Thursday, 9 July 2020

Siambrau Claddu Plas Newydd, Llafar Gwlad 148




Mae gennyf ddosbarth archaeoleg dan faner ‘Cymraeg i Oedolion’ drwy Brifysgol Bangor yng Nghapel y Traeth, Cricieth. Neu mi oedd nes i’r feirws Corona roi taw ar bob dim. Un o’r pethau rwyf yn argymell gyda aelodau’r dosbarth yw pa mor bwysig yw gofyn y cwestiynau cywir. Rhaid bod yn barod i ofyn cwestiwn. Rhaid herio pob damcaniaeth. Rhaid bod yn barod i ail-feddwl. Dyna sut mae’r holl beth yn gweithio.

Yn ystod un sesiwn / gweithdy yn edrych ar werth hen lyfrau o ran cael hyd i dystiolaeth am safloedd archaeolegol bu’r dosbarth yn trafod cyfrol Henry Rowlands ar Hanes a henebion Ynys Môn, Mona Antiqua Restaurata a gyhoeddwyd yn 1723. Felly heblaw fod hwn yn lyfr hen iawn (a gwerthfawr o ran bod yn gasgliadwy) y cwestiwn cyntaf oedd rhaid ei drafod yw beth yw gwerth y llyfr fel ffynhonnell hanesyddol?

Gan fod y llyfr wei ei gyhoeddi yn 1723 mae Rowlands felly yn cyflwyno darlun o henebion Ynys Môn yn y cyfnod hynny. Dyna’r peth cyntaf, ac o bosib dyna’r peth pwysicaf am y cyhoeddiad. Os yw’r llyfr yn cael ei gyhoeddi yn 1723, gallwn gymeryd yn ganiataol fod yr hyn roedd Rowlands yn ei weld a’i gofnodi yn bethau oedd yn bodoli o fewn ei oes. Yr ail gwestiwn amlwg wedyn yw faint o bethau sydd yn cael eu crybwyll gan Rowlands sydd wedi goroesi hyd heddiw?



Er fy mod yn tynnu coes ‘ffarmwrs’ am hyn reit aml, mae’n ffaith fod caeau a thir amaethyddol wedi cael eu hymestyn yn ystod y 19eg ganrif ac o ganlyniad mae’n weddol sicr fod nifer o gerrig boed yn feini hirion neu yn siambrau claddu wedi cael eu clirio. Fe all fod safleodd sydd yn cael eu disgrifio gan Rowlands fod wedi hen fynd.

Rhywbeth arall amlwg am waith Rowlands yw ei fod yn sgwennu yn gymharol gynnar fel ‘hynafiaethydd’. Doedd y wybodaeth sydd gennym heddiw yn sicr ddim gan Rowlands felly nid hawdd oedd gwahaniaethu rhwng y Neolithig, yr Oes Efydd a’r Oes Haearn. I Rowlands roedd yn haws gwahaniaethu rhwng y ‘brodorion’ Celtaidd a’r Rhufeiniaid. Roedd Rowlands yn ymwybodol o waith Tacitus a’r ymosodiad Rhufeinig ar Ynys Môn yn y 60au cynnar oed Crist.

Er fod Rowlands yn cyfeirio at garneddau fel safleoedd claddu, ac yn ymwybodol fod wrnau wedi eu canfod mewn rhai carneddau mae cryn ddryswch ynglyn a’r siambrau claddu a cherrig yr allor y Derwyddon. Fy marn yma yw maddeuwch i Rowlands. Mae o yn deall mai Môn oedd cadarnle’r Derwyddon. Ond mae o hefyd yn cofnodi safleoedd fel cylch cerrig Bryn Gwyn ger Brynsiencyn yn hollol gywir!

Dyma’r her felly wrth ddarllen gwaith Rowlands, rhaid dehongli’r hyn sydd ganddo dan sylw yn ofalus gan gydnabod fod technegau a’r ddisgyblaeth archaeolegol wedi ei drawsnewid yn llwyr ers ddechrau’r 18fed ganrif. Er hyn, dyma chi fendigedig fod llyfr wedi ei gyhoeddi mor gynnar a 1723 yn adrodd hanes yr ynys.



Un safle drodd mewn i drafodaeth ddiddorol iawn gyda dosbarth Cricieth oedd y siambr gladdu ddwbl ar lawnt Plas Newydd, ger y Fenai, cartref Ardalydd Môn a’r Pagets. Gan fod rhywun mor gyfarwydd a’r byddigions yn codi ffug-gestyll a ffug-dyrrau addurnedig (follys) ar eu stadau byddai codi amheuaeth ynglyn a’r siambr gladdu yn beth ddigon amlwg i’w wneud. Yn sicr, bob tro rwyf wedi arwain teithiau tywys at y gromlech ym Mhlas Newydd rwyf yn crybwyll arferion y boneddigion o dirweddu a chreu gerddi.

A dyma lle mae Rowlands yn hanfodol. Rydym yn gwybod fod y ddwy siambr ym Mhlas Newydd, neu Llwyn Moel fel yr hen enw, yn sefyll yn adeg Rowlands. Mae o yn cyfeirio at y ddwy siambr a hefyd at Bryn yr Hen Bobl siambr arall yn agosach at y Fenai. Bryn yr Hen Bobl yw’r unig siambr gladdu ar Ynys Môn lle mae’r garnedd wedi goroesi dros y gromlech. Mae disgrifiadau Rowlands yn cyfateb a’r hyn a welir heddiw.

Yn ystod y 1790au comisiynwyd y garddluniwr Humphry Repton i wenud gwaith ym Mhlas Newydd gan y Iarll Uxbridge cyntaf. Clywais son yn ddiweddar gan aelod o staff yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ym Mhlas Newydd fod Repton wei crybwyll gosod llechan neu gofeb famor ger y gromlech yn cydnabod hanes y derwyddon. Does dim tystiolaeth fod hyn wedi digwydd. Os yw’r strori yn wir fe allwn awgrymu fod y siambrau claddu ar y safle cyn i Repton ddechrau garddlunio. Neu fel rwyf yn tynnu coes weithiau fod hyn yn ‘double-bluff’ gan Repton a mai fo gododd y cerrig.

