Sunday, 24 June 2018

Cofeb Friction Dynamics, Herald Gymraeg 13 Mehefin 2018





Wrth wylio rhaglen ddogfen y newyddiadurwraig Afua Hirsch, ‘Battle for Britain’s Heroes’ ar Channel 4 yn ddiweddar roedd yn hollol amlwg fod Hanes yn rhywbeth sydd yno i’w drafod, i greu trafodaeth ac yn bwysicach byth yn rhywbeth i ni ddysgu ohonno.

Mae gwahanaieth sylfaenol rhwng dysgu ffeithiau a dysgu’r wers. Does dim anghytuno a Hirsch fod y Llyngesydd Nelson wedi elwa o, a chefnogi y fasnach mewn caethweision. Does dim anghytuno fod Churchill wedi arfer agweddau hiliol tu hwnt tuag at rai pobleoedd / gweldydd. Does dim gwadu fod Cecil Rhodes yn gymeriad atgas o hiliol.

Efallai gyda mymryn o gellwair, holodd Hirsch oes oedd yr amser yn iawn bellach i ni chwalu Colofn Nelson, dymchwel cofgolofn Churchill a chael gwared a’r cerfiad o Rhodes ar Goleg Oriel, Rhydychen? Chwaraeai’r Ymerodraeth Brydeinig rhan amlwg yn hyn ôll a mynegodd Rhodes y farn yma am y Sais yn ei ewyllus: "I contend that we are the first race in the world, and that the more of the world we inhabit the better it is for the human race”.

Doedd dim prinder o haneswyr ac arbenigwyr tra Seisnig ar rhaglen Hirsch yn amddiffyn yr ‘arwyr’ uchod a roedd eu amharodrwydd i gydnabod gwendidau’r cymeriadau yn boenus i’w wylio. Rydym yn gyfarwydd yma yng Nghymru a chymeriad fel Lloyd George – cymeriad hanesyddol pwysig – ond dwi ddim yn credu fod unrhwun yn trafod Lloyd George heb gydnabod a chrybwyll ei ochr dda a drwg. Does dim disgwyl i ni gytuno a phopeth wnaeth Lloyd Goorge, does neb yn gofyn hynny ganddym.

Ond, does neb chwaith yn galw am ddymchwel cofgolofn Lloyd George ar y Maes yng Nghaernarfon. Cerflun gyda llaw gan William Goscombe John. Mae modd dadlau, beth bynnag eich barn am LL. G. fod cerflun Goscombe John yn ei hyn yn wrthrych hanesyddol o bwys.

Er hyn, os yw rhywun yn edrych yn ofalus o amgylch y palmant ger cerflun Lloyd George yng Nghaernarfon mae diferiadau o baent gwyrdd dal i’w gweld ar y llawr – tystiolaeth o wrthdystiad yn erbyn yr hyn wanaeth (neu fethodd) LL. G yn Iwerddon.

Iawn – i ni drafod hyn a dysgu o hyn. Tydi cael gwared o gerflun LL.G ddim yn cyflawni unrhywbeth. Derbyniais ebost yn gymharol ddiweddar yn holi os dylid dechrau ymgyrch i gael gwared a cherflun Nelson ar lan y Fenai. Gwelir y cerflun o Nelson o dan Eglwys Santes Fair, Llanfairpwll. Cerfiad gan Clarence Paget, un o feibion Ardalydd Môn yw hwn a hyd y gwn i doedd a does dim cysylltiad o gwbl a Nelson.

‘Ffug-gofeb’ neu ‘ffolineb’ mewn ffordd yw’r cerfiad yma o Nelson yn yr un traddodiad ac arfer yr uchelwyr o godi ffug-gestyll neu ffug-dyrrau yn ystod y 18fed ganrif. Petae Clarence Paget ddim wedi ymddiddori mewn cerfio, fydda ‘na ddim cerfiad o Nelson yma ar lan y Fenai. Felly pa bwrpas ei ddymchwel?

Gallwn ddadlau drwy’r nos am hyn – beth am chwalu Gastell Penrhyn, beth am chwalu Castell Caernarfon – yn amlwg mae rhan o’r stori yma yn ymwneud a gormes a thrais. A dyma lle mae rhywun yn dechrau gweld gwendid y ddadl dros chwalu cofebion neu adeiladau hanesyddol. Dyma sydd yn caniatau i ni ddweud y stori ac i ddehongi’r stori – ac yn bwysicach byth i ddadlau ynglyn a’r da a’r drwg a phob agwedd o’r stori. Ar ei fwyaf eithafol mae angen cadw adeiladau a hanes Dachau a Belsen yn fyw – rhag i ni anghofio.

Awgrymaf yn garedig na ddylid gwyn-galchu Hanes ond, a dyma lle dwi’n tueddu i gytuno a Hirsch – mae’n hanfodol fod hanes yn cael ei ddadansoddi a’i drafod a fod y da a’r drwg yn cael ei amlygu. Ni ddylid cuddio’r drwg. Wrthreswm cawn gofebion a cherfiadau eraill sydd yn llai ‘dadleuol’ o ran y cymeriadau dan sylw ond yr un yw’r pwrpas – sef i gofio.

Newydd ei ddadadrchuddio ar y Maes yng Nghaernarfon mae cofeb i gofio am streic gweithwyr Friction Dynamics rhwng 2001 – 2003. ‘Ferodo’ oedd enw’r ffatri yn wreiddiol a fe agorwyd yr un flwyddyn a chefais fy ngeni, 1962 gan gyflogi 2000 o weithwyr.

Gyda dyfodiad perchennog newydd, yr Americanwr Craig Smith yn 1997, fe ail enwyd y ffatri yn Friction Dynamics a datblygodd anghydfod rhwng y gweithwyr a’r perchennog newydd wrth i Smith newid amgylchiadau cyflogau a hawliau gwaith. Bu gweithwyr ac Undebwyr allan ar steric am bron i 1000 diwrnod.

Yr hyn sydd yn drist yn yr achos yma yw fod tribwynlys wedi ochri gyda’r gweithwyr ond fod Smith wedi mynd yn fethdalwr, gwaraed a’r gweithwyr cyn ail agor y busnes fel Dynamex Frictiion. Er i’r tribwynlys farnu fod Smith wedi cael gwared a gweithwyr yn anheg erbyn 2010 bu rhaid i’r gweithwyr dderbyn na wela nhw byth yr iawndal. Bu i’r ffatri cau yn 2008.

Eironi’r stori yma yw fod cymhariaeth amlwg a Streic Fawr Penrhyn. Onid oedd Smith yn ceisio trin ei weithwyr yn yr un ffordd ffwrdd a hi di-hawlia a oedd rhai fel George Sholto Gordon Douglas-Pennant canrif ynghynt. Neb yn dysgu o hanes, hawliau gweithwyr yn fregus – a dyma ni heddiw 2018 – Brexit am gael gwared a’r holl “red tape” – heb esbonio yn aml mai’r “red tape” yw hawlia mamolaeth neu hawliau gwyliau’r gweithwyr.

