym o gwbl o ffos wedi ei pharatoi ar gyfer wal o unrhyw fath a doedd dim awgrym o gwbl fod y cerrig yma yn ffurfio wyneb hen ffordd na llwybr.

Doedd dim byd cadarn yma o gwbl felly roedd rhywun yn amau yn gryf fod hon yn hen glawdd pridd efallai hefo wyneb o gerrig oedd mwy neu lai wedi ei chwalu un llwyr dros y canrifoedd drwy’r broses amaetrhyddol o aredig y cae. Deallais gan deulu hendy fod cerrig wedi eu clirio o’r cae dros y blynyddoedd felly a dweud y gwir doedd rhywun ddim yn synnu fod yr olion yma yn rhai bregus.

Hyd yma does neb wedi llwyddo i gael hyd i unrhyw fapiau  o’r caeau cyn Map y Degwm 1840 (sydd yn danos ffiniau y caeau sydd i’w gweld heddiw) felly does dim modd bod yn 100% sicr mai hen gawdd yw’r nodwedd rydym wedi ei gloddio ond dyna yw’r farn gyffredinol gennym fel archaeolegwyr.

Os felly, sut mae esbonio’r llestri pridd Rhufeinig? Bellach rydym yn gallu bod yn weddol sicr nad oes olion adeiladau yn y tri cae sydd wedi cael eu harchwilio ond efallai fod y ‘fila’ colledig o dan maes carafannau Coed Helen – pwy a wyr? Bydd angen mwy o dystiolaeth arnom cyn gwybod os oes yna unrhyw werth cloddio ymhellach yn y caeau yma.

Fe all fod y Rhufeiniaid wedi defnyddio copa bryncyn Coed Alun fel gwylfan dros orllewin Afon Menai. Fe all fod goleudy Rhufeinig yma hyd yn oed ond gan fod y ffug-dŵr wedi mwy neu lai chwalu a lefelu copa’r bryn, digon o waith fod unrhyw olion Rhufeinig (os oedd rhai) wedi goroesi’r broses adeiladu yn y 18fed ganrif.

Rydym yn gaeth i brosesau fyddai wrth fodd Sherlock Holmes, rhaid dilyn y dystiolaeth a’r dystiolaeth sydd yn arwain. Canlyniadau’r gwaith hyd yma yw gallu cadarnhau fod nifer o  ddarnau Rhyfeinig wedi eu darganfod ar lan orllewinol Afon Saint. Rhaid fod rhywbeth wedi bod yn digwydd yma yn y cyfnod felly ond hyd yma does din tystiolaeth oendant o unrhyw adeiladau, o unrhyw ffyrdd neu lwybrau neu hyd yn oed unrhyw gaeau o’r cyfnod.

Bydd yr adroddiad am waith cloddio Cae Mawr a’r gwrthrychau yn cael eu cofnodi a’u cadw gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.  www,heneb.co.uk









Castell Carndochan Llafar Gwlad 136





Yn ystod mis Medi 2016, bu criw ohonnom ar ran Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn cloddio am y drydedd tymor yng nghastell Carndochan ger Llanuwchllyn. Does dim angen atgoffa darllenwyr Llafar Gwlad am bwysigrwydd hyn ond bu sawl sgwrs ymhlith y criw dros banad am bwysigrwydd y gwaith. Dyma un o gestyll tywysogion Gwynedd a doedd neb yn anghofio hynny am eiliad na chwaith yn anghofio faint o ‘fraint’ yw cael cloddio a’r safle o’r fath.

Ond, y ‘dirgelwch’ mawr hyd yma o ran yr archaeoleg, yw fod y ddyddiadau radiocarbon sydd ganddom yn disgyn yn rhywle rhwng y ddau Llywelyn. Y posibilrwydd felly gyda Castell Carndochan yw fod yma adeiladwaith gan Llywelyn ab Iorwerth a hefyd ei ŵyr, Llywelyn ap Gruffudd? Petae modd dyddio rhai o’r adeiladau yn fwy pendant mi fydda hynny yn gymorth mawr o ran dehongli’r castell a phwy oedd yn gyfrifol a phryd bu’r gwaith adeiladu.

Awgrymai David Hopewell, y cyfarwyddwr cloddio, fod yna gyfnodau gwahanol o adeiladu yma gan fod mortar gwahanol wedi cael ei ddefnyddio yn rhai o’r adeiladau. Y gamp wedyn yw ceisio dehongli’r drefn adeiladu – pa dŵr neu fur ddaeth gyntaf? Yn sicr, rydym bob amser yn dysgu rhywbeth wrth gloddio, felly fy nadl i gyda safle fel Carndochan yw fod unrhyw waith archaeolegol pellach yn cyfrannu ac yn ychwanegu at yr hyn rydym yn ei wybod. Gan ein bod ar un o safleoedd tywysogion Gwynedd, does dim angen pwysleisio hyn ymhellach – mae’r peth yn amlwg.

O ran yr ochr ymarferol o ‘gloddio’ yng Ngharndochan, mae’n debyg mai symud cerrig yw rhan helaeth o’r gwaith. Pur anaml mae’r trywal yn dod allan gan fod cymaint o gerrig wedi disgyn o’r muriau neu’r tyrrau a rhaid clirio rhain cyn gallwn ddechrau gweld unrhyw ‘archaeoleg go iawn’.