Drwy edrych ar Mona Antiqua Restaurata gall rhywun fod yn hollol sicr fod y siambrau claddu yn sefyll yma ymhell cyn cyfnod Repton a’r Pagets. Mae llun Rowlands ddigon agos i’r hyn a welir ar y safle heddiw. Gan fod siambrau claddu Bodowyr, Bryn Celli Ddu a Bryn yr Hen Bob oll o fewn tafliad carreg i siambrau Plas Newydd does dim byd anghyffredin mewn gweld cromlech Neolithig yn y rhan yma o Ynys Môn chwaith.

Aelod o’r dosbarth yng Nghricieth ddaeth a hyn i’r amlwg – os di’r siambrau yn cael eu cofnodi gan Rowlands yn 1725 mae hynny wedyn yn profi nad Repton gododd y cerrig fel ffug-gromlech yn ystod y 1790au.

A dyna brofi gwerth hern lyfrau yn syml. Hyd yn oed os oes angen pwyll wrth ddadansoddi, mae’r dystiolaeth ddigon amlwg. Does dim modd dadlau hefo’r dyddiadau a does dim modd dadlau hefo lluniau Rowlands. Mae siambrau claddu Plas Newydd yn rhai go iawn felly!

Llyfryddiaeth:
Garnett, O., 2010, Plas Newydd Counry House and gardens (Ymddiriedolaeth Genedlaethol)
Rowlands, H., 1723, Mona Antiqua Restaurata

Wednesday, 22 April 2020

Not The Herald Gymraeg 22.04.20


Scroll down for English

Does dim colofn gennyf yn yr Herald Gymraeg heddiw. Cafwyd wybod ddechrau Ebrill fod cyflogau colofnwyr llawrydd yn cael eu hatal oherwydd y feirws corona. Dwi ddim yn gwybod os rwyf wedi gwneud y penderfyniad iawn ond fy nheimlad i oedd fel rhywun hunnan gyflogedig na ddyliwn barhau i gyfrannu yn ddi-dal. Er fod ni yn meddwl am yr Herald Gymraeg, cwmni Reach PLC sydd yn ein cyflogi. Mae gwerth i'r golofn, mae gwerth i ddiwylliant Cymraeg. Does dim syniad gennyf os caf wahoddiad i sgwennu eto yn y dyfodol?

I have contributed a Pop Music /culture and Welsh history / archaeology column for Herald Gymraeg for over 10 years. As freelance writers we were informed early April that we would no longer be paid by Reach PLC due to pressures resulting from the Corona virus. Rightly or wrongly I have decided not to write for free. What we do has a value. Welsh Culture has a value.

Once things settle after the Corona Virus I think there will need to be a major re-think or re-evaluation of the value of Welsh culture. Current events have exposed the fragility of the Welsh language economy. Those of us within the creative / cultural / heritage industries have been left very exposed.

My work as a freelance lecturer / tour guide / archaeologist have all been cancelled for the Summer of 2020. There is not much of a safety net. Likewise most of my music business activities.

Fortunately my work writing books continues as does the weekly BBC Radio Cymru show - I am luckier than many. But I have a feeling that many of us within the Welsh language eco-climate will need a re-think soon. Its a very fragile climate. The future has to be re-written.







Wednesday, 8 April 2020

Albym Cerys Hafana, Herald Gymraeg 8 Ebrill 2020



‘Cwmwl’ yw albym newydd Cerys Hafana, Dyma albym cyntaf Cerys ond dyma albym rhyfeddol am albym gyntaf. Does dim beirniadaeth gennyf dim ond canmoliaeth. Does dim gair o gyngor gennyf mwy na ‘caria ymlaen hefo’r gwaith da Cerys!’ Mae’r delyn deires yn fyw ac yn iach. Mae enaid ac ysbryd Nansi Richards / Llio Rhydderch wedi cyrraedd cenhedlaeth arall ifanc – y genhedlaeth nesa!

Dechrau eleni ddos i ar draws Cerys am y tro cyntaf. Un o fanteision cyflwyno’r sioe radio nos Lun ar Radio Cymru yw fod y tim cynhyrchu yn BBC Bangor yn fy mwydo gyda stwff newydd, caneuon a thraciau, storiau ac erthyglau. Erthygl yn y cylchgrawn ‘O’r Pedwar Gwynt’ gan Cerys ysgogodd drafodaeth ar y sioe am y diffygion o fewn diwylliant Cymraeg i gynnwys pawb.

Ers ddechrau’r cysyniad o ‘arddegau’, efallai gyda Jazz yn y 1920au neu Sgiffl yn y 50au a wedyn yn sicr Rock’n Roll mae pobl ifanc wedi chwilio am gerddoriaeth, ffasiwn, steil a llefydd i fynd allan sydd yn fodd o ddiffinio eu cymeriadau a’u diddordebau. Mae hyn yn rhywbeth hollol naturiol.

Yn aml iawn, y bobl sydd ddim yn ‘ffitio mewn’ i’r prif ffrwd neu’r canol y ffordd yw’r rhai sydd yn gwthio’r agenda yn ei flaen – rhain yw’r arloeswyr a’r creadigol. Nid drwy gyd-ymffurfio mae newid pethau. Ewch i ddarllen erthygl Cerys neu mae clip o’r sgwrs ar gael ar gwefan BBC Sounds / Recordiau Rhys Mwyn / Clipiau.