Da o beth fod y gofeb yma wedi ei hychwanegu at gofebau Lloyd George, Hugh Owen, Llywelyn Turner a Willam Henry Preece ar Faes Caernarfon. Cymeriadau sydd angen eu trafod, herio, gwerthfawrogi, dadansoddi ond yn sicr ddim eu anghofio!

Saturday, 9 June 2018

Anarchwyr ac Artistiaid yn Harlech ar ddechrau'r 20fed Ganrif, Llafar Gwlad 140




Darlith ddiweddar gan Andrew Davidson, Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, o’r enw ‘Anarchwyr ac Artistiaid: Eu dylanwad ar bensaernÏaeth Harlech ym mlynyddoedd cynnar yr 20fed ganrif’, ddaru ddechrau’r broses o ail-feddwl am Harlech fel lle i mi. I’r rhan fwyaf ohonnom, y castell da ni yn weld, castell Edward I, rhan o goncwest 1283 - gyda chestyll Caernarfon a Chonwy. Tref Seisnig ganol-oesol. Ymwelwyr. Glwb Golff, Traeth.



Ond, mae llawer llawer mwy i Harlech. Yn amlwg felly, ond darlith Andrew ddaeth a hyn i’r amlwg. Cyn dechrau trafod rhai o’r adeiladau a chymeriadau o ddiddordeb mae’n werth cymeryd un cam yn ôl ac ystyried am eiliad sut rydym yn tueddu i ‘olygu’ hanes.

Dyma rhywbeth sydd yn fy mhoeni fwy-fwy y dyddiau yma. Soniais yn fy ngholofn ddwethaf (Llafar Gwlad 139) sut mae’r diffyg Cymry Cymraeg yn y maes archaeolegol yn siomedig ond cyfeiriais hefyd sut mae’r di-Gymraeg, ac yn enwedig y rhai sydd ddim yn ymdrechu i ddysgu’r iaith, yn cyfrannu at ddehongliad cul o’r dirwedd hanesyddol / ddiwylliannol Gymreig.

Credaf fod bod yn gaeth i ‘genedlaetholdeb’ cyfyng a beth bynnag yw ‘Cymreigtod’ yn y cyd-destun yna hefyd yn gallu cyfrannu at olygu’r hanes. A yw hyn yn arwain at greu naratif dderbyniol i’r agenda wleidyddol / ddiwylliannol sydd ohonni yn hytrach na dadansoddi’r hanes? Y peryg yma er engraifft, yw fod unrhyw gymeriadau (hanesyddol neu ddiwylliannol) gwrth-Gymraeg neu gwrth-Gymreig honedig yn cael eu di-ystyru neu eu crybwyll ar frys a meddyliaf yn syth am y ‘broblem’ sydd gennym fel Cymry Cymraeg hefo Dylan Thomas dyweder.

Engraifft arall fydda John Cale, y cerddor o Garnant, cyn aelod o’r Velvet Underground. Rhywun sydd heb arddel ei Gymreictod ddigon amlwg yn ôl rhai. Meddyliwch wedyn am yr holl ddadleuon ynglyn ac Edward I a’i gestyll. Y peryg yw fod hyn ôll yn cael ei weld fel rhywbeth sydd ddim yn ‘haeddu’ ein sylw, neu yn sicr gormod o’n sylw. Fy nadl bob amser yw nid ein lle ni yw golygu hanes, ein lle ni yw ei ddehongli a’i drafod, y da, y drwg ar hyll!

A dyma gyrraedd felly at yr hanes draddodwyd gan Andrew. Cymeriadau di-Gymraeg yn symud i mewn i Harlech yn y cyfnod Fictoraidd / Edwardaidd. Fawr o nodweddion Cymreig, felly o ddim diddordeb i ni fel Cymry Cymraeg. O ganlyniad, da ni ddim yn gyfarwydd a’r hanes. Ond fe gafodd yr anarchwyr a’r artistiaid effaith sylweddol ar ddatblygiad Harlech ac os am ddehongli Harlech heddiw rhaid deall beth ddigwyddodd ar ddechrau’r 20fed ganrif. Ategaf – peth peryglus yw ‘golygu’ hanes – nid yn unig yn wleidyddol – ond yn syml iawn o ran dehongli’r hanes.

Adeiladwyd Plas Wernfawr rhwng 1907-1908 ar gyfer George Davidson gan y pensaer o Glasgow, George Walton, yn yr arddull Celfyddyd a Chreft gyda wyneb ‘clasurol’ o garreg leol lwyd ar flaen y plasdy. Ganed Davidson yn Lowestoft yn 1854 a drwy ei ddiddordeb mewn ffotograffiaeth daeth mewn amser yn Gyfarwyddwr-Reolwr ar Kodak UK a drwy fuddsoddi yn Eastman Kodak daeth hefyd yn filiwnydd.

Roedd cefnogaeth George Davidson i welliannau cymdeithasol ac ymgyrchoedd y cyfnod yn arwain at gysylltiadau gyda anarchwyr ac oherwydd pwysau gan Eastman (a oedd yn wrthwynebus i’r fath gysylltiadau) bu rhaid iddo ildio ei swydd gyda Kodak yn 1908, er iddo barhau fel aelod o’r Bwrdd tan 1912. Dyma’r cyfnod symudodd i Harlech.

O ran ffotograffiaeth, mae George Davidson yn cael ei gydnabod fel arloeswr ym maes ffotograffiaeth argraffiadol. Ei lun The Onion Field (1890) sydd yn debyg iawn i lun wedi ei beintio yw’r llun argraffiadol ffotograffaidd cyntaf mae’n debyg.

Felly dyma ni yn Harlech, ‘anarchydd’ a milwnydd sydd wedi arloesi ym maes ffotograffiaeth. Pwy fydda yn gwybod hynny? Tydi hyn ddim yn rhan o’r naratif Cymreig? Ond mae’r adeilad yn chwarae rhan amlwg yn y naratif wedyn.
Trawsffurfwyd Plas Wernfawr yn 1927 i Goleg Harlech gan Thomas Jones (T.J), gwr oedd wedi gweithio fel ysgrifenydd i Lloyd George a Thomas Baldwin yn ei dro. Dyma gartref Cymdeithas Addysg y Gweithwyr. Coleg ail-gyfle. Coleg preswyl i’r rhai na chafodd addysg ffurfiol yn eu blynyddoedd cynnar. Silyn Roberts, Llanllyfni, sefydlodd y gangen gyntaf o CAG yng ngogledd Cymru yn 1925.

Cysylltir y gair ‘sosialaeth’ yn agos a CAG. Er nad oedd cysylltiad rhwng George Davidson a Thomas Jones mae’n addas rhywsut fod Plas Wernfawr wedi datblygu i fod yn adeilad ‘Coleg Harlech’. Rwyf wedi cael y fraint ers ganol yr 1980au o gynnal Dosbarthiadau Archaeoleg WEA fel roedd pawb yn cyfeirio atynt. Roedd ymweld a Choleg Harlech bob amser yn bleser erf od y rhan health o’r dosbarthiadau allyn yn y gymuned ym Mryncroes, Abersoch, Brynsiencyn ayyb. Bellach mae Coleg Harlech ar gau.