Mae’n waith caled ac yn cymeryd rhai dyddiau cyn i ni glirio digon o gerrig i ddechrau gweld beth yw beth. Ffactor arall yma yng Ngharndochan yw ein bod yng nghanol Parc Cenedlaethol Eryri felly mae unrhyw symud cerrig yn fater sensitif. Does dim modd gadael tomennydd o gerrig ar ein hol yma! Ar ôl hir feddwl dyma benderfynu mai’r peth doethaf a mwyaf sensitif i’r diwredd fyddai creu llwybr tuag at y castell gyda’r cerrig rydym yn eu clirio.

Felly o hyn ymlaen bydd modd i ymwelwyr gyrraedd porth y castell heb orfod dringo’r sgri neu’r holl fowlderi rhydd sydd o amgylch y castell. Efallai fod hyn yn fymryn o gyfaddawd, sef ‘creu’ llwybr newydd tuag at y castell, ond tydi symud cerrig o’r safle ddim yn bosib a fel soniais tydi gadael tomennydd ddim yn dderbyniol chwaith o fewn y Parc. Gyda threuliad amser bydd ein llwybr bach newydd ni yn ymdoddi’n naturiol i’r dirwedd.



Dyna oedd y ddadl neu’r cyfaddawd ymarferol. Wrth ddadlau’r achos ac wrth ofyn y cwestiwn sylfaenol pam ein bod yn cloddio yng Ngharndochan yr ateb bob amser yw ein bod am wella ein dealltwriaeth o safleoedd tywysogion Gwynedd. Rhan o’r fargen felly yw dwyn sylw i’r safleoedd yma yn y gobaith bydd mwy o ymweliadau hefyd maes o law. Wrth ddarlithio hyd a lled y wlad, rwyf yn gofyn yn aml faint sydd wedi clywed am Gastell Carndochan? Tydi’r ateb ddim o hyd yr un yr hoffwn ei glywed – er nad yw hynny yn hollol annisgwyl wrth reswm.

Canolbwyntwyd y tro yma (2016) ar archwilio porth y castell. Roedd safle’r porth wedi ei ‘ddarganfod’ yn 2015 felly penderfynwyd cynnal mwy o waith ar y rhan yma o’r castell ac o fewn ddyddiau o glirio cerrig dyma wneud darganfyddiad pwysig a chyffrous iawn. O dan yr holl rwbel oedd wedi disgyn o’r gorthwr ac i lawr ar ben y fynedfa - ac i raddau felly nid yn unig wedi chwalu’r porth ond hefyd wedi ei gladdu dyma ddod ar draws ddarnau o fwa cerrig.

Roedd y ‘garreg gloi’ yn amlwg – sef y garreg olaf oedd yn cloi y bwa yn gyfan – a thua hanner y bwa yn weddill. Roedd ail hanner y bwa yn deilchion. Dyma sylweddoli felly fod yna borth a bwa yn fynedfa i’r castell ac er fod elfen amrwd i’r cerrig byddai hyn yn sicr wedi bod yn fynedfa ddigon ‘nobl’ neu drawiadol wrth i bobl gyrraedd Carndochan.

Yn anffodus oherwydd cyflwr bregus y bwa, penderfynwyd mai’r peth doethaf fyddai i’w ail-gladdu. Does dim posib ar hyn o bryd ail godi’r bwa a’r porth – does dim cyllideb ar gyfer hynny, na chwaith unrhyw obaith byddai gweddill y bwa yn goroesi’r tywydd garw petae ni wedi gadael y bwa ar un ochr yn yr awyr agored. Felly ar ôl ei gofnodi yn ofalus a thynnu lluniau, dyma osod cerrig a phridd yn ofalus dros ein bwa gan wybod bydd yno yn saff am flynyddoedd i ddod – reit o dan draed unrhyw ymwelwyr fydd yn cyrraedd Carndochan drwy’r porth.

Sicrhawyd fod y porth yn aros ar agor drwy wneud gwaith cynnal a chadw gan seiri maen lleol felly un canlyniad cadarnhaol iawn o waith 2016 yw fod llawer mwy o’r fynedfa bellach yn weladwy – ac yn weddol hawdd i’w ddehongli.



Darn arall bu i ni ei archwilio eleni oedd y gorthwr canolog lled sgwar. Unwaith eto proses o glirio rwbel oedd hi i ddechrau gan symud unrhyw gerrig oedd yn amlwg yn rhydd neu wedi disgyn i un ochr ac yn raddol dod o hyd i weddillion muriau go iawn y gorthwr. Dim ond rhyw dri neu pedwar cwrs o’r mur oedd wedi goroesi. Camp arall wrth edrych ar y gorthwr canolog oedd sicrhau ar ddiwedd y gwaith fod yr holl gerrig yn cael eu hail osod fel fod neb yn sylwi ein bod wedi cloddio yma.

Rhyw ddiwrnod go dda o waith oedd clirio’r cerrig a glanhau wyneb gwaelod y tŵr a’r hyn oedd yn bwysig iawn yn yr achos yma oedd gallu cadarnhau fod yna ‘batter’ ar waelod y tŵr. Batter yw’r nodwedd pensaerniol lle mae gwalod tŵr yn ymledu am allan (goleddf) gan gyrfhau gwaelod tŵr. Gwelwn engrieifftiau gwych o ‘batter’  ar dyrrau Castell Biwmares ond hefyd gwelwn awgrym o ‘batter’ o amgylch y tŵr lled sgwar yn Ninas Emrys.