Does dim hawlfraint ar Gymreigtod a changymeriad yw cymeryd yn ganiataol fod yr iaith yn ddigon i uno pawb o dan un cwmwl Celtaidd ysbrydol Tir Na Nog-aidd. Nid un teulu bach hapus yw siaradwyr Cymraeg on yn hytrach gwahanol bobl hefo iaith gyfathrebu yn gyffredin. O ddilyn y ddadl yma mae’n hollol rhesymol gweld Mods sydd yn siarad Cymraeg ond does dim disgwyll iddynt fod yn ffans o Eden. Dim o’i le hefo hynny – felly mae hi.

Mae ‘youth cults’ yn rhywbeth rhyngwaldol sydd wedi bod hefo ni ers genedigaeth yr ‘arddegau’. Weithiau mae’r ‘Byd Cymraeg’ yn methu dallt hynny – Steddfod yw popeth – mae hyn yn ddiffiniad llawer rhy gyfyng. Yn amlwg!

Y ffordd orau o ddathlu Cymreigtod yw yn ei holl amrywiaeth, yn ei holl liwiau – a dyma wedyn ganiatau adfywiad i’r delyn deires yn y presennol. Yr ‘here and now’ fel dywed y Sais. Rwan hyn! Dyma’r dyfodol. Beth am wneud datganiadau mawr.



Rwyf wedi dilyn gyrfa y grwp Adwaith o Gaerfyrddin dros y ddwy flynedd dwetha. Grwp sydd wedi datblygu o fod yn ‘addawol’ i ‘eitha da’ neu ‘diddorol’ i fod yn hollol hanfodol. Bellach mae Adwaith yn sefyll allan fel grwp pop sydd yn ymylu ar fod yn berffaith – caneuon, delwedd, agwedd. Funky.

Rwyf yn falch fod ein sioe bach radio ni ar nos Lun wedi gallu cynnig cefnogaeth cyson i Adwaith. Nid cefnogi er mwyn cefnogi yw hyn. Cefnogi achos fod rhywun yn gwybod fod RHAID datgan cefnogaeth yw hyn. Dyma’r dyfodol. ‘This is the Future of Rock’n Roll’ – y math yna o ddatganiad.

A dyma Cerys Hafana – y nesa yn y llinach. Da chi jest yn gwybod fod hi yn seren ddisglair. Fel Nico, Patti Smith, Chrissie Hynde, Polystyrene a Cerys Matthews – mae o gan Cerys Hafana hefyd. Heb os.

‘Emyn y Glaw 1’ yw’r trac cyntaf ar yr albym. Trac ar y delyn deires. Trac llawn egni ac angerdd. Trac sydd yn gosod yr agenda ar gyfer gweddill yr albym. Gyda’r ail drac ‘Ymadawiad/ Hyd y Frwynwen / Dawns Elmo’ mae’r Delyn yn dal i dincian gyda’r un dwyster. Hanfodol yw’r gair allweddol yma dwi’n credu.

Trac 3 yw’r ‘clasur’ Bwthyn Fy Nain / Tŷ Bach Twt. Mae‘r trac yn ‘glasur’ yn barod. Gan atgoffa rhywun o’r Velvet Underground neu ‘Gyda Gwen’ sengl gyntaf Catatonia mae hwn yn Rock’n Roll a gwerin heb unrhyw gyfaddawd. Mae o yna ochr yn ochr a John Cale yn cyfeilio i Nico.

Y gitar drydan yw’r prif offeryn yma – dyna pam y gymhariaeth hefo’r Velvets. Ond mae’n drac gwerin hefyd. Sut cafwyd y sain perffaith yma ar y trac? Achos mae o yn berffaith o ran dal ysbryd angerddol llais Cerys. Dwi’n rhyfeddu a gwirioni – ac yn chwarae eto. Drosodd a throsodd.

Yn dilyn mae ‘Bwlch Llanberis / Tri a Chwech / Marwnad yr Heliwr’. Unwaith eto cawn y delyn deires yn tincian. Nid y delyn mewn gwers ysgol neu llwyfan eisteddfodol sydd yma. Nid darn mewn amgueddfa. Dyma gerddoriaeth gyfoes sydd yn rhoi cic anferthol i’r traddodiadol allan o unrhyw drwmgwsg parchus mae’r gwybodusion yn trio ei warchod.

Dyma gerddoriaeth o’r pridd. Yn fyw ac yn iach. Dyma ysbryd Gwilym Cowlyd a Iolo a Dr William Pryce. Dyma ddathlu Cymreigtod tra’n chwalu pob mur a phob parchusrwydd diwylliannol.

Y piano wedyn sydd yn tincian ar ‘I bhFolach Faoin gGloch’. Hyfryd. Y piano yn creu awyrgylch, ddim rhy bell o sain piano mewn neuadd bentref ond eto yn swnio yn glir – unwaith eto dwi’n gofyn sut recordwyd hyn mor berffaith.

Mae na rhywbeth am llais Cerys – o fewn eiliadau o glywed ‘Y Ferch o Blwy’ Penderyn’ mae rhywun unwaith eto yn gwybod eich bod yn gwrando ar athrylith, ar y peth go iawn, ‘the real deal’, seren ddisglair iawn.

Dyma bwer cerddoriaeth ynde – fel clywed Bob Dylan neu’r Pistols am y tro cyntaf – mae hwn yn hollol hollol rhyfeddol. Prynwch yr albym !

https://open.spotify.com/track/21fpelsJTgF6x8dwqk5AnY?si=Mu0k5LyVTS-k2RY7dWVPzw




Wednesday, 25 March 2020

Gwrandewch Ar Hyn! Pwysigrwydd Diwylliant, Herald Gymraeg 25 Mawrth 2020





Mae hi bron yn amhosib gwybod beth i’w sgwennu yr wythnos hon. Rydym yn wynebu cyfnod o ansicrwydd tu hwnt i unrhyw brofiad yn ein bywydau. Gan fod y sefyllfa a’r amgylchiadau gyda’r feirws Corona yn newid o ddydd i ddydd a finnau yn sgwennu dros y Sul a’r golofn yn cael ei chyhoeddi ar ddydd Mercher, anodd gwybod faint fydd wedi newid yn y cyfamser. Yr unig beth sicr yw’r ansicrwydd.