Oddifewn i Goleg Harlech / Plas Wernfawr mae murluniau gan yr arlunydd Robert Baker sydd yn dyddio o’r 1930au. Lluniau o dirweddau a chymeriadau Cymru sydd yma gan Baker, chwarelwyr a glowyr, Gorsedd y Beirdd a thirweddau amaethyddol. Cymeriad Cymru wledig a ddiwydiannol ar wal un ystafell. Rhyfeddol, ond gan fod yr adeilad yn wag, y gwresogydd i ffwrdd mae tamprwydd yn cael y blaen a’r lluniau.
Sylwais yn ddiweddar fod y plastr yn codi ohewydd y tamprwydd a fod paent y murluniau yn codi ac yn breuo. Dyna chi drist, er fod hwn yn adeilad Rhestredig Gradd II, does dim arian i gadw’r gwres ymlaen a thu cefn drysau caeedig rydym yn colli darnau o waith celf Cymreig. Ni does ateb gennyf ond tydi hyn ddim ddigon da nacdi?


Ychwanegwyd adeilad y llyfrgell yn ddiweddarach mewn arddull Art Deco gan y pensaer lleol Griffith Morris o Borthmadog. Ychydig i’r gorllewin fe welwn y neuadd breswyl, sef y tŵr uchel a fel Theatr Ardudwy (1974 gan S Colwyn Foulkes) mae’r adeiladau yma yn yr arddull Brutalist neu bensaernÏaeth garw. Diddorol yw’r cyfuniad agos yma o Gelfyddyd a Chrefft, Art Deco a phensaernÏaeth garw o fewn tafliad carreg i’w gilydd.



Tybiaf fod nifer o blaid dymchwel y ‘garw’ ond mae concrit yr 20fed ganrif bellach yn rhan o’r dirwedd hanesyddol / archaeolegol / bensaernÏol. Dyma’r un ddadl yn codi ynglyn a chynllun Sir Basil Spence ar gyfer Atomfa Trawsfynydd. Hyll. Ond dyma bensaernÏaeth garw ar ei ora. Eto – dim ein lle ni yw golygu’r dirwedd bensaernÏol. Cawn hoffi adeiladau a ‘chasau’ eraill ond gwae ni eu dymchwel yn ddifater.

Cysylltiad ffotograffaidd arall a Harlech yw cartrefi’r Americanwr Alvin Langdon Coburn. Cynllunwyd Cae Besi ar ei gyfer (yn ôl y son) gan Griffith Morris yn yr arddull Celfyddyd a Chrefft. Dyma adeilad Rhestredig Gradd II arall yn Harlech. Coburn oedd un o’r ffotograffwyr cyntaf i dynnu lluniau hollol abstract ac i roi pwyslais ar dynnu lluniau o safleoedd gyda golwg dros y gwrthrych neu’r olygfa. Pwysleisiodd bwysigrwydd yr elevated viewpoint i ddefnyddio iaith y ffotograffydd.



George Davidson a Plas Wernfawr oedd y ddolen gyswllt o ran denu’r mewnfudwyr creadigol i Harlech. Trawsffurfwyd ‘diwylliant' y dref i raddau gan gymeriadau fel y cyfansoddwr Sir Greville Bartock, W H Moore ac A P Graves (tad y bardd Robert Graves awdur The White Goddess). Gwleir carreg fedd A P Graves ym mynwent Eglwys Sant Tanwg, Harlech.

Datblygwyd gwyl gelfyddydol yn Harlech ganddynt a magwyd gysylltiadau a chymeriadau fel George Bernad Shaw ac aelodau o’r Gymdeithas Fabian. Ond erys y ffaith fod y diwylliant yma yn hollol ang-Nghymreig ac allan o gymeriad. Chlywais i rioed son am hyn o fewn y byd Cymraeg. Dyma sydd yn gwneud yr hanes mor ddiddorol. Rhywsut mae angen ei berchnogi nid ei anwybyddu.

Llyfryddiaeth: Davidson, A., 2008, Coleg Harlech, Harlech GAT Report No 761



Llys Dorfil, Herald Gymraeg 30 Mai 2018



Rhys Mwyn a Bill Jones

Wrth deithio hyd a lled y wlad gyda’r nos yn rhoi sgyrsiau am archaeoleg i wahanol gymdeithasau byddaf yn aml yn dechrau fy narlith drwy ‘ddatgan yr amlwg’. A byddaf yn gwneud pwynt fy mod yn ‘datgan yr amlwg’ gan bwysleisio fod yr hyn rwyf am ei ddweud yn hollol amlwg i ni Gymry Cymraeg. A’r pwynt, yn weddol amlwg, yw ein bod ni Gymry Cymraeg yn ymwybodol iawn o berthyn i le.

Weithiau byddaf yn tynnu coes ein bod yn Genedl blwyfol iawn, gan bwysleisio fod plwyfoldeb yn gallu bod yn beth positif iawn. Rwyf i dal i ddweud fy mod o Sir Drefaldwyn pan mae rhywun yn gofyn ‘O ble rwyt ti’n dod?’ Efallai fy mod wedi byw yng Nghaernarfon bellach am gymaint a bu’m yn byw ym Maldwyn yn ystod fy ieuenctyd – ond byw yng Nghaernarfon ydw’i nid dod o Gaernarfon!

Wedyn ar ôl cael hwyl yn trafod ‘plwyfoldeb’ byddaf yn crybwyll y cysyniad o ‘genedlaetholdeb’. Tueddu at ‘genedlaetholdeb’ mae’r rhan fwyaf o Gymdeithasau Cymraeg eu hiaith. Nid wyf yn manylu gormod ar y diffiniad o genedlaetholdeb mwy na dwi’n poeni gormod am y diffiniad fod Cymru yn wlad Gristnogol. Weithiau, os yw’r hwyl yn dda byddaf yn mentro i herio rhyw fymryn – yn fy achos i, rwyf wedi hen ymwrthod a diffinio fy hyn fel cenedlaetholwr neu Gristion.

Nid fod modd fy niffinio chwaith fel anarchydd na phagan – dwi ru’n o’r uchod – jest yn fi. Nid hawdd yng NGhymru yw mynd yn groes i’r diffiniad o fod yn ‘genedlaetholwr’ gan fod hwn yn ddiffiniad mor eang a chynhwysfawr gennym fel Cymry Cymraeg. Ond weithiau, mae’n rhaid meddwl yn wahanol, cael rhyddid i feddwl yn wahanol. Y mantra gennyf pob amser yw y llinell gan y grwp pop anarchaidd Crass: “freedom isn’t freedom when your back’s against the wall”.

Efallai fod llinell Crass ychydig yn or-ddramatig. Go iawn does neb i weld yn poeni rhyw lawer am fy ‘ymwrthodiadau’. Ond mae cael ymwrthod yn elfen bwysig o ryddid. Dyna fy mhwynt pob tro.