O gymharu, roedd rhaid cydnabod y tebygrwydd rhwng y tyrrau sgwar yn Ninas Emrys a Charndochan – gwneuthuriad tywysogion Gwynedd. Felly, er mai darn fechan iawn gafodd ei glirio o amgylch y tŵr canolog roedd gallu cadarnhau y ‘batter’ yn ddarn bach ychwanegol o wybodaeth a gafwyd o ganlyniad i waith cloddio 2016. Mae pob darn o wybodaeth newydd yn bwysig.


Wrth ysgrifennu’r erthygl yma, does dim sicrwydd cawn ddychwelyd i Garndochan yn ystod 2017. Mae hyn yn llwyr ddibynnol ar gyllidebu. Cawn weld beth ddaw, ond gallwn fod yn fodlon fod y gwaith tros y dair mlynedd dwethaf oleiaf wedi bod yn help i roi Carndochan ‘ar y map’. Rydym wedi codi ymwybyddiaeth am un o safleoedd tywysogion Gwynedd. Mae llawer mwy wedi ymweld a’r safle (gan gynnwys disgyblion ysgol) na fydda wedi bod yno petae ni heb gloddio. Rydym yn deall mwy ac o ganlyniad yn gyfoethocach fel Cenedl o ran Hanes Cymru yn ystod y 13eg ganrif.

Friday, 1 December 2017

Teithiau Cerdded Archaeolegol, Herald Gymraeg 29 Tachwedd 2017





Rwyf wedi llwyddo i fynychu dau o deithiau cerdded Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ystod mis Hydref eleni. Fy ‘swydd’ oedd fel ‘tail end Charlie’ sef fi oedd y person oedd i gerdded yn y cefn i wneud yn siwr fod pawb yn iawn a fod neb yn cael eu gadael ar ôl. Dwi yn un o’r bobl hynny sydd yn mwynhau fy hyn yn llawer gwell os oes gennyf joban.

Y daith gerdded cyntaf oedd ar hyd Mynydd Conwy gan gychwyn ym mryngaer fechan Allt Wen (SH 747774) yn uchel uwchben Dwygyfylchi. Er mai ond un clawdd a ffos oedd yn amddiffyn y gaer ar y cyfan roedd awgrym o ail glawdd ar ffurf isglawdd sgarp neu counterscarp ar yr ochr ogleddol llai serth. Beth fyddai yn digwydd mewn achosion fel hyn yw fod rhan o bridd y ffos yn cael ei daflu allan i greu yr isglawdd sgarp tra roedd y rhan helaeth o bridd y ffos yn cael ei ddefnyddio i greu y clawdd mewnol wrth adeiladu’r gaer.

Gan fod y mynydd newydd losgi (Mehefin llynedd) roedd y nodweddion Oes Haearn (sef y canrifoedd olaf cyn Crist) yn fwy amlwg a roedd Jane Kenney o’r Ymddiriediolaeth wedi gwneud archwiliad fwy manwl o’r gaer ar gyfer Cadw. Mewn amser bydd y llysdyfiant yn ail afael ar y mynydd a bydd waliau cerrig a’r cloddiau yn diflanu eto dan wyrddni.

Peth braf yw cael ein tywys gan Jane gan mai hi sydd wedi gwneud y gwaith ar Allt Wen, felly mae gennym dywysydd sydd yn siarad o brofiad – a hynny yn brofiad diweddar iawn iawn. Jane yw un o’r archaeolegwyr gorau sydd gennym yng Nghymru. Rwyf yn ei pharchu am sawl rheswm, ond un rheswm arbenig yw fod Jane bob amser yn fodlon cyfaddef pan mae rhywbeth yn ddirgelwch neu ein bod heb ddatrus pethau eto – nad oes modd cynnig ateb pendant. Mae hi’n fodlon dweud “Dwi ddim yn gwybod …..”

Credwch neu beidio, yn y maes archaeolegol, mae hynny yn beth pwysig – gwell awgrymu posibiliadau na chynnig atebion pendant os nad yw’r dystiolaeth archaeolegol yn caniatau sicrwydd i ni.




Wrth groesi at Castell Caer Lleion (SH 760778) ar ochr ddwyreiniol y mynydd dyma groesi caeau lle roedd olion aredig Canol Oesol ar ffurff cefnen a rhych. Hawdd i’w weld, hollol amlwg, olion aredig heb os, Prin fod rhaid Jane ddweud dim – roedd unrhywun oedd ar y daith oedd a chefndir archaeolegol yn eu gweld yn syth. Ymhen dim roedd cwt hir Canol Oesol yn awgrymu ei bresenoldeb drwy’r rhedyn. Eto – mi ddylia ni fod ddigon craff i adnabod y nodweddion.

Bryngaer gyda mur o gerrig sylweddol yw Castell Caer Lleion, nid anhebyg i’r bryngaerau amlwg ar Llŷn, Boduan, Fadryn a Thre’r Ceiri ac yn cynnwys dros 50 cwt crwn. A dweud y gwir mae yna debygrwydd gan fod yna hefyd citadel neu is-gaer / caer ddinesig ar Gastell Caer Lleion fel sydd ar Carn Fadryn a Garn Boduan.