Rhywbeth weddol amlwg yw fod cymaint ohonnom yng Nghymru yn gweithio yn llawrydd, yn fusnesau bychain ac yn hunan-gyflogedig. A nifer fawr ohonnom wedyn o fewn y sectorau creadigol a diwylliannol. Mi fydd pethau yn galed. Rhan helaeth o fy ngwaith a chyflog i yw darlithio, teithiau tywys a’r gwaith cysylltiedig yn y maes archaeoleg. Hyd yma mae popeth yn ystod Ebrill a Mai wedi ei ohurio. Efallai bydd modd ail-drefnu ambell beth ond bydd llawer o’r gwaith wedi ei golli.

Tydi rhywun ddim yn rhaglweld bydd pethau unrhyw well yn ystod Mehefin. Sylwaf fod rhai yn ail-drefnu digwyddiadau erbyn yr Hydref. Mawr obeithiaf fod eu optimistiaeth yn cael ei wireddu. Rhaid cyfaddef rwyf yn bryderus iawn o wneud gormod o gynlluniau ar hyn o bryd – efallai fod rhaid aros a gweld, ac os bydd modd ail-afael mewn gweithgareddau ddiwedd yr Haf neu yn yr Hydref fod modd trefnu yn sydun.

Dwi’n berson trefnus, sydd wedi hen arfer trefnu pethau yn sydun. Yn hynny o beth dwi ddim yn or-bryderus, ond mae fy ngreddf yn dweud aros a gweld sut mae pethau yn datblygu dros yr wythnosau nesa cyn rhuthro i ail-drefnu rhy fuan a wedyn gorfod gohurio eto am yr eildro. Pwy a wyr? Dwi ddim am gynnig unrhywbeth yma – jest gweld sut bydd pethau yn digwydd.

Ar adegau fel hyn mae’n hollol amlwg fod y flaenoriaeth ar iechyd, teulu, cymdeithas – bydd angen edrych ar ôl ein gilydd ar sawl lefel a mae cyflogau pobl yn amlwg yn rhan o hyn. Hyd yma aneglur ac ansicr yw’r cyfarwyddiadau gan y Llywodraeth o ran yr hunan-gyflogedig. Am y tro rhaid aros a gweld, ond bydd miloedd ohonnom yn colli cyflog dros y misoedd nesa.

Yn y cyfamser mae rhywun yn cadw pellter cymdeithasol, bron a bod yn hunnan ynysu cymaint a phosib hyd yn oedd os ddim yn dangos symptomau amlwg o’r feirws. Da ni’n trio bod mor gall a phosib. Wrth sgwennu’r golofn rwyf yn ymwbodol iawn fod angen amser i ni addasu ar gyfer hyn ôll. Yn ara deg mae’n debyg bydd rhywun yn addasu ei ffordd o fyw ac yn dechrau dygymod a ffyrdd newydd. Rydym mewn cyfnod o sioc a chyfnod pryderus.

Wrth weld y gwaith tywys yn cael ei ohurio, fy ymateb cyntaf oedd y byddwn yn gallu defnyddio’r amser i ddechrau sgwennu’r cyfrol Archaeoleg nesa ar gyfer Gwasg Carreg Gwalch. Bydd y llyfr yma yn edrych ar olion archaeolegol yn ne-ddwyrain Cymru. Hyd yma ychydig iawn dwi di gallu sgwennu. Trechir fy nghreadigwrydd a’r ‘awen’ gan gyfnodau o or-bryder. Ddigon rhesymol efallai? Dwi heb gyrraedd y pwynt o allu rheoli hyn eto.

Dwi di llwyddo i sgwennu ychydig ar gyfer y llyfr. Ar hyn o bryd rwyf yn gwenud gwaith ymchwil ar siambr gladdu Neolithig o’r enw Pen y Wyrlod ger Llanigon, Gelligandryll. Siambr yn perthyn i’r grwp Cotswold-Hafren. Un o’r pethau mwyaf rhyfeddol am y safle yw mai yma cafwyd hyd i un o offerynnau cerdd cynhara Cymru – sef chwiban o asgwrn dafad. Parhau mae’r drafodaeth o fewn Amgueddfa Cenedlaethol Cymru os yw’r gwrthrych yma yn offeryn cerdd go iawn neu darn o asgwrn hefo olion danedd anifael arno yn hytrach na thyllau pib.

Darllen yw’r peth arall gall rhywun wneud hefo’r amser sbar. Eto mae’n bosib gwneud hyn ond mae angen cadw draw o’r newyddion a Twitter a’r cyfryngau cymdeithasol neu mae rhywun yn llithro’n ôl i boeni, gor-feddwl a gor-ddadansoddi. Dealladwy mae’n debyg yn y cyfnod cychwynnol yma.

Y llyfr rwyf yn ddarllen ydi ‘Sit Down! Listen To This’. Hanes Roger Eagle ar ffurf cyfraniadau llafar gan y rhai oedd yn ei adnobod. By Roger Eagle yn ffigwr amlwg fel DJ yn y Twisted Wheel ar ddecharu pethau fel Northern Soul. Bu Eagle hefyd yn trefnu gigs gyda artistiaid Blues fel John Lee Hooker, Muddy Waters a Screaming Jay Hawkins ym Manceinion.

Yn ddiweddarach bu Eagle yn rhedeg clwb ‘Erics’ yn Matthew Street, Lerpwl. Bydd fy nghenhedlaeth i yn cofio Erics fel y clwb Punk yn Lerpwl lle roddwyd llwyfan cynnar i bands fel y Sex Pistols a’r Clash yn hwyr yn 1976 ac yn fuan yn 1977. Erics roddodd lwyfan wedyn i’r bandiau amlwg o Lerpwl fel Teardrop Explodes, Mighty Wah! ac Echo and the Bunnymen. Erics a Roger Eagle hefyd roddodd lwyfan cynnar a hwb i yrfaeodd pobl fel Jayne Casey, Bill Drummond (KLF) a Holly Johnson (Frankie Goes to Hollywood).