Wedyn byddaf yn symud ymlaen at gyfnodau fel y Neolithig a’r Oes Efydd, y cyfnodau hynny sydd yn dechrau oddeutu 4000 cyn Crist a 2000 cyn Crist. O gyfandir Ewrop daeth amaethyddiaeth 6000 o flynyddoedd yn ôl ac o gyfandir Wrop daeth technoleg metal 4000 o flynyddoedd yn ôl. A dyna daro ergyd yn erbyn ffolineb a gwallgofrwydd Brexit.

Ar y pwynt yma rwyf yn ddi-ofn. Yn wyneb y fath ffolineb, teimlaf gyfrifoldeb i wneud y pwynt. Ers y cyfnodau cynhanesyddol rydym wedi cael perthynas agos a chyfandir Ewrop – heb Ewrop fydda na ddim ffermio na metal. Syml. Dyma gyfle felly i grybwyll fod archaeoleg yn fwy na rhywbeth ‘diddorol. Mae archaeoleg yn berthnasol. Hollol berthnasol.

Anodd osgoi y gwleidyddol a dwi ddim yn siwr os dylia ni fod yn ceisio osgoi’r gwleidyddol. Ers degawd bellach rwyf wedi treulio rhan sylweddol o fy amser yn ymwneud ac archaeoleg yng Nghymru. Mewn erthygl diweddar yn Llafar Gwlad (Llafar Gwlad 139 Chwefror 2018) mentrais ymosod ar y diffyg dwy-ieithrwydd, y diffyg o ran y Gymraeg, y diffyg o ran agweddau Cymreig a’r ymdeimlad Cymreig o fewn y maes yng Nghymru.

Mewn ffordd roeddwn yn ymosod ar nifer o fy ngyd-weithwyr, rhai yn ffrindiau – ond awgrymais mai teledu du a gwyn oedd yr archaeolegwyr di-Gymraeg yn ei weld – rhaid wrth yr Iaith Gymraeg os am gael y darlun llawn, y darlun HD lliw. Awgrymais – os ydynt mor frwd am Gymru a’r archaeoleg – pam and oeddynt yn dysgu’r iaith?

Dyma bregeth sydd ddim angen ei thrafod gyda criw Cymdeithas Archaeoleg Blaenau Ffestiniog. Rwyf wedi cyfeirio at y criw yma sawl gwaith dros y blynyddoedd yn y golofn hon wrth grybwyll gwaith ardderchog Bill Jones a’r criw yn cloddio ym Mhenamnen, Ffynnon Elen / Elan (Dolwyddelan), chwarel cerrig hogi Moel Siabod neu yng Nghwmorthin.


Pendroni

Newydd ddechrau cloddio yn Llys Dorfil ar gyrion Tan y Grisiau / Blaenau Ffestiniog mae Bill a’r criw. Y Gymraeg yw iaith naturiol y gwaith hyd yn oed os yw’r di-Gymraeg yn ymuno. Perthyn i le mae’r criw – pobl Blaenau, pobl Tan y Grisiau, pobl y fro – gyda gwybodaeth eang, dealltwriaeth eang, Does dim diwrnod gwell i’w gael nac ymuno gyda criw fel hyn yn yr awyr agored, i gloddio gyda golygfeydd hyfryd draw dros Gwm Bowydd tuag at Blaenau ar y gorwel.

Lloc ac adfeilion adeiladau sydd yma. Lloc cylchog anferth gyda sawl tŷ llwyfan tu fewn i’r lloc ond y cwestiwn amlwg yw pa gyfnod? Mae’r tai llwyfan sydd wedi eu hadaeiladu ar lwyfan artiffisial ar y llethr bron yn sicr yn rhai Canol Oesol. Ond y lloc – fe all rhywbeth fel hyn ddyddio o’r cyfnod cynhanesyddol?

Fy argraff cyntaf oedd tirwedd aml-gyfnod. Os bu defnydd o’r darn yma o dir dros y blynyddoedd ar gyfer amaethyddiaeth – mae’n berffaith bosib fod y defnydd dros ganrifoedd neu yn perthyn i wahanol gyfnodau. Cawn adroddiad hanesyddol fod yma feddau neu fynwent o rhyw fath.

Fe all fod yr archaeoleg yn gymhleth felly? Rydym wedi bod yn edrych ar nodwedd sydd yn ymdebygu i gist fedd gyda meini cyfochrog wedi eu gosod ar eu hochr  greu nodwedd lled sgwar rhyw 2.5 medr ar draws. Yr wythnos hon rydym yn gobeithio datrus y cwestiwn os yw’r nodwedd yma yn rhywbeth gafodd ei adeiladu gan ddyn neu os mai ‘ffliwc’ hollol naturiol yw gosodiad y cerrig. Dim ond drwy gloddio gallwn ddatrus y cwestiwn.


Cist-fedd?

Monday, 28 May 2018

Herald Gymraeg 16 Mai 2018 Digwyddiadau Mai 68



Chwech oed oeddwn’i yn 1968, felly dwi ddim yn cofio digwyddiadau Mai 1968 o gwbl. Dwi ddim hyd yn oed yn gwybod beth oedd effaith y digwyddiadau ym Mharis a rhannau eraill o Ffrainc ar gymedithas cefn gwlad Sir Drefaldwyn lle cefais fy magu. Efallai y dyliwn holi? Efallai dyliwn edrych ar rifynnau o’r Daily Post yn ystod Mai 1968?

Deng mlynedd yn ddiweddarach roeddwn yn dechrau clywed am y ‘Situationists Internationale’ a fu’n rhan o’r chwyldro yn ystod Mai ’68. Ond nid mewn llyfrau hanes y dysgais amdanynt ond drwy recordiau pop y Sex Pistols. Rwan. rwyf yn ymwybodol iawn fy mod wedi cyfeirio at y Sex Pistols a Punk Rock dros y blynyddoedd yn y golofn hon – efallai hyd at syrffed – ond dyma lle cefais rhan bwysig o fy addysg.

Dwi ddim yn cofio (nac yn gwybod) am unrhwyw grwp pop Cymraeg a ganodd am ddigwyddiadau Paris. Tueddu i ganu am y frwydr iaith ac am Gymru oedd grwpiau Cymraeg y 1960au hwyr a’r 1970au cynnar. Ddigon teg ac ofnadwy o bwysig ond roedd rhaid aros tan Geraint Jarman er mwyn cael edrych tu hwnt i ffiniau Cymru. Canodd Jarman am Amsterdam a Berlin. Diolchaf iddo.

Efallai mai record Steel Pulse ‘Ku Kluk Klan’ (1978) oedd un o’r gwerslyfrau pwysicaf. Dyma ni yn Sir Drefaldwyn ac yn dallt hi – roedd hiliaeth yn anghywir, yn wrthyn. Y wers nesa oedd ‘Glad To Be Gay’ (1987) gan y Tom Robinson Band neu TRB fel oedd pawb y neu galw. Dyma ni yn Sir Drefaldwyn yn dallt fod bod yn hoyw yn OK.