Er fod yna ddiffyg tystiolaeth pendant i ddyddio’r gaer ddinesig ar Fynydd Conwy  mae’n hollol amlwg ei fod wedi cael ei osod oddifewn fewn i’r gaer Oes Haeran a nad oes mynedfa i’r gaer ddinesig o’r gaer fawr. Gwelir hefyd fod cloddiau’r gaer ddinesig yn cuddio darnau o’r prif gaer felly mae’n rhaid ei fod yn adeiladwaith diweddarach. O ystyried y cysylltiad traddodiadol gyda Maelgwn Gwynedd a’r safle ar Fynydd Conwy – oes unrhyw siawns mai castell ôl-Rufeinig neu Ganol Oesol yw’r gaer ddinesig? A fu Maelgwn yma? Dyma chi gwestiwn nad oes modd ei ateb ar hyn o bryd




Yr ail daith gerdded i mi fod yn ‘tail end Charlie’ oedd dan arweinyddiaeth Spencer Smith, unwaith o Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd ond bellach yn rheolwr ar Ironbridge. Doedd na ddim cweit cymaint o angen ‘tail end Charlie’ yn yr achos yma gan nad oedd gwaith cerdded mawr.

Treuliwyd bron i ddwy awr ar safle Castell Dolbadarn gyda Spencer yn dangos nodweddion na fyddai’n amlwg i’r mwyafrif. Ar ddiwed dy bore gofynnodd Spencer i mi oes oeddwn wedi dysgu unrhybeth newydd? Fy ateb oedd, “Do wrthgwrs – dwi o hyd yn dysgu rhywbeth newydd hefo ti Spencer!” A mae gwirionedd yn hynny. Rydm yn dysgu rhywbeth newydd o hyd.
Arbenigedd Spencer yw gerddi a thiroedd hela Canol Oesol. Spencer sydd wedi gwneud y gwaith diweddaraf ar Sycharth a mae ei wybodaeth a’i barodrwydd i rannu gwynodaeth wedi bod yn werthfawr iawn i mi wrth sgwennu am Sycharth, cartref Owain Glyndŵr, yn fy nghyfrol Archaeoleg ddiweddaraf (2016, Gwasg Carreg Gwalch).

Merch y Brenin John oedd Siwan gwraig Llywelyn ab Iorwerth a chawsom ddehongliad gan Spencer o lle byddai gardd Siwan wedi ei osod yng Nghastell Dobadarn. Roedd tŷ bach priefat iddi a neuadd gyfarfod breifat ar gyfer ei gwesteion – a hyn ôll i ffwrdd o’r gorthwr crwn lle byddai Llywelyn yn cynnal ei lys.

Llys brenhinol oedd yma yn Nolbadarn gyda’r holl ‘drappings’ Ewropeaidd, Uchelaidd. Daeth pethau yn fyw wrth i Spencer ein harwain o amgylch y castell. Do fe ddysgais sawl ffaith newydd wrth wrnado ar Spencer ond efallai mai’r peth pwysicaf oedd atgoffa pawb fod Llywelyn yn dywysog Gwynedd, yn Frenin i bob pwrpas a rhaid cofio hynny os am ddehongli Castell Dolbadarn.

Bydd sgwrs gan Jane Kenney ar y gwaith cloddio archaeolegol yn Hedd yr Ynys, Llangefni ar Nos Fawrth 12fed Rhagfyr am 7:30pm yng Nghanolfan Ebeneser,
Stryd y Bont, Llangefni LL77 7NP.


Thursday, 16 November 2017

Vintage / Retro yn y Shed, Felinheli, Herald Gymraeg 15 Tachwedd 2017




Pnawn Dydd Sadwrn tywyll, di hi ddim yn glawio, ddim rhy oer chwaith, ond un o’r pnawnia yna fel da chi’n brofi ym mis Tachwedd oedd hi. Agosau at ddiwedd blwyddyn, distaw, llonydd, diflas efallai, rhyw deimlad o fod isho aros adre yn swatio o flaen y tân. Ond dyma fentro allan am y Shed, y gofod creadigol yn y Felinheli, gan fod criw Shed yn cynnal Ffair Retro / Vintage.

Does na ddim gair Cymraeg am retro yn ôl Geiriadur yr Academi. Tydi’r awgrymiadau am vintage fawr gwell. Tydi deud ‘hen bethau’ ddim yn gwneud cyfiawnder a’r hyn sydd o dan sylw. Os da ni’n dweud ‘retro’ da ni’n dallt be sydd dan sylw. Mae ‘retro’ da chi’n gweld bellach yn ofnadwy o ‘cool’ (cŵl neu llugoer i’r hipsters barfog).

Gwenais wrth gerdded i mewn i brofi gwledd o liw: sgidia a chotiau, clustogau a recordiau feinyl. Roedd y Shed dan ei sang yn ‘retro’ o un wal i’r llall. Ac oedd, roedd yna hipsters barfog hefo sbectols ddu ‘Joe 90’ yn buseddu’r feinyl ac yn symud dillad ar y rheiliau dal dillad. Rwan ta, yr ail beth a’th drwy fy meddwl oedd fod hyn mor  ‘Efrog Newydd’, St Mark’s Square, neu rhywle felly, neu rhw siop ar City Road, Y Rhath, Caerdydd.