Brwdfrydedd ac angerdd Roger tuag at gerddoriaeth a diwylliant yw’r peth amlwg mae rhywun yn glywed amdano wrth ddarllen. Disgrifir Eagle fel ‘addysgwr cerddorol’. Ei ‘beth o’, oedd cenhadu dros gerddoriaeth a grwpiau newydd. Soniodd Jayne Casey yn y llyfr fod Eagle wedi dweud wrthi fod diwylliant mor bwysig a bywyd ei hyn. Diwylliant yw bywyd.

Gallaf ddeall hynny yn iawn. Ar ôl y feirws yma fynd heibio bydd gwaith mawr i’w wneud i adfer elfennau o’r diwylliant Pop Cymraeg fu mor bwysig i bobl fel fi yn tyfu fyny a dros y blynyddoedd wedyn.

Tuesday, 17 March 2020

Effaith Brexit ar Dreftadaeth Cymru, Llafar Gwlad 147




Rwyf yn sgwennu’r golofn hon ychydig ddyddiau ar ôl Etholiad Cyffredinol 2019. Er nad oes modd rhagweld y dyfodol, mae buddugoliaeth Boris Johnson yn debygol o arwain at wireddu Brexit. Y cwestiwn mawr mae’n debyg yw sut fath o Brexit fydd Johnson yn sicrhau? Ymbellhau yn sylweddol o’r UE neu cadw’n weddol agos? Un peth weddol amlwg dros y blynyddoedd dwetha wrth i’r drafodaeth am Brexit fynd yn fwy-fwy eithafol ac adain dde, does fawr o drafodaeth wedi bod ar effaith hyn ar dreftadaeth.

Mae fy marn wedi bod yn ddigon cyhoeddus ers y dechrau. Does dim da all ddod o Brexit, fedra’i ddim enwi un mantais. Cenedlaetholdeb Seisnig / Lloegr a’r gwrthwynebiad tuag at mewnfudo, ffantasi o ail greu’r Ymerodraeth Brydeinig – popeth sydd yn groes i genedlaetholdeb radical Gymreig. Er fy mod yn ystyried fy hyn yn fwy o anarchydd na chenedlaetholwr rwyf yn derbyn fod yr hyn sydd yn cael ei alw yn ‘genedlaetholdeb Gymreig’ ar y cyfan yn un agored, sydd yn edrych allan i’r Byd yn hytrach nac am i mewn. Yn hyn o beth rydym yn rhannu’r un math o genedlaetholdeb a’r Alban.

Er wedi dweud hyn, mae gennyf amheuon mawr am y syniad Yes Cymru a phawb dan un faner. Does dim modd cerdded o dan yr un faner a’r adain dde a ffasgwyr – Cymry neu ddim. Rhaid i genedlaetholwyr Cymreig drafod hyn neu bydd ‘Annibyniaeth’ fel ‘Brexit’ yn troi mewn i slogan heb ei ddiffinio. Nid wedyn mae cael y sgwrs!

Wrth grwydro hyd a lled Cymru yn sgwennu cyfrolau archaeoleg ar gyfer Gwasg Carreg Gwalch byddaf yn aml yn sylwi ar fyrddau gwybodaeth wrth gyrraedd safleoedd hanesyddol a henebion – weithiau ar ochr adeilad, weithiau ger y safle neu’r maes parcio. Sylwais yn aml ar arwydd ERDF (European Regional Development Fund) a baner yr UE. Heb orfod meddwl rhy galed, dyma sydd ger y maes parcio i siambr gladdu Bryn Celli Ddu ar Ynys Môn a dyma sydd ar wal y caffi yng Nghastell Henllys ger Trefdraeth, Sir Benfro.

Bryn Celli Ddu yw un o’r siambrau claddu Neolithig mwyaf trawiadol yng Nghymru. Siambr gladdu cyntedd sydd yma yn y traddodiad Gwyddelig. Siambrau Dyffryn Boyne fel Knowth, Dowth a Newgrange yw’r engreifftiau amlycaf o’r siambr cyntedd (passage grave). Yr hyn syn hynod am gyntedd Bryn Celli Ddu yw ei fod yn wynebu’r dwyrain a wedi ei osod ar linell codiad yr haul ar hirddydd haf. Roedd hyn yn fwriadol gan yr amethwyr cynnar a adeiladodd y siambr oddeutu 3100 cyn Crist.

Byddaf yn dychweld yn aml at ddyfyniad Dr Eurwyn William yn Discovered in Time, Treasures From Early Wales (Amgueddfa Genedlaethol Cymru 20011). Dyma’r dyfyniad: “… in Wales there are no ‘natives’; we are all incomers, and it is only the degree that differs”.
Yr hyn sydd gan Eurwyn mewn golwg yw fod pawb wedi mudo yma i Ynysoedd Prydain rhywbryd ar ôl Oes Yr Ia, wrth i’r ia doddi a chaniatau i bobl ail sefydlu yma – hyn tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl. O Ewrop ddaeth bawb felly. O Ewrop ddaeth amaethyddiaeth tua 4000 cyn Crist. O Ewrop ddaeth technoleg metal tua 2000 cyn Crist. Felly i bob pwrpas rhaid ni ddiolch i Ewrop a’r Cyfandir am mwy neu lai bob datblygiad pwysig yn y cyfnod cyn-hanesyddol – yn sicr amaethyddiaeth a defnyddio metal.

