Friday, 20 April 2018

Yr 'Hen Eglwys' Abergwyngregyn, Herald Gymraeg 18 Ebrill 2018




Ar ddesg fy swyddfa mae ffeil orlawn o lythyrau ac ymholiadau ynglyn a gwahanol olion neu nodweddion archaeolegol. Daw rhai o ganlyniad i sgwrs tra allan yn darlithio a rhoi sgyrsiau i gymdeithasau led led gogledd Cymru a daw’r gweddill drwy ganlyniad o sgwennu’r golofn i’r Herald Gymraeg.

Yr her yw ceisio eu hateb – ac yn y cyd-destun hwn mae ateb yn golygu ymweld a safloeodd, edrych ar wrthrychau, gwneud gwaith ymchwil a cheisio cynnig esboniad neu ateb i’r ymholiad gwreiddiol. Her arall yw creu’r amser i wneud hyn yng nghanol prysurdeb gwaith dydd i ddydd ond yn raddol rwyf yn gweithio fy ffordd drwy wahanol ymholiadau – rhai yn haws neu’i gilydd i gael hyd i’r ateb,

A rhag creu unrhyw gamargraff – rwyf wrth fy modd yn gwneud hyn ond fy mod angen ymddiehuro os di’r broses yn cymeryd amser a fod rhai efallai yn teimlo fy mod wedi eu ‘anghofio’.

Llythyr gan R.A. Jones yn holi am ‘Rhen Eglwys’ ger Hafod Celyn, Cwm Anafon yn uchel uwchben Abergwyngregyn sydd am gael brif sylw’r golofn yr wythnos hon. Fel arfer, os oes ymholiad ynglyn a safle archaeolegol, y man cychwyn yw safle we Archwilio sef cofnodion yr Ymddiriedolaethau archaeolegol Cymreig.

Bydd unrhyw wybodaeth sydd ar gael siwr o fod ar Archwilio. Os ddim da’ni unai mewn trwbl, sef fod dim gwybodaeth ar gael a dyna fo neu mae efallai ein bod yn edrych ar ddarganfyddiad newydd?

Er fod olion Oes Efydd, Oes Haearn a Chanol Oesol yn britho’r tir o amgylch Hafod Celyn a Chwm Anafon does dim cofnod o gwbl o’r capel neu eglwys hynafol mae R. A Jones yn gyfeirio ato ar Archwilio. Holias gyfaill o Lanfairfechan os wyddodd o unrhywbeth am yr hen eglwys a chefais wybod fod cyfeiriad ato a llun yng nghyfrol Hughes a North The Old Churches of Snowdonia a gyhoeddwyd yn 1924. Mae copi gennyf.

Does dim sicrwydd o ddarllen Hughes a North beth yn union yw’r adeilad ychydig i’r gorllewin i Hafod Celyn. Ychydig iawn o wybodaeth cefndirol sydd ganddynt go iawn er fod llun yn yn ymddanos yn y gyfrol – sydd o reidrwydd wedyn wedi ei dynu rhywbryd cyn y dyddiad cyhoeddi yn 1924.

Does dim sylw chwaith yn y llyfr Comiswin Brenhinol: RCAHM, 1956, An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume I East, felly penderfynais fynd i chwilio am yr adeilad dros fy hyn.

Heb fawr o wybodaeth, a fawr mwy na llun gopiau o’r gyfrol Old Churches of Snowdonia dyma fentro fyny’r allt serth am y maes parcio bychan ar ddiwedd y ffordd. A dyna lwc – nid yn unig fod gofod parcio ar gael, y person cyntaf dwi’n gyfarfod yw ‘Wyn Aber’ y ffarmwr lleol a pherchen y tir.



Dyma daro sgwrs am hyn a llall ac egluro pam yr oeddwn wedi dod am dro i’r rhan yma o’r byd. Roedd Wyn wrthgwrs yn gyfarwydd a’r adeilad roeddwn yn chwilio amdano ond heb weld y cofnod yn Hughes a North. Rhoddais fy llungopiau i Wyn gan fod ganddo ddiddordeb a cytunodd y ddau ohonom y byddai.n werth ail-gyfarfod eto yn y dyfodol agos am ‘sgwrs go iawn’.

Yn y cyfamser rwyf yn cael cynnig ‘lifft’ ar ei feic modur 4x4 a dyma fownsio ar hyd y caeau tuag at yr ‘hen eglwys’. Roedd Wyn yno yn gofalu am ei ddefaid a roedd fwy na hapus i rannu ei wybodaeth ac i sgwrsio a rhaid cyfaddef fod cael gwybio dros y caeau ar y beic modur wedi bod yn antur a hanner. Dyma deimlo fel hogyn 13 oed eto yn cael hwyl.