Digon o waith fod grwp Cymraeg o’r cyfnod wedi canu unrhywbeth mor agored a chân TRB. Dwi dal i fyw mewn gobaith fod na rhywbeth Cymraeg yn bodoli a mai fi sydd heb ddod ar ei draws eto. Ond, fedra’i ddim gor-bwysleisio pwysigrwydd y ddwy record yma o ran fy ‘addysg gwleidyddol’. Roedd The Clash yn rhannu llwyfan gyda grwpiau reggae, roedd John Lydon bob amser yn sôn am ei hoffter o gerddoriaeth ‘dub’. Dyma ni yn 1978, Sir Drefaldwyn yn dallt hi.

Rheolwr y Sex Pistols oedd Malcolm McLaren, ei bartner oedd y cynllunydd dillad Vivienne Westwood. Adran gelf y Pistols oedd y cynlluynydd graffeg Jamie Reid. Bu cryn ‘fenthyg’ ar syniadaeth a delweddau’r Situationist Internationale gan Malcolm a Jamie. Yn ei ffordd roedd Vivienne hefyd, ac yn parhau i fod felly hyd heddiw, yn ‘Situationist’.

Beth bynnag oedd cryfderau’r gerddoriaeth yn eiriol neu o ran sŵn guitar Steve Jones rwyf yn dal i ddadlau fod syniadau Malcolm, dillad Vivienne a chelf Jamie wedi bod yr un mor bwysig i mi a chaneuon y Pistols. Cyflwyno rhywun i gelf a syniadaeth celf oedd y triawd yma. Ysbrydoli rhywun i greu. Ysbrydoli rhywun i ddysgu a gwthio pethau y neu blaen. Nawr roedd angen trawsblanu’r syniadau i’r ardd Gymreig.

Sawl gwaith cefais y cyfle i ganu ym Mahris gyda’r Anhrefn. Digwyddiadau Mai 68 a dylanwad Jamie Reid yn benodol arweiniodd at eiriau ‘Rhedeg i Paris’. Sion fy mrawd sgwennodd yr alaw, fi sgwennodd y geiriau. Galwad oedd yma i ni ddefnyddio dylanwadau Paris ’68 er mwyn gweithredu yng Nghymru. Ymdrech oedd yma i greu maniffesto a ffordd newydd o edrych ar weithredu yng Nghymru.

Hanner canrif yn ddiweddarach, a yw digwyddiadau Mai ’68 yn berthnasol? Ydynt os oes modd dysgu ohonynt a’u defnyddio fel ysbrydoliaeth i weithredu heddiw.Fel gwers hanes yn unig – dyna’r ôll fydd y digwyddiadau. Rhaid iddynt ysbrydoli os am fod yn berthnasol.
Bu gŵyl ‘Ffilm Mai 68’ yng nghanolfan Pontio dros benwythnos Gŵyl y Banc Mai. Wedi ei guradu gan Emyr Glyn Williams (Emyr Ankst) cafwyd gwledd o ffilmiau radical / chwyldroadol o’r 1960au. Llwyddais i weld ‘Weekend’ gan Jean Luc Godard (1967) a ‘Daises’ gan Vera Chytliova (1966).

Ffilmiau heriol ar adegau, doniol ar adegau eraill. Ffilmiau o’r 1960au heb os, lliwiau’r 60au, seicadelia’r 1960au, rhyw y 1960au. Nid gwylio cyfforddus mo hyn. Profiad yn fwy na phleser er fod cryn bleser i’w gael o wylio’r ffilmiau. Ond roedd rhywun yn anesmwytho (ar adegau) ac yn chwerthin (ar adegau eraill).

Braf yw cael hyn ym Mangor. Braf fod Pontio yn cyflwyno’r ‘radical’. Yn ein cyfnod o ‘wrthryfela’ yn erbyn y gyfyndrefn Gymraeg (a Chymreig) drwy’r 1980au a’r 199au hyd at Cŵl Cymru dyma oedd y nod mewn fordd. Cael ffilmiau chwyldroadol yn cael eu dangos mewn canolfan gelfyddydau yng ngogledd Cymru yn hytrach na Manceionion neu Partis / Berlin / Amsterdam. Neu un rhan o’r nod.

Y ‘default’ Cymraeg yw tueddu tuag at y saff, y canol ffordd, y cyfarwydd, y hwiangerddol. Dim rhyw a dim rhegi Kate! Heblaw am “cadw dy blydi chips”, T Rowland. Heb os mae yna ‘default’. Dwi ddim yn gweld ‘default button’ yn Ngeriadur yr Academi ond dwi’n gwybnod ei fod yn bodoli.

Heddiw, boed digwyddiadau Mai 68 yn ddylanwad neu ddim, mae cenhedlaeth newydd o gerddorion, artistiaid, beirdd a llenorion sydd yn ymwrthod a’r ‘default button’. Does ond rhaid meddwl am awduron fel Manon Steffan Ross, Catrin Dafydd neu Llwyd Owen. Chwalwyd y ‘default button’ gan gerddorion fel Adwaith, Chroma, Oblong, Yucatan – does dim troi yn nôl go iawn faint bynnag o hwiangerddi pop gaiff eu rhyddhau.

Fy nadl yma mae’n debyg yw fod yr elfen o herio, o chwalu ffiniau, o wthio’r ffiniau yn parhau i fod yn ofnadwy o bwysig o ran diwylliant Cymraeg. Yn wir mae gwthio a chwalu yn hanfodol achos does dim hawlfraint ar Gymreigtod !

Wednesday, 2 May 2018

Pensaerniaeth Garw, Herald Gymraeg 2 Mai 2018


Eglwys Sant Marc, Brithdir

Methiant llwyr fu fy ymdrechion i ddenu unrhyw gefnogaeth, diddordeb, cyd-ymdeilmad, gwerthfawrogiad ar gyfer gwaith pensaerniol ‘Garw’ (Brutalist) Basil Spence yn Atomfa Trawsfynydd. Tyrau’r adweithyddion niwclear sydd fwyaf amlwg. Fel rhyw ffug gastell ond nid mor ‘Neo-Normanaidd’ a gwaith Thomas Hopper (1776-1856) yng Nghastell Penrhyn.

Tybiaf, heb fawr o ‘os nac onibai’, mai’r ffaith mai adweithyddion niwclear sydd yma sydd yn bennaf gyfrifol am y diffyg gwerthfawrogiad. Os felly, petae gwaith Spence yn rhywbeth arall, yn rhywle arall, yng ngogledd Cymru ydw’i yn iawn i feddwl byddai pawb yn llawer mwy cefnogol?

Rhag ofn fod rhai yn ansicr pwy yw Basil Spence. Fo oedd pensaer y gadeirlan newydd yng Nghofentri. Ei lyfr 1962, Phoenix at Coventry, The Building of a Cathedral – by its Architect BASIL SPENCE, yw un o’r llyfrau mwyaf ysbrydoledig dwi erioed wedi ddarllen. Dysgais yn ddiweddar fod Johnny Marr gitarydd The Smiths yn gefnogwr brwd o’r Manchester Modernist Society. Da chi’n gweld – mae yna bobl allan yna wrth eu bodd hefo’r ‘garw’ a’r concrit.