O safbwynt siambrau claddu cyntedd Ynys Môn mae Bryn Celli Ddu a Barclodiad y Gawres yn perthyn i’r traddodoiad Gwyddelig. Does ond rhaid cymharu cerfiadau Newgrange a Barclodiad a byddai plentyn pedair oed yn gweld y cysylltiad. Yr un yw’r traddodiad. Ymhell cyn gychod o harbwr Caergybi roedd y Gwyddelod yn croesi’r dŵr ac ym ymgartrefu ar yr ynys. Dyma lle mae dyfyniad Eurwyn Williams mor berthnasol.



Yn y cyfnod ôl-Rufeinig a’r Canol Oesoedd Cynnar roedd mudo o’r Iwerddon i ardal Sir Benfro a’r hen Sir Aberteifi yn ymddangos yn rhywbeth gymharol gyffredin. Er nad oedd ffasiwn beth a Sir Benfro na Ceredigion, roedd yr aradl de-orllewinol yma o Gymru yn amlwg yn denu mewnfydwyr o’r Iwerddon a gellir gweld y dystiolaeth o hyn yn yr holl gerriig bedd Ogam sydd i’w canfod yno.

Ogam yw’r wyddor gynnar Wyddelig, ffurf Ganol Oesol Gynnar o’r Wyddeleg a mae’r ffaith fod cymaint o gerrig dwy-ieithog (Lladin ac Ogam) yn y de-orllewin yn awgrymu fod nifer wedi mudo i’r ardal yma yn y cyfnod oddeutu’r 5ed / 6ed ganrif ôl Crist. Rwyf wediu sgwennu am hyn yn helaeth yn y gyfrol Cam i’r Deheubarth, Safleoedd Archaeolegol yn ne-orllewin Cymru, (2017, Gwasg Carreg Gwalch).



Bryngaer Oes Haearn ger Trefdraeth yw Castell Henllys sydd bellach dan ofal Parc Cenedlaethol Arfodir Sir Benfro. Cloddiwyd y safle yn archaeolegol a wedyn fe ail-greuwyd rhai o’r cytiau crynion lle byddai’r trigolion wedi byw. Dyma chi brofiad gwych os am ymweld a’r safle gan fod rhywun yn gallu gweld sut fydda bywyd mewn bryngaer fel hyn dros 2000 o flynyddoedd yn ôl.

Brodorion Celtaidd fyddai wedi adeiladu’r gaer a byw yno. Does dim awgrym o fudo yn gysylltiedig a Chastell Henllys. Ond ar gyfer yr erthygl yma rwyf yn cyfeirio at y ffaith fod arian Ewropeaidd wedi cyfrannu at y cyfleusterau a’r ganolfan ymwelwyr.  Chlywais i ddim gair am dreftadaeth yn ystod y drafodaeth Brexit. Mae ymweld a Chastell Henllys yn amlygu hyn. Mi fydd Cymru ar ei cholled mewn sawl ffordd.

Rwyf yn anghytuno yn chwyrn a’r penderfyniad a rhaid cyfaddef nad wyf o’r farn fod angen ‘parchu’r penderfyniad’ fel atgoffir rhywun yn ddyddiol gan y Brexiters. Dyma ffolineb o’r radd flaenaf a fel Cymro cydwybodol a fel archaeolegydd o Gymro, mae brwydr fawr o’n blaenau nawr i adfer synnwyr cyffredin yn ogystal ac i warchod treftadaeth Cymreig.



Wednesday, 11 March 2020

Cofio Mick-e Punk (RIP) Herald Gymraeg 11 Mawrth 2020





Yn aml iawn mae cerddoriaeth neu gig / cyngerdd byw yn mynd a rhywun yn ôl i amser penodol, digwyddiad o bwys efallai, cyfnod tyngedfennol neu trawsffurfiol mewn bywyd neu ar ei orau yr eiliad na’th rhywun syrthio mewn cariad. 1984 oedd y flwyddyn i mi, pan syrthiais mewn cariad hefo’r ferch oedd, o’r eiliad cyntaf, yn mynd i fod yn ‘soulmate’ weddill oes. Felly mae’r cyfnod cychwynnol yna o ‘ganlyn’ yn un o nifer o atgofion cerddorol melys.

Yn gynnar iawn yn y cyfnod ‘canlyn’ fe a’th Nêst a finnau draw i gig drwy’r dydd o flaen Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog. Un o Lanrwst oedd Nêst a finnau pryd hynny yn dal yn Llanfair Caereinion, felly roedd ‘road trip’ heibio Blaenau yn gwneud synnwyr. Roedd llwyfan ar gyfer y bandiau ar faes parcio Ysgol y Moelwyn. Y math o lwyfan a sgaffoldau fydda byth yn cael caniatad gan swyddog iechyd a diogelwch heddiw dybiaf i.

Dwi’m yn siwr (ddim yn cofio) beth oedd yr achlysur ond mae rhywbeth yng nghefn fy meddwl yn dweud mai gig neu gŵyl ‘Heddwch / gwrth-niwclear’ oedd o. Dwi yn cofio fod Chwarter i Un (12:45) yn chwarae a hefyd y band Offspring o Fethesda. Dau fand ddigon da i ni wneud y road trip heb os. Wrth i ni gyrraedd Blaenau (yn gynnar) doedd neb ar y llwyfan ac wrth i ni gyrraedd giatiau’r ysgol roedd hogia 12:45 ar eu ffordd am y dafarn. Dyma ddweud ‘Helo!’ a gaddo ymuno a nhw mewn ychydig funudau.

Siwr fod ni isho cael ‘reccie’ o’r llwyfan a chael gweld pwy arall oedd o gwmpas. Pryd hynny roedd Blaenau yn rhywle doedd rhywun ddim mor gyfarwydd a fo. Tref dosbarth gweithiol ol-ddiwydiannol, Cymraeg. Gwahanol iawn i bentrefi gwledig Maldwyn. Gwahanol i hen dref farchnad Llanrwst. Y math o le, lle bydda ambell un oleiaf yn dilyn cerddoriaeth Punk ac ambell un arall yn dilyn cerddoriaeth yn y Gymraeg. Roeddwn hyd yn oed yn disgwyl gweld ambell skinhead Cymraeg (o bosib).