Cofiwch fod yr adeilad rwyf yn gyfeirio ato ar dir preifat ac os oes diddordeb pellach yn y golofn hon dylid sicrhau caniatad gan Wyn cyn dechrau croesi unrhyw gaeau.

Fy argraff gyntaf o’r adeilad yw ei fod yn ymdebygu i hen ysgubor. Efallai hen ysgubor degwm? Wrth reswm rydym yn edrych ar adfail yma – dim ond rhannau o’r waliau yn weddill, erf od cynllun a maint yr adeilad yn berffaith amlwg.

Yr ail beth amlwg yw fod yr adeilad yn gorwedd ar linell de-gogledd – nid y linell gorllewin-ddwyrain fydda rhywun yn ei ddisgwyl gyda eglwys. Y ffensetr fechan yn y wal ogleddol yw un rheswm efallai i rai awgrymu fod yr adeilad yn hen eglwys. Ffenestr fechan ganolog gyda lintel yw hon gyda’r twll y ffenestr yn lletach ar ochr fewnol yr adeilad ac yn gul (bron fel twll bwa saeth) ar y wal allanol.



Heb os mae’n ffenestr fach drawiadol (er amrwd). Gan fod silff waelod iddi mae rhywun yn cael argraff o nodwedd eglwysig fel piscina ond rwyf yn weddol sicr mai ffenestr yw hon yn hytrach na bowlen o unrhyw fath. Bowlen i ddal dŵr a golchi llestri crefyddol oedd piscina ger yr allor mewn eglwysi Catholig cyn cyfnod y dadeni Protestanaidd ond doedd rhain ddim yn gysylltiedig a ffenestri ond yn hytrach wedi eu lleoli mewn twll neu ofod yn wal yr eglwys.

Cwestiwn amlwg, nad wyf wedi llwyddo i’w ateb hyd yma, yw os bu defnydd o hen ysgubor fel adeilad crefyddol ar rhyw adeg? Efallai fod angen unrhyw hanesion a hen storiau lleol yma er mwyn gweld os oes unrhyw draddaodiad neu sail i’r enw ‘hen eglwys’?

Rwyf yn diolch felly i R.A Jones am ei lythyr ond mae mwy o waith i’w wneud cyn gallaf gynnig unrhyw sicrwydd pellach ynglyn a hanes yr hen adeilad.




Wednesday, 4 April 2018

Darganfod Cerddoriaeth Geltaidd, Herald Gymraeg 4 Ebrill 2018





Yn ddiweddar rwyf wedi cael blas ar wrando ar gerddoriaeth ‘Geltaidd’. Wrth gyfeirio at y gerddoriaeth fel ‘Celtaidd’ rwyf yn cyfeirio at artistiaid o wledydd Celtaidd yn hytrach na artistiaid dyweder o’r America sydd o dras Geltaidd. Efallai fod unrhyw wir Gelt yn dewis byw adre. Efallai mai fi sydd heb ddarganfod artist yn canu yn y Fanaweg sydd yn byw yn America?

Un artist Manawaidd yn unig sydd yn gyfarwydd i mi sydd yn canu yn y Fanaweg (iaith Ynys Manaw neu Mannin) a rheini yw Ny Slommaghyn. Ar record hir o’r enw ‘Keltia Rok’ (Sain 1412) a ryddhawyd yn 1987 mae eu cân ‘O Vanninee’ yn ymddangos. Cân sydd yn cyfeirio at y bobl, y Manninee, sydd wedi cadw’r hen arferion ar gof a chadw.

Perthyn i’r gangen Aeleg o’r goeden Geltaidd mae’r Manaweg gyda’r Wyddeleg a Gaeleg yr Alban. Ar gangen arall da ni Gymry gyda’r siaradwyr Cernyweg a Llydaweg. Dwy gangen o’r un bonyn.

Hen ffasiwn rhywsut yw ‘O Vanninee’, roc-gwerin Celtaidd heb os. Er mai 1987 oedd blwyddyn rhyddhau y record amlgyfrannog Keltia Rok, gall y gân fod o’r degawd blaenorol yn hawdd. Meddyliwch am Planxty neu Moving Hearts, breuddwydiol, Celtaidd ei naws, beth bynnag yw hynny. Ond, dyma gân sydd yn tyfu ar rhywun. Wrth ail-wrando rwyf yn gwared a fy rhagfarnau Punk Rock, rwyf yn darganfod rhywbeth yn y gân.