Efallai yr hyn sydd yn corddi rhywun yw’r ffaith yma – dyma chi bensaer arloesol a dylanwadol ond mae ei waith yng ngogledd Cymru yn cael ei ddi-ystyru yn llwyr oherwydd y cysylltiad niwclear. Er hyn, rwyf yn derbyn y dadleuon gwrth-niwclear ac yn ochri yn foesol. Efallai na ddylia’r hen Basil fod wedi derbyn y comisiwn yn y lle cyntaf? Dwi rioed di meddwl am Spence / Traws fel hyn o’r blaen.

Wrth gyfeirio at waith Thomas Hopper uchod yng Nghastell Penrhyn, cawn engraifft arall o adeilad rhyfeddol lle nad oes modd osgoi’r gwleidyddol. I’r rhan fwyaf ohonnom mae Castell Penrhyn yn rhy agos ei gysylltiad a Streic Fawr y Penrhyn 1900-1903 a’r hen ‘Sholto’. Cywir – does dim modd osgoi y gwleidyddol, a dwi ddim yn dadlau y dylid nac fod angen gwneud hynny.

Ond, byddwn hefyd yn dadalau fod y gwely o lechan a adeiladwyd ar gyfer ymweliad y Frenhines Fictoria yn 1859 yn wrthrych rhyfeddol. Wedi ei greu gan grefftwr lleol. Dan orfodaeth? Chawn byth wybod hynny mae’n debyg? Sut mae cysoni hyn ôll? Gwerthfawrogiad o’r bensaerniaeth tra yn gwrthwynebu’r ideoleg a’r gwleidyddiaeth – dyna’r her mewn ffordd.



Eglwys Sant Marc ym Mrithdir ychydig i’r de o Ddolgellau yw un o ryfeddodau pensaerniol gogledd Cymru. Arddull Celfyddyd a Chreft drwyddi draw a gweledigaeth y pensaer Henry Wilson (1864-1934). Adeilad arall sydd o’r dechrau un wedi hollti barn.

Syniad a gweledigaeth Wilson oedd adeiladu’r eglwys o gerrig amrwd, heb eu trin yn ormodol fel fod yr adeilad yn ymddangos fel petae yn codi yn ‘naturiol’ o’r graig. Rhan o feddylfryd Wilson o fewn y symudiad Celfyddyd a Chrefft oedd hyn. Agos at natur. Agosach at natur.

Heddiw mae Eglwys Sant Marc yn ddigon anodd i’w gweld oherwydd y coed o amgylch y fynwent ond mae’r elfen yna o’r adeiladwaith o gerrig naturiol hefyd yn caniatau i’r eglwys fodoli yn, a thoddi i’r dirwedd naturiol, i eistedd yn dawel heb weiddi. Agorwyd yr eglwys yn 1898.

Er fod Wilson wedi pwysleisio mai ei weledigaeth oedd adeilad oedd yn amrwd, cerrig heb eu trin yn ormodol, naturioldeb Celfyddyd a Chrefft, mae’n debyg iddo gael trafferth gyda’r seiri maen. Wrth reswm mae crefftwyr a seiri maen yn benodol yn falch iawn o’u gwaith a’r stori yw fod yr adeiladwyr wedi gwrthod gwrando ar Wilson a mynnu fod eu gwaith yn fwy cywrain.

Pensaer ifanc o’r enw Herbert Luck North oedd yn gyfrifolo am y gwaith dydd i ddydd ym Mhrithdir ar ran Henry Wislon. Os yw’r srori yn gywir, rhaid fod cryn bwysdau ar y pensaer ifanc wrth iddo fethu darbwyllo’r crefftwyr fod angen cadw pethau’n fwy amrwd.

Does dim son fod Wilson yn bresennol yn ystod y gwaith felly roedd yr holl gyfrifoldeb ar ysgwyddau ifanc North. Awgrymai Adam Voelcker yn ei lyfr (2011) Herbert Luck North, Arts and Crafts Architecture for Wales fod hyn wedi bod yn ormod i North druan.



Yn fy ngholofn bythefnos yn ôl wrth gyfeirio at yr hen eglwys (bosib) ger Hafod y Gelyn, Cwm Anafon yn y Carneddau soniais am Herbert Luck North fel un o awduron The Old Churches of Snowdonia (1924).

Mewn amser daeth North i amlygrwydd am ei dai gwynion gyda thoeau hir ac uchel. The Close yn Llanfairfechan yw un o’r engreifftiau gorau o waith Herbert Luck North mewn un safle neu Ffordd Seiriol yn ardal Hirael Bangor lle gwelir dwy res o dai.

Adeilad yn yr un arddull yw Ysbyty’r Bwthyn (1929) yn Nolgellau a’r neuadd yng Nghaerhun (Neuadd yr Eglwys). Os yw’r tai gwynion gyda thoeau uchel yn nodweddiadol o bensaerniaeth North mae’r gwaith haearn dros fedd ‘We Aer Seven’ ym mynwent yr eglwys yng Nghonwy yn dilyn yr un patrwm a ffurff o ran yr onglau. Yr un siap sydd i dalcen tai North a sydd mewn trawsdoriad i’r gofeb ‘We Are Seven’.

Efallai nad oes modd osgoi’r gwleidyddol ac yn sircr rwyf o blaid dadlau a thrafod y gwleidyddol ond rhaid hefyd (ar adegau)  rhoi y gwleidyddol o’r neulltu er mwyn gwerthfawrogi’r pensaerniaeth. Rhaid gweld y bensaerniaeth am y bensaerniaeth nid am y cyd-destun gwleidyddol. Rwyf ar dir peryglus yma. Dwi’n gwybod hynny ond mae Spence, Hopper a North ôll yn deilwng o werthfawrogiad.

Rwyf yn gweld prydferthwch yn y ‘garw’ ac yn naturioldeb Celfyddyd a Chrefft. Am hynny rwyf yn gwrthod ymddiheuro.




Friday, 20 April 2018

Yr 'Hen Eglwys' Abergwyngregyn, Herald Gymraeg 18 Ebrill 2018




Ar ddesg fy swyddfa mae ffeil orlawn o lythyrau ac ymholiadau ynglyn a gwahanol olion neu nodweddion archaeolegol. Daw rhai o ganlyniad i sgwrs tra allan yn darlithio a rhoi sgyrsiau i gymdeithasau led led gogledd Cymru a daw’r gweddill drwy ganlyniad o sgwennu’r golofn i’r Herald Gymraeg.