Mor gynnar a 1984 roeddwn yn ymwybodol o Offspring drwy fy nghyfeillgarwch hefo hogia Mafia Mr Huws o Fethesda. Yn wir roedd Sion a Hefin Maffia yn perfformio hefo Offspring ar y pnawn yma. Yr un gang cerddorol mewn ffordd. Ond yr hyn oedd yn od iawn i Nêst a finnau y diwrnod hynny oedd clywed Hefin yn canu yn Saesneg. Dyma gyfnod Adfer, 

cylchgrawn Sgrech a myfyrwyr Adferaidd JMJ. Roedd canu yn Saesneg yn ‘tabŵ’ go iawn.
Felly oedd hi. Roedd yr Adferwyr yn gallu bod yn beryg. Roedd stiwdants yn gul. Doedd Punk Rock ddim wirioneddol wedi gwreiddio yn iawn yn y Byd Cymraeg er fod Llygod Ffyrnig a Trwynau Coch wedi gosod y sylfeini. Rhyw flwyddyn neu ddwy wedyn oddeutu 1985 / 1986 bu chwyldro diwylliannol gyda grwpiau fel y Cyrff a Datblygu yn newid pethau unwaith ac am byth. Ond yn 1984 roedd i dal yn oes y ‘Denasoriaid Denim’ (fel soniodd Gruff Rhys am y cyfnod).



Dwy sengl ryddhawyd gan Offspring, ‘One More Night’ a ‘Doctors and Nurses’, wedi eu cyfansoddi gan Les Morrison, cerddor a chynhyrchydd o Fethesda. Mentraf awgyrmu eu bod yn glasuron o punk-pop New Wave gyda’r gitars yn janglo a Hefin Huws yn tarro’r nodau ar y llais. Gwnaeth Les enw iddo ei hyn yn ddiweddarch drwy sefydlu Stwidio Les a recordio nifer o grwpiau ifanc Cymraeg. Gadawodd Les yr hen fyd yma yn 2011 ar ôl treulio ei flynyddoedd olaf yn gweithio fel gitar tec i gerddorion fel Gruff Rhys pan ar daith.

Un arall o aelodau Offspring oedd Mick-e ‘Punk’ Fearon. ‘Mick-e Punk’ oedd pawb yn ei alw o. Gitarydd gyda wyneb bythgofiadwy, chydig bach o James Dean a chydig bach o Paul Simenon. Cheekbones. Un doniol oedd Mick-e – aelod o gang Bethesda ond yn amlwg wedi ‘darganfod’ punk tra roedd y gweddill dal braidd am eu denims. Yn rhyfedd iawn dwi di bod yn sgwennu amdano a’r sîn gerddorol ym Metrhesda yn ddiweddar ar gyfer cyfrol ‘Real Gwynedd’.

Fe adwodd Michael Fearon yr hen fyd yma ym mis Chwefror yn 58oed. Ru’n oed a finnau. Yn bell rhy fuan yn amlwg. Bu Mick-e yn byw yn Newcastle am gyfnod yn ystod yr 1980au hwyr ac wrth i’r Anhrefn wneud gigs yn y Broken Doll neu’r Riverside yn y dref honno, gyda Mick-e fydda ni yn aros dros nos bob tro yn ei fflat bach a chlyd.


Un o fy atgofion am Mick-e oedd ei fod byth a beunydd yn darganfod band neu grwp newydd ac wrth genhadu yn fyrlymys am ei ddarganfyddiad diweddaraf bydda yn edrych i fyw fy llygaid gan ddweud “they are the future of Rock’n Roll …….”. Yr un dywediad oedd ganddo gyda bob grwp newydd. Bron fy mod yn cyd-adrodd erbyn y diwedd.

Y tro dwetha i mi ei weld, oedd yn ei stiwdio fechan yn Llanllyfni. Roedd fy mrawd (Sion Sebon) a finnau wedi galw draw gyda’r bwriad o ddefnyddio’r stiwdio i recordio demos o ambell gân newydd. Cafwyd hwyl hefo Mick-e, sawl panad, ond ‘mwydro’ na’th pawb go iawn a dim gwaith a fe anghofwyd am y syniad o recordio demos hefo Mick-e druan.

Roedd hynny tua 5 mlynedd yn ôl. Felly sioc o fath oedd galwad gan Sion Maffia yn dweud ei fod wedi ein gadael a fi fel pawb arall heb ei weld ers rai blynyddoedd. Trist.



Wednesday, 26 February 2020

Dinas Emrys a'r European Regional Development Fund, Herald Gymraeg 26 Chwefror 2020


Craflwyn / Dina Emrys



Bore Sul fe ddeffrais gan wybod mai Dinas Emrys fydda fy nhaith gerdded pnawn Sul. Yn aml iawn rwyf yn gadael fy ngreddf / teimlad mewnol benderfynu lle dwi am fynd i gerdded. Does dim mapiau OS allan ar y bwrdd y noson gynt nac unrhyw baratoi manwl, dwi jest yn codi ac yn gwybod lle dwi am fynd. Lle dyliwn i fynd!

Peth rhyfedd yw hyn mewn ffordd ond y disgrifiad gorau yw fod rhywun yn ‘gwrnado’ ar ei ‘deimladau’. Os di’r teimlad yn iawn dyna ni – ffwrdd a ni. Wythnos yn ôl roeddwn yn llai sicr ond yn gwybod fod rhaid anelu am Eifionydd. Dyma yrru yn y car i gyfeiriad Llangybi a phenderfynu munud olaf y byddwn yn mynd draw at Ffynnon Gybi. Unwaith ro’ ni wrth y ffynnon dyma benderfynu fod angen mwy o awyr iach a felly dyma fras gamu fyny at fryngaer Oes yr Haearn, Garn Bentyrch.