Dyma ni yn y Felinheli ar bnawn Sadwrn Tachwedd-aidd, hydrefol hwyr, yn cael hongian yn llac hefo Jack Kerouac. Beth bynnag ddwedith Geiriadur yr Academi mae hyn yn cŵl / llugoer (er dwi ddim yn hipster) a llwyddodd y teulu Mwyn ddewis dau glustog o wneuthuriad Elan Mererid Rhys. Defnyddio gwlan a brethyn hen - vintage/retro wna Elan i greu y newydd. Mae’n debyg fod hi’n grefftwr felly er fod artisan yn cyfleu y peth yn well.



Bydd y ddau glustog yn cymeryd eu lle ar y soffa yn yr ystafell fyw yn Mwyn HQ. Does dim byd yn y tŷ acw, na sydd wedi ei guradu. Fel dywedodd William Morris, rhaid i bopeth fod yn brydferth ac yn ddefnyddiol – ond does dim angen cleriach sydd ddim yn gweddu!

Canu hefo Plu a Bendith mae Elan. Amryddawn. Talentog. Rhan o’r adfwywiad pendant sydd yn digwydd yn y byd diwylliannol Cymraeg ar hyn o bryd. Does dim dwy waith fod adfywiad yn digwydd, un hyderus ond un hefyd sydd yn cynnwys talent aruthrol. O bosib rydym yn cyrraedd yn uwch nac o’r blaen. O ystyried athrylith fel Carwyn Ellis (Colorama) sydd yn rhan o Bendith. O ystyried y chwiorydd Lleuwen a Manon Steffan Ross. Heb unrhyw os nac onibai. Talentau aruthrol.

Cefais hyd i EP feinyl Eirlys Parry ar label Tŷ ar y Graig (1970) ac arni y gân brydferth ‘Pedwar Gwynt’ wrth bori yn y Shed. Dwi’n hel hen recordiau yn amlwg achos weithiau mi ddof ar draws cân sydd yn addas ar gyfer ei chwarae ar fy sioe radio nos Lun ar Radio Cymru. £4 am EP Eirlys Parry. Bargen. A dweud y gwir, dwi ddim yn poeni am gael bargen – dwi jest yn falch yn yr achos yma o ddarganfod Pedwar Gwynt.

Wrth sgwrsio hefo’r ffotograffydd Kristina Banholzer, sydd yn rhan o griw Shed, ceisiais ddyfalu pa steil gwallt oedd gan Eirlys ar glawr y record? 1970 oedd y flwyddyn. ‘Feathercut’ awgrymnais. Roedd Kristina rhy ifanc i gofio’r 1970au yn amlwg ond dwi’n meddwl fod y feathercut yn agos iddi?

Rhoddias lun o’r clawr i fyny ar Twitter y noson honno ac o fewn eiliadau roedd Owen Powell o’r grwp Catatonia wedi gyrru neges yn cymharu dewlwedd Eirlys ar un sydd gan Cate LeBon heddiw. Rhyfeddol o debyg. Mam a merch bron – ddim go iawn yn amlwg.

Pam fod hyn yn bwysig felly – ‘Ffair Retro’ yn y Felinheli? Wel, achos fod y Gymraeg yn symud ymlaen ac yn cynnig llawer llawer mwy nac oedd ar gael yn fy ieuenctyd i. Rhaid oedd gwrthryfela er mwyn cael mynegiant yn fy nghyfnod i. Bellach mae nhw’n cael mynd allan a mwynhau – dwi’n falch drostynt – mae’n gyfnod da!

Ychydig ddyddiau cyn y Ffair yn y Shed roeddwn wedi bod yn rhoi sgwrs yng Nghaffi / Siop Mellech yn Llanfechell, gogledd Ynys Môn. Noson hyfryd yn trafod archaeoleg Môn gyda criw lleol a gadewias Llanfechell hefo’r un teimlad – fymod wrth fy modd yn crwydro Cymru yn cael rhoi sgyrsiau ac yn cael sgwrsio. Cymuned ydi’r gair mae’n debyg. Cymunedau byw – ond lle mae unigolion yn sicrhau fod pethau yn digwydd.

Ar fy nhaith adre ar hyd yr A5025 a wedyn yr A55, a mi oedd hi’n Nos Iau chydig cyn 9pm, doedd ond un dewis i mi ar y radio nagoedd - sef Byd Huw Stephens. Roeddwn yn gwybod fod gohebydd peldroed Sky Sports Bryn Law yn dewis caneuon fel rhan o slot Gwaith Cartre felly edrychais ymlaen i glywed dewis Bryn.

Dechreuodd ei ddewis hefo alaw a swn offeryn cyfarwydd – llinell bâs amlwg. ‘Rocers’ gan Geraint Jarman oedd dewis cynta Bryn Law. Roeddwn yn y nefoedd (a nid achos fy mod ar Ynys Môn er mor nefolaidd yw’r ynys). Dyma chi gân glywias am y tro cyntaf ar LP ‘Gwesty Cymru’ pan oedwn yn ddisgybl 6ed Dosbarth yn Llanfair Caereinion.