Artist cyfarwydd i ni gyd yw Sinéad O’Connor. Fe ddaeth i amlygrwydd drwy ganu cân Prince ‘Nothing Compares To You’, gyda’r llais perfaith glir a thinc o gryndod bregus ynddo, gyda ei gwallt cwta ‘skinhead’ bron. ‘Sean Nós Nua’ yw casgliad Sinead o ganeuon traddodiadol Gwyddelig. Ar y casgliad yma cawn ddwy gân yn y Wyddeleg, ‘Baídín Fheilimi’ a ‘Oró Sé Do Bheatha Bhaile’.

Er mor dda yw ‘Molly Malone’ ac ‘I’ll Tell Me Ma’ gan Sinéad mae rhywbeth am y canu Gwyddeleg. Reggae yw arddull ‘Oró Sé Do Bheatha Bhaile’ tra fod ‘Baídín Fheilimi’ yn drymach, yn arafach ac yn fwy rythmig. Dwi di bod yn chwarae rhain yn rheolaidd ar fy sioe radio ar Nos Luna r Radio Cymru.

Artist arall sydd wedi gwneud argraff fawr arnaf yn ddiweddar yw Julie Fowlis o Ogledd Uist, eto mae’r albym ‘Alterum’ yn gasgliad rhyfeddol. Y gân ‘Dh’èirich mi moch madainn cheòthar’ yw’r un i mi efallai ond mae hynny fel trio dewis y berlin ora allan o fôr o berlau. Rhaid cyfaddef mae’r caneuon Saesneg yw’r rhai lleiaf deniadol i’r glust. Efallai fod yr Aeleg yn gweddu yn well i’r arallfyd a’r ofergoelion sydd yn hawlio sylw Fowlis.



Er fod tair cân Gernyweg yn ymddangos ar yr LP ‘Keltia Rok, caneuon gan Brian Webb, Ragamuffin a An Gof, mae record hir ddiweddaraf Gwenno ‘Le Kov’ wirioneddol wedi rhoi’r iaith Gernyweg ar y map. Er iddi fenthyg/cydnabod teitl ‘Hi a Skuellyas Liv a Dhagrow’ oddiar un o recordiau Aphex Twin ‘Drukqs’ mae ei chân wreiddiol hi yn agor yr albym gyda bwriad a datganiad clir. Hudolus ac electronig, dyma’r Gernyweg ar gyfer y 21ain ganrif.

Sgwn’i beth mae pobl Cernyw yn feddwl? Gyda adolygiadau ffafriol ym mhob man (BBC 6 Music, Guardian, Observer) mae Gwenno wedi dod a fyw o sylw i’r Grenywg gyda’r albym Le Kov na mae neb arall wedi llwyddo i’w wneud mewn dros ganrif.

Label Recordio Gwenno yw ‘Heavenly’, label Jeff Barrett, a oedd yn gyfrifol am ryddhau recordiau cynnar y Manic Street Preachers, Beth Orton a Saint Etienne. Mewn geiriau eraill, fedrw’chi ddim bod fwy ‘trendi’ na hyn a dyma lle mae’r elfen ‘Situationist’ yn dod yn amlwg. Os am gael sylw i’r Gernyweg, rhyddhawch y record ar un o Labeli mwyaf ‘trendi’ Llundain.

Nid fod Gwenno o reidrwydd yn gwneud dim mwy na chreu cerddoriaeth ond rhaid cydnabod fod hyn yn gampwaith teilwng o ‘ddigwyddiadau’ cynnar y Super Furry Animals yn hongian hefo Howard Marks ac yn DJio allan o danc glas. Rhiad chwarae gem llawer mwy cyfrwys go iawn os am gael effaith. Bwriadol neu ddim – mae hyn yn beth gwych – o ran y Gernyweg heb son am y ffaith fod yr albym yn gampwaith.



Hen gyfaill i mi o Lydaw yw Geltaz Adeux. Yn y 1980au hwyr a’r 1990au cynnar bu’r Anhrefn a grwp Gweltaz, E.V yn rhannu llwyfannau hyd a lled y cyfandir mewn Gwyliau Celtaidd a Gwyliau Ieithoedd Lleiafrifol. Nes i rioed gynhesu at y term ‘Ieithoedd Lleiafrifol’ chwaith ond dyna fo, gig oedd gig. Lledaenu’r neges oedd fwyaf pwysig – rhoi y Gymraeg ar y llwyfan Rhyngwladol.