Wythnos yn ôl roedd y gwynt yn gryf. Prin fod modd sefyll ar gopa Garn Bentyrch a’r unig loches oedd yn y ffosydd rhwng y tri clawdd sydd yn amgylchu’r gaer aml-gyfnod. Ond, roedd y golygfeydd dros Eifionydd yn gwneud yr ymdrech yn un werth chweil. Does dim gwell nagoes, na sefyll ar gopa a gallu gweld yn bell.


Castell tywysogion Gwynedd

Wrth deithio am Ddinas Emrys roedd y blodau melyn allan ar y cennin Pedr. Welais i ddim ŵyn bach ond roedd na rhyw deimlad fod y Gwanwyn ar droed. Roedd yr Haul allan yng Nghraflwyn. Y maes parcio yn weddol ddistaw. Tynnais lun o arwydd ERDF yn cofnodi fod arian Ewropeaidd a Llywodraeth Cymru wedi ariannu’r arddangosfa tywysogion Gwynedd.

Rhai blynyddoedd yn ôl fe weithiais gyda staff Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Craflwyn ar gynllun Ein Treftdaeth yn dehongli Dinas Emrys. Fel archaeolegydd llawrydd fe gefais waith pellach ar gynllun Ein Treftadaeth gan Cadw a Chyngor Gwynedd. Meddyliwch cael ein talu i ddehongli Hanes Cymru. Diolch i arian Ewrop. Wel mae hunna wedi mynd rwan yndo.

Mae mor anodd peidio bod yn flin hefo’r ‘Little Englanders Brecsitaidd’. Mae nhw di cael yr hawl i basport glas. Llongyfarchiadau. Dyna’r unig beth mae nhw yn mynd i gael. Ond mae o yn gwylltio rhywun pan mae rhywun yn sylweddoli fod rhan o incwm rhywun am ddiflannu am byth.

Fel nifer o bobl llawrydd rwyf yn gwenud gwaith tywys dros yr Hâf. Rwyf wedi dilyn cwrs er mwyn derbyn Bathodyn Glas fel tywysydd Cymreig a rhaid cyfaddef fod yr incwm da ni’n ennill drwy dywys Americanwyr o amgylch cestyll Cymru dros yr Haf yn gwneud byd o wahanaieth. Siawns bydd yr Hâf yma yn OK ond beth am 2021? Beth fydd sefyllfa tollau Caergybi erbyn 2021. A fydd y llongau Cruise dal i ddod ar ôl Brexit?

Dwi’n gwybod bydd llawer yn ddrwgdybus am ‘werthfawrogi’ cestyll Edward I ond hebddynt byddai economi gogledd Cymru llawer tlotach. Chydig iawn o waith tywys sydd i’w gael gan Gymry Cymraeg, felly da ni’n ddiolchgar i’r Americanwyr a’r Almaenwyr. Dyma’r pris os am gadw busnesau Cymraeg yn fyw. Di’o ddim yn bris go iawn – dwi rioed wedi tywys neb o amgylch Caernarfon, Harlech, Conwy na Biwmares heb grybwyll Llywelyn ab Iorwerth, ap Gruffudd a Glyndŵr.

Rhaid trafod y cyd-destun ehangach os am ddealltwriaeth o’r Hanes – does dim Hanes Cymru heb ddeall Edward I. Ffaith – yn hynny o beth rwyf yn cytuno hefo Kirsty Williams – mae hanesion Cymru yn plethu i greu yr Hanes cyfan.

Gan fod y Cymry heb gael hanes Cymru yn yr ysgol – does dim cymaint o ddiddordeb nagoes. Be fyddwn wedi ei alw yn ‘self-imposed stupidity’. Ches i ddim gwersi gwylio adar na astronomeg yn yr ysgol ond dwi’n nabod y robin goch a sêr Orion. Does dim rhwystr rhag darllen, darganfod, teithio, Google hyd yn oed. Rhaid cael gwared a’r ‘victim culture’ os da ni am symud ymlaen. Pa ots be mae cyflwynwriag Sky yn ddweud am yr iaith – da ni uwchlaw hynny.

Ofnaf y bydd Brexit yn niweidiol i’r gwaith tywys – cawn weld. Heb os bydd Brexit yn niweidiol i’r maes treftadaeth ac archaeoleg. Ah wel, oleiaf mae gennyf fy sioe radio ar nos Lun – fydda’i ddim yn y wyrcws fel fydda nain yn deud. Ond Rhys bach – dyna’r targed nesa. Am ryw reswm mae’r Brexiters wedi troi ar y BBC rwan. Os bydd y wasg boblogaidd adain-dde a’r cyfryngau yn parhau a’r iaith ymosodol, y BBC fydd nesa ar ol yr UE - ar fai am bopeth, gan gynnwys siap bananas. Does dim taw ar hyn.

Tydi Brexiters ddim yn poeni am sioe Huey ar fore Sadwn ar BBC 6 Music mwy nac ydynt yn poeni am sioe Georgia ar nos Fawrth ar Radio Cymru.Yn eu hatgasedd blin di-ddiwedd maent am wared a phopeth bron. Unrhywbeth sydd yn rhoi pleser. Yn ogystal a chael gwared a gofalwyr a staff yr AIG mae Priti am rwystro cerddorion ac artistiad rhag teithio a pherfformio.

Nid jest gadael sefydliad yr Undeb Ewropeaidd yw hyn, tydi hynny ddim yn ddigon – mae nhw am rwystro ni rhag fwynhau cyngherddau rhynglwadol yn y theatr a gwrando ar gerddoriaeth amgen ar y radio. Mae nhw yn mynd yn fwy fwy blin.

Dwi’n mynd i gerdded er mwyn teimlo yn well. Dwi’n gweld arwyddion ERDF ym mhobman – o Fryn Celli Ddu i Gastell Henllys ac yn cael fy atgoffa fod Brexit yn ymosodiad ar ein ffordd o fyw ac ar ein cyfloedd i gael mwynhad.