Yr her yw ceisio eu hateb – ac yn y cyd-destun hwn mae ateb yn golygu ymweld a safloeodd, edrych ar wrthrychau, gwneud gwaith ymchwil a cheisio cynnig esboniad neu ateb i’r ymholiad gwreiddiol. Her arall yw creu’r amser i wneud hyn yng nghanol prysurdeb gwaith dydd i ddydd ond yn raddol rwyf yn gweithio fy ffordd drwy wahanol ymholiadau – rhai yn haws neu’i gilydd i gael hyd i’r ateb,

A rhag creu unrhyw gamargraff – rwyf wrth fy modd yn gwneud hyn ond fy mod angen ymddiehuro os di’r broses yn cymeryd amser a fod rhai efallai yn teimlo fy mod wedi eu ‘anghofio’.

Llythyr gan R.A. Jones yn holi am ‘Rhen Eglwys’ ger Hafod Celyn, Cwm Anafon yn uchel uwchben Abergwyngregyn sydd am gael brif sylw’r golofn yr wythnos hon. Fel arfer, os oes ymholiad ynglyn a safle archaeolegol, y man cychwyn yw safle we Archwilio sef cofnodion yr Ymddiriedolaethau archaeolegol Cymreig.

Bydd unrhyw wybodaeth sydd ar gael siwr o fod ar Archwilio. Os ddim da’ni unai mewn trwbl, sef fod dim gwybodaeth ar gael a dyna fo neu mae efallai ein bod yn edrych ar ddarganfyddiad newydd?

Er fod olion Oes Efydd, Oes Haearn a Chanol Oesol yn britho’r tir o amgylch Hafod Celyn a Chwm Anafon does dim cofnod o gwbl o’r capel neu eglwys hynafol mae R. A Jones yn gyfeirio ato ar Archwilio. Holias gyfaill o Lanfairfechan os wyddodd o unrhywbeth am yr hen eglwys a chefais wybod fod cyfeiriad ato a llun yng nghyfrol Hughes a North The Old Churches of Snowdonia a gyhoeddwyd yn 1924. Mae copi gennyf.

Does dim sicrwydd o ddarllen Hughes a North beth yn union yw’r adeilad ychydig i’r gorllewin i Hafod Celyn. Ychydig iawn o wybodaeth cefndirol sydd ganddynt go iawn er fod llun yn yn ymddanos yn y gyfrol – sydd o reidrwydd wedyn wedi ei dynu rhywbryd cyn y dyddiad cyhoeddi yn 1924.

Does dim sylw chwaith yn y llyfr Comiswin Brenhinol: RCAHM, 1956, An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume I East, felly penderfynais fynd i chwilio am yr adeilad dros fy hyn.

Heb fawr o wybodaeth, a fawr mwy na llun gopiau o’r gyfrol Old Churches of Snowdonia dyma fentro fyny’r allt serth am y maes parcio bychan ar ddiwedd y ffordd. A dyna lwc – nid yn unig fod gofod parcio ar gael, y person cyntaf dwi’n gyfarfod yw ‘Wyn Aber’ y ffarmwr lleol a pherchen y tir.



Dyma daro sgwrs am hyn a llall ac egluro pam yr oeddwn wedi dod am dro i’r rhan yma o’r byd. Roedd Wyn wrthgwrs yn gyfarwydd a’r adeilad roeddwn yn chwilio amdano ond heb weld y cofnod yn Hughes a North. Rhoddais fy llungopiau i Wyn gan fod ganddo ddiddordeb a cytunodd y ddau ohonom y byddai.n werth ail-gyfarfod eto yn y dyfodol agos am ‘sgwrs go iawn’.

Yn y cyfamser rwyf yn cael cynnig ‘lifft’ ar ei feic modur 4x4 a dyma fownsio ar hyd y caeau tuag at yr ‘hen eglwys’. Roedd Wyn yno yn gofalu am ei ddefaid a roedd fwy na hapus i rannu ei wybodaeth ac i sgwrsio a rhaid cyfaddef fod cael gwybio dros y caeau ar y beic modur wedi bod yn antur a hanner. Dyma deimlo fel hogyn 13 oed eto yn cael hwyl.

Cofiwch fod yr adeilad rwyf yn gyfeirio ato ar dir preifat ac os oes diddordeb pellach yn y golofn hon dylid sicrhau caniatad gan Wyn cyn dechrau croesi unrhyw gaeau.

Fy argraff gyntaf o’r adeilad yw ei fod yn ymdebygu i hen ysgubor. Efallai hen ysgubor degwm? Wrth reswm rydym yn edrych ar adfail yma – dim ond rhannau o’r waliau yn weddill, erf od cynllun a maint yr adeilad yn berffaith amlwg.

Yr ail beth amlwg yw fod yr adeilad yn gorwedd ar linell de-gogledd – nid y linell gorllewin-ddwyrain fydda rhywun yn ei ddisgwyl gyda eglwys. Y ffensetr fechan yn y wal ogleddol yw un rheswm efallai i rai awgrymu fod yr adeilad yn hen eglwys. Ffenestr fechan ganolog gyda lintel yw hon gyda’r twll y ffenestr yn lletach ar ochr fewnol yr adeilad ac yn gul (bron fel twll bwa saeth) ar y wal allanol.



Heb os mae’n ffenestr fach drawiadol (er amrwd). Gan fod silff waelod iddi mae rhywun yn cael argraff o nodwedd eglwysig fel piscina ond rwyf yn weddol sicr mai ffenestr yw hon yn hytrach na bowlen o unrhyw fath. Bowlen i ddal dŵr a golchi llestri crefyddol oedd piscina ger yr allor mewn eglwysi Catholig cyn cyfnod y dadeni Protestanaidd ond doedd rhain ddim yn gysylltiedig a ffenestri ond yn hytrach wedi eu lleoli mewn twll neu ofod yn wal yr eglwys.

Cwestiwn amlwg, nad wyf wedi llwyddo i’w ateb hyd yma, yw os bu defnydd o hen ysgubor fel adeilad crefyddol ar rhyw adeg? Efallai fod angen unrhyw hanesion a hen storiau lleol yma er mwyn gweld os oes unrhyw draddaodiad neu sail i’r enw ‘hen eglwys’?

Rwyf yn diolch felly i R.A Jones am ei lythyr ond mae mwy o waith i’w wneud cyn gallaf gynnig unrhyw sicrwydd pellach ynglyn a hanes yr hen adeilad.




Wednesday, 4 April 2018

Darganfod Cerddoriaeth Geltaidd, Herald Gymraeg 4 Ebrill 2018





Yn ddiweddar rwyf wedi cael blas ar wrando ar gerddoriaeth ‘Geltaidd’. Wrth gyfeirio at y gerddoriaeth fel ‘Celtaidd’ rwyf yn cyfeirio at artistiaid o wledydd Celtaidd yn hytrach na artistiaid dyweder o’r America sydd o dras Geltaidd. Efallai fod unrhyw wir Gelt yn dewis byw adre. Efallai mai fi sydd heb ddarganfod artist yn canu yn y Fanaweg sydd yn byw yn America?