Wedi cael benthyg yr albym gan gyfaill o’r enw Wyn ‘Rhywfelen’ o’r Foel. Roedd o wedi tiwnio mewn i bethau Cymraeg yn well na fi. Erbyn hynny roeddwn i dan ddylanwad y Clash a’r Sex Pistols. Ond dyma record ac yn enwedig y gan ‘Rocers’ ddaru newid fy mywyd – achos dyma’r tro cyntaf i mi feddwl fod pethau Cymraeg yn cwl. Dwi ddim yn amau fod Bryn Law yn teimlo’n debyg am Y Cyrff!

Mae diwylliant yn bwysig. Yn bwysicach na fedr neb ddychmygu!




Saturday, 4 November 2017

Ffilm Dave Datblygu, Patti Smith a'r ddau fedd ym Meddgelert, Herald Gymraeg 1 Tachwedd 2017




“Who wants to be Welsh?, who wants to be English? Who wants to be British? You and your Brexit”. Talfyriad, crynodeb, crynhoad, cywasgiad yw hwn, heb y rhegi, heb yr hiwmor allan o’r ffilm fer Dave Datblygu: Death to Welsh Culture, its Meat and Tradition sydd newydd ei ryddhau.

Petae Dylan Thomas, R.S Thomas a Kevin Allen (brawd yr actor Keith) wedi cyd-weithio ar y sgript dyma yn union fydda rhywun yn ei ddisgwyl. Ar adegau dwi’n llithro mewn i ffantasi fy mod yn gwylio ffilm ddychmygol fel rhai Allen (Twin Town / Under Milk Wood). Ond mae hwn go iawn. Dwi’n credu.

Rhoddais y clip i fyny ar Facebook gan ein bod yn adolygu’r ffilm ar y sioe Nos Lun ar Radio Cymru ac eisteddais yn ôl i wedl beth fyddai’r ymateb. Mewn un darn yn y ffilm, mae Dave yn cerdded strydoedd Caerfyrddin a mae’n sôn fod y gwerthfawrogiad mwyaf i gerddoriaeth Datblygu wedi dod o dy’r di-Gymraeg a’r Saeson. Dyna’r myth. Rhannol wir ond ddim yn holl-wir chwaith.

Er (a bron fel peate i ategu Dave), yn Saesneg yn unig oedd yr ymateb ar Facebook. Ymateb cymysg fel bydda rhywun yn ddisgwyl. Rhai wrth reswm yn bryderus am gyflwr Dave (roedd sawl potel win yn ymddangos yn y ffilm) a rhai yn ansicr o’r safbwyntiau ‘negyddol’ am ddiwylliant Cymraeg a Chymreig.Ond, roedd eraill yn gwerthfawrogi’r gonestrwydd cig-noeth – ac yn gweld fod angen mynegi barn yng Nghymru am y pethau hynny sydd dal angen eu herio.

Tydi barddoniaeth ddim i fod yn gystadleuaeth meddai Dave. Dyna chi naratif sydd heb newid o gwbl. Coroni a chadeirio yw un o uchafbwyntiau diwylliant Cymraeg. Rhoi gwobr. Cael ennillydd. Efallai mai dyma pam mae Dave yn ymddangos mor flin – yr un yw’r naratif rwan ac yr un pan roedd Datblygu yn dechrau herio yn yr 1980au cynnar. Yr eironi arall hyfryd yw fod y gystadleuaeth (Arglwydd Rhys/ Castell Aberieifi /1176) a Dave ynghlwm am byth a’r dref ar yr Afon Teifi.

Dal i chwifio baneri. Mae baner Cymru a Phrydain yn ei chael hi hefyd gan Dave a’r unig beth ddwedais ar Facebook oedd fy mod hefo Dave yn hyn o beth – dwi’n cytuno a fo. Fy unig ‘ond’ i yw fy mod yn methu gweiddi mwyach. Fedrai’ ddim gwneud y peth Dylan yna o ‘rage, rage against the dying of the light’.

Ger fy ngwely mae llyfr Patti Smith ‘M Train’, ar adegau eraill mae’r llyfr hefo fi ar y ffordd yn y car neu mewn caffi. Dwi’n llawer agosach at Patti Smith heddiw nac ydwyf at unrhyw ‘Dylan Thomas a’i rage, rage’ mae hunna yn sicr. Yn ei ffordd mae Patti Smith yn agosach iddi –  yn defnyddio geiriau a lluniau (polaroid) i gyfleu pethau a theimladau yn hytrach na gorfod bloeddio.

Mi fyddwn yn croesawu sylwadau Dave Datblygu 24 awr pob dydd unrhyw ddydd. Dwi’n cytuno a fo. Edrychwch ar y ffilm – fe ddylia pawb wneud hynny. Maddeuwch y rhegi achos mae’r pwyntiau ddigon dilys – un ffordd neu’r llall.

Treulias ddeuddydd ym Meddgelert wythnos dwetha yn ffilmio gyda ITV a S4C am hanes Gelert, hen gi ffyddlon Llywelyn ab Iorwerth. Mae hi yn Flwyddyn y Chwedlau yn ôl Llywodraeth Cymru er mai prin iawn byddai’r rhan fwyaf o boblogaeth Cymru yn sylweddoli hynny.