Un artist Manawaidd yn unig sydd yn gyfarwydd i mi sydd yn canu yn y Fanaweg (iaith Ynys Manaw neu Mannin) a rheini yw Ny Slommaghyn. Ar record hir o’r enw ‘Keltia Rok’ (Sain 1412) a ryddhawyd yn 1987 mae eu cân ‘O Vanninee’ yn ymddangos. Cân sydd yn cyfeirio at y bobl, y Manninee, sydd wedi cadw’r hen arferion ar gof a chadw.

Perthyn i’r gangen Aeleg o’r goeden Geltaidd mae’r Manaweg gyda’r Wyddeleg a Gaeleg yr Alban. Ar gangen arall da ni Gymry gyda’r siaradwyr Cernyweg a Llydaweg. Dwy gangen o’r un bonyn.

Hen ffasiwn rhywsut yw ‘O Vanninee’, roc-gwerin Celtaidd heb os. Er mai 1987 oedd blwyddyn rhyddhau y record amlgyfrannog Keltia Rok, gall y gân fod o’r degawd blaenorol yn hawdd. Meddyliwch am Planxty neu Moving Hearts, breuddwydiol, Celtaidd ei naws, beth bynnag yw hynny. Ond, dyma gân sydd yn tyfu ar rhywun. Wrth ail-wrando rwyf yn gwared a fy rhagfarnau Punk Rock, rwyf yn darganfod rhywbeth yn y gân.



Artist cyfarwydd i ni gyd yw Sinéad O’Connor. Fe ddaeth i amlygrwydd drwy ganu cân Prince ‘Nothing Compares To You’, gyda’r llais perfaith glir a thinc o gryndod bregus ynddo, gyda ei gwallt cwta ‘skinhead’ bron. ‘Sean Nós Nua’ yw casgliad Sinead o ganeuon traddodiadol Gwyddelig. Ar y casgliad yma cawn ddwy gân yn y Wyddeleg, ‘Baídín Fheilimi’ a ‘Oró Sé Do Bheatha Bhaile’.

Er mor dda yw ‘Molly Malone’ ac ‘I’ll Tell Me Ma’ gan Sinéad mae rhywbeth am y canu Gwyddeleg. Reggae yw arddull ‘Oró Sé Do Bheatha Bhaile’ tra fod ‘Baídín Fheilimi’ yn drymach, yn arafach ac yn fwy rythmig. Dwi di bod yn chwarae rhain yn rheolaidd ar fy sioe radio ar Nos Luna r Radio Cymru.

Artist arall sydd wedi gwneud argraff fawr arnaf yn ddiweddar yw Julie Fowlis o Ogledd Uist, eto mae’r albym ‘Alterum’ yn gasgliad rhyfeddol. Y gân ‘Dh’èirich mi moch madainn cheòthar’ yw’r un i mi efallai ond mae hynny fel trio dewis y berlin ora allan o fôr o berlau. Rhaid cyfaddef mae’r caneuon Saesneg yw’r rhai lleiaf deniadol i’r glust. Efallai fod yr Aeleg yn gweddu yn well i’r arallfyd a’r ofergoelion sydd yn hawlio sylw Fowlis.



Er fod tair cân Gernyweg yn ymddangos ar yr LP ‘Keltia Rok, caneuon gan Brian Webb, Ragamuffin a An Gof, mae record hir ddiweddaraf Gwenno ‘Le Kov’ wirioneddol wedi rhoi’r iaith Gernyweg ar y map. Er iddi fenthyg/cydnabod teitl ‘Hi a Skuellyas Liv a Dhagrow’ oddiar un o recordiau Aphex Twin ‘Drukqs’ mae ei chân wreiddiol hi yn agor yr albym gyda bwriad a datganiad clir. Hudolus ac electronig, dyma’r Gernyweg ar gyfer y 21ain ganrif.

Sgwn’i beth mae pobl Cernyw yn feddwl? Gyda adolygiadau ffafriol ym mhob man (BBC 6 Music, Guardian, Observer) mae Gwenno wedi dod a fyw o sylw i’r Grenywg gyda’r albym Le Kov na mae neb arall wedi llwyddo i’w wneud mewn dros ganrif.

Label Recordio Gwenno yw ‘Heavenly’, label Jeff Barrett, a oedd yn gyfrifol am ryddhau recordiau cynnar y Manic Street Preachers, Beth Orton a Saint Etienne. Mewn geiriau eraill, fedrw’chi ddim bod fwy ‘trendi’ na hyn a dyma lle mae’r elfen ‘Situationist’ yn dod yn amlwg. Os am gael sylw i’r Gernyweg, rhyddhawch y record ar un o Labeli mwyaf ‘trendi’ Llundain.

Nid fod Gwenno o reidrwydd yn gwneud dim mwy na chreu cerddoriaeth ond rhaid cydnabod fod hyn yn gampwaith teilwng o ‘ddigwyddiadau’ cynnar y Super Furry Animals yn hongian hefo Howard Marks ac yn DJio allan o danc glas. Rhiad chwarae gem llawer mwy cyfrwys go iawn os am gael effaith. Bwriadol neu ddim – mae hyn yn beth gwych – o ran y Gernyweg heb son am y ffaith fod yr albym yn gampwaith.



Hen gyfaill i mi o Lydaw yw Geltaz Adeux. Yn y 1980au hwyr a’r 1990au cynnar bu’r Anhrefn a grwp Gweltaz, E.V yn rhannu llwyfannau hyd a lled y cyfandir mewn Gwyliau Celtaidd a Gwyliau Ieithoedd Lleiafrifol. Nes i rioed gynhesu at y term ‘Ieithoedd Lleiafrifol’ chwaith ond dyna fo, gig oedd gig. Lledaenu’r neges oedd fwyaf pwysig – rhoi y Gymraeg ar y llwyfan Rhyngwladol.

Bellach mae Gweltaz yn rhyddhau CDs dan ei enw ei hyn. Yn y Llydaweg mae Gweltaz yn canu. Ar ei CD ddiweddara mae cân o’r enw ‘Eyjafjallajökull (tan ha ludu)’ sydd yn ddim llai na ‘HIT’, mae hi’n fendigedig o gân. Er llwyddiant Gwenno yn cyflwyno’r Gernyweg i’r torfeydd drwy gyfrwng Rhestr A, BBC 6 Music digon o waith bydd unrhywun yn clywed Gweltaz ar y sianel honno.

Onibai fod Jeff Barrett yn rhyddhau Gweltaz fydd clustiau darllenwyr y Guardian ddim yn tiwnio mewn i’r Lydaweg. Piti ond dyna’r ffaith. Dilyn y trend, dilyn y cyfarwyddiadau, dilyn y hipsters mae darllenwyr y Guardian a gwrandawyr 6Music i raddau. Nid anturiaethwyr yn hwylio’r moroedd ar gyrch i ddarganfod y newydd mohonynt.

Er gwaetha ymdrechion a llwyddiant Gwenno, cymharol gul yw gorwelion y clustiau bach Prydeinig. Cerddoriaeth Byd yn iawn yn ei le ond mae byd Celtaidd yna i’w ddarganfod ond i ni fod yn fodlon hwylio ar y gwch anturiaethol.