Trafod David Pritchard, rheolwr Gwesty’r Afr yn creu bedd (go iawn / hollol ffug) ar gyfer y chwedl ar ddiwedd y ddeunawddfed ganrif. Fel y gwr ddychmygodd trawsnewid y pentref ym Môn i Lanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwll a denu’r miliynau hyd at heddiw. Hyd yn oed ar foreau glawog yn Hyfdref roedd yna bobl yn ymweld a bedd yr hen Gelert.

Chawsom ddim eiliad o lonydd i ffilmio heb fod rhywun yn cyrraedd ar bererindod dwristaidd. Tic, da ni wedi gweld y bedd. Dim pererindod o ran tywysogion Gwynedd hyd y gwelwn i. jest tic. Un o’r pethau yna i’w wneud. Castell Caernarfon. Dringo’r Wyddfa. Pringles. Ond dim syniad o gwbl am le na diwylliant? Teledu du a gwyn. Un-llygeidiog. Un-ieithog. Chydig bach yn drist teimlais, fel y tywydd Hydrefol a’r dail yn disgyn.

A’i ‘Bryn y Bedd’ oedd yma cyn hynny? Yn ôl Archwilio, y cofnod hanesyddol ac archaeolegol, mae Beddgelert ‘barrow’ yn nodwedd naturiol isel 250 medr o gylchedd a’r tebygrwydd yw fod Pritchard wedi adeiladu ei ffug-fedd ar ben y tir naturiol yma. Anodd oedd peidio dychmygu carnedd gladdu Oes Efydd yma i roi gwell sylwedd i Fryn y Bedd ond does dim sail, dim tystiolaeth.

Lawr yr afon Glaslyn mae Aberglaslyn. Y porthladd roddodd yr enw i Llan y Porth cyn i Llan y Porth fod yn Feddgelert? Y ‘llan’ yw eglwys Santes Fair ar safle’r Awgwstiniaid rhywdro yn y 13eg ganrif, y tir yn rodd gan ab Iorwerth mae’n siwr?



Hanes yn gorlifo, yn cyd-rhedeg a’r Glaslyn ar ôl i’r Colwyn ymuno. Digonedd o ddŵr a digonedd o hanes. Yn y fynwent mae bedd T H (mae darnau ohonaf ar wasgar hyd y fro) Parry-Williams. Ond mae ‘o’ yn y fynwent go iawn. A dyma droi yn ôl yn daclus at Patti Smith. Dwi angen llun o garreg fedd T H ond mae’r iPhone wedi gor-lewni hefo lluniau o’r ffilmio.

Dim dewis felly ond dychwelyd rhywbryd eto yn y dyfodol agos i fro T.H gyda’r bwriad penodol o gael llun o’i fedd. Efallai polaroid fel rhai Patti? Ond mwy na thebyg iPhone fydd hi.

Mae yna ddau fedd ym Meddgelert felly yndoes. Un gweledol a ffug ac un llai amlwg real iawn.






Wednesday, 18 October 2017

Gwalia a Gwales, Herald Gymraeg 18 Hydref 2017




Rwyf am sgwennu am lyfr, Gwales, rwyf am sgwennu am CD Gwalia, ond dwi am fynd ar daith bach geiriol cyn cyrraedd. ‘Rant’ fydda’r disgrifiad gora, ‘prygowtha’ geiriol. Maddeuwch i mi.

Dyma ni felly, dyma’r drefn/rota newydd, colofn pob yn ail wythnos. Hanner cyflog. Dyna’r realiti, ond oleiaf da ni dal yma. Tydi son am sgwennu ar-lein ddim yn gweithio yn y Gymraeg. Rwyf yn rhoi fy ngholofnau Herald Gymraeg i fyny ar-lein ar Blog Thoughts of Chairman Mwyn ond gyda darllenwyr yr Herald Gymraeg does dim modd curo papur wedi ei brintio.

Rhwng 100 a 400 sydd yn darllen y Blog yn wythnosol os yw’r ystadegau dwi’n weld yn gywir. Anodd cael dros 500 o ddarllenwyr ar-lein. Tebyg fod y rhan fwyaf sydd yn darllen y Blog una’i o’r de ac yn methu cael y Daily Post neu mae nhw o dan 40oed.
Ychydig iawn sydd yn ymateb ar safle y Blog go iawn. Dwi byth, byth, yn clywed gan bobl ifanc. Cofiwch dwi ddim yn clywed gan bobl ifanc mewn caffis neu ar y stryd chwaith nac ar y sioe radio. Beth fydd ymateb darllenwyr yr Herald medda fi i’r drefn newydd? Mae na ddipyn mwy na 500 yn darllen y papur inc.

Fel arfer ar nosweithiau Sul byddaf yn gwenud tipyn o waith ar Facebook a Trydar er mwyn hyrwyddo’r sioe Nos Lun ar Radio Cymru ond ar Sul 1af Hydref wrth wylio’r golygfeydd dychrynllyd o heddlu Sbaen yn waldio gwargedd mewn oed yng Nghatalonia fedrwn’i ddim medwl am wneud unrhywbeth mor ddibwys.

Ar y Nos Lun ganlynol fe soniais am hyn yn fyw ar y radio. Methais a meddwl am y geiriau addas a felly penderfynais chwarae cân o’r enw ‘Ewrop’ oddiar CD newydd Gai Toms. Weithiau mae’n well gadael i’r gerddoriaeth siarad – a mae Gai Toms yn fwy o fardd na fydda’i byth.

Dyma ni wedi bod yn dadlau yn gryf iawn yn erbyn Brexit a’r ‘an-llythrennog wleidyddol’ hynny gafodd eu hudo gan y Brexiteers ideolegol, ac eto - dyma’r union sefydliad rydym wedi ei bod yn amddiffyn, a gwlad sydd yn rhan flaenllaw o’r sefydliad honno, yn son am ‘proportionate response’. Anhygoel. Ysbryd Franco yn fyw ac iach – edrychwch ar fideo The Clash, ‘Spanish Bombs’ ar youtube. 1939/2017.

Da ni hefyd yn barod iawn i wawdio Trump. Yn ddiweddar fe aeth Trump i ddadl ffôl hefo’r NFL ynglyn a pheldroedwyr yn gwrthod sefyll i’r Star-Spangled Banner. Trump mor afresymol a chacwn mewn potel a’r peldroedwyr (croenddu yn bennaf) yn gwneud pwynt ddigon dilys am ddiffyg cyfartaledd cymdeithasol yn America (meddyliwch Black Lives Matter)

A lle da ni arni yma yng Nghymru, yda ni yn disgwyl i bawb sefyll ar gyfer Hen Wlad Fy Nhadau? Dyna chi gwestiwn diddorol, wrth i ni ddechrau gofyn cwestiynau ynglyn ac annibyniaeth i Gymru a chefnogi Catalonia. Sul le yn union fydd hynny? Cymru yn y dyfodol sydd yna hawlio dychymyg Catrin Dafydd yn Gwales.

Cofiwch ar y funud mae unrhyw son am annibyniaeth i Gymru chydig bach fel son am gyrraedd y lleuad heb gynllunio’r roced. Mae gormod o Gymry yn Brexiteers. Rhaid trawsnewid barn rheini gyntaf.

Sgwni sut fath o sgwrs fydd honno? Do mynychais Annibynwyl yng Nghaernarfon, yn bennaf er mwyn gweld perfformiad Lleuwen ond rwyf hefyd yn lled gefnogol. Fy mhroblem mwyaf i gyda Cymru yw fy mod yn ‘rhyw fath o anarchydd’, anarchydd gwael sydd yn pleidleisio Plaid Cymru – dwi’n cyfaddef hynny.

Dwi ddim yn siwr sut mae unrhyw fath o anarchiaeth yn ffitio mewn i’r dirwedd Gymreig? Pa groeso fydd (sydd) yna i annibyniaeth barn? Hyd yn oed fel anarchydd gwael dwi ddim yn ‘gwneud’ anthemau cenedlaethol na baneri. Nid dyna’r peth pwysig i mi. Heb Dduw, nac anthem, na banner – a dweud y gwir byddwn ddigon hapus heb basport hefyd – cawn fod yn ddinasyddion y Byd!




A thra mae Adam Pryce wrthi yn cwestiynu Llywodraeth Cymru / Cadw am pa faner mae nhw’n fodlon chwifio ar eu cestyll dwi’n sefyll yn y glaw yng Nghastell y Bere yn trio dod a Hanes Cymru yn fyw. Unwaith eto dwi’n gofyn yr un cwestiwn – yda’ni rhy brysur yn poeni am faneri i ymweld a’r cestyll Cymreig?

I fenthyg geiriau Alastair Campbell yng nghyd-destun yr hen Tony Blair, ‘I don’t do God’. Dwi hefo’r grwp Punk anarchaidd Crass ar hyn o beth, ‘Neither God nor Master’. Felly dim Duw na Arglwydd Penrhyn. Haws cofiwch bod yn ‘anarchydd gwael’, oleiaf wedyn mae rhywun yn gallu cwyno fod ‘nhw gyd yn ddiawled drwg’ pan mae hi yn dod i wleidyddion.

Os yw’r Byd yn mynd yn wallgof, mae’r Athro Brian Cox yn ein hatgoffa ar ei gyfrif trydar fod yr holl genedlaetholdeb (da a drwg) yn hollol ddibwys os yw’r Byd yn cael ei ddinistrio. Rhaid cadw golwg ar y darlun mawr. Yr amgylchedd. Ond a yw Cox yn deall y peth Cymreig neu y peth Catalonaidd? Hmmmm.

Does dim atebion gennyf. Jest ansicrwydd. Dwi rhy hen i ail wrando ar recordiau Crass go iawn a darganfod atebion na unrhyw gysur. Ond cefais rhywbeth yn ddiweddar o wrando ar y gân ‘Ewrop’ Gai Toms – gwrando ar y gân yn lle gorfod meddwl am y geiriau iawn / addas i gyfleu sut wyf yn teimlo.

A gyda nofel Catrin Dafydd – lle da ni yn mynd? Dyma’r ‘Wythnos yng Nghymru Fydd’ ar gyfer darllenwyr 2017. @ebost. Iaith newydd. Sgwennu newydd. Cyffrous. Mae yna feddylia mwy craff na fy un i allan yna – rwyf yn cael, llygedyn o obaith, mymryn o gysur o Gwales a Gwalia.  Gwrandewch, darllenwch a mwynhewch.