Bellach mae Gweltaz yn rhyddhau CDs dan ei enw ei hyn. Yn y Llydaweg mae Gweltaz yn canu. Ar ei CD ddiweddara mae cân o’r enw ‘Eyjafjallajökull (tan ha ludu)’ sydd yn ddim llai na ‘HIT’, mae hi’n fendigedig o gân. Er llwyddiant Gwenno yn cyflwyno’r Gernyweg i’r torfeydd drwy gyfrwng Rhestr A, BBC 6 Music digon o waith bydd unrhywun yn clywed Gweltaz ar y sianel honno.

Onibai fod Jeff Barrett yn rhyddhau Gweltaz fydd clustiau darllenwyr y Guardian ddim yn tiwnio mewn i’r Lydaweg. Piti ond dyna’r ffaith. Dilyn y trend, dilyn y cyfarwyddiadau, dilyn y hipsters mae darllenwyr y Guardian a gwrandawyr 6Music i raddau. Nid anturiaethwyr yn hwylio’r moroedd ar gyrch i ddarganfod y newydd mohonynt.

Er gwaetha ymdrechion a llwyddiant Gwenno, cymharol gul yw gorwelion y clustiau bach Prydeinig. Cerddoriaeth Byd yn iawn yn ei le ond mae byd Celtaidd yna i’w ddarganfod ond i ni fod yn fodlon hwylio ar y gwch anturiaethol.







Thursday, 22 March 2018

NME RIP, Herald Gymraeg 21 Mawrth 2018





Y newyddion a oedd yn bell o fod yn ‘syfrdanol’ wythnos yn ôl oedd fod y papur / cylchgrawn cerddorol NME (New Musical Express) yn dod i ddiwedd ei oes fel papur printiedig. O hyn ymlaen ar-lein yn unig y bydd modd darllen yr NME.

Peidiais a malio am yr NME yng nghanol y 1990au. Pan ddigwyddodd ‘Cool Britannia’, Oasis, Pulp, Blur a’r holl grwpiau ‘Britpop’ roedd y peth drosodd i mi. Rhyw atodiad oedd ‘Cwl Cymru’, dim fod bod yn cŵl yng nghyd destun cerddoriaeth o Gymru yn beth drwg ond roedd yr NME mwy fel comic na chylchgrawn erbyn y cyfnod yma.

Fedra’i ddim cofio pryd darllenais yr NME ddwetha, sydd yn beth od o ystyried yn fy nyddiau 6ed Dosbarth ddiwedd y 1970au roedd y papur wythnosol yn hanfodol. Roedd John Peel ar Radio 1, Nos Lun tan Nos Iau yn hanfodol a roedd yr NME ar ddydd Mercher yn hanfodol. Yng nghefn gwlad Cymru dyma oedd yr unig ffordd o wybod beth oedd beth fel roedd Punk yn troi ac yn esblygu yn Post-Punk.

Anodd cyfleu pa mor hanfodol oedd hanfodol – ond roedd Peel a’r NME yn holl bwysig, yn allweddol, yn cadw rhywun i fynd – dyma’r Brifysgol ysbrydol a diwylliannol – yr gwrthwenwyn i diffaethwch diwylliannol Gymraeg a Chymreig – yn oes y deinasoriaid denim fel cyfeiriodd Gruff Rhys at y cyfnod yma.

Heblaw am yr ysbrydoliaeth a’r wybodaeth am y gerddoriaeth newydd cefais rhywbeth arall o’r NME. Cefais flas ar yr arddull sgwennu. Ar y dudalen gefn fewnol rhestrwyd y cyfranwyr. Yn 1978 y golygydd oedd Neil Spencer (y gwr adolygodd y Sex Pistols am y tro cyntaf). Ar y staff roedd Tony Parsons a Julie Burchill. Cyflogwyd Parsons a Burchill fel yr ‘hip young gunslingers’, neu dyna’r stori oleiaf.

Tafod neu deipiadur miniog oedd gan Burchill. Hi fwy na neb ysbrydolodd fy ngholofnau yn Y Faner yn ddiweddarach yng nghanol y 1980au. Fel rwyf wedi son sawl gwaith, chefais i rioed fy ngolygu na sensro gan Emyr Price y golygydd – a dweud y gwir chefais ddim ond anogaeth ganddo a rhywdd hynt i herio’r Byd Cymraeg.

Heddiw byddaf yn chwerthin wrth feddwl am yr erthyglau ffwrdd a hi haerllug yma yn Y Faner ond go iawn doedd dim byd newydd yna na fydda rhywun yn gael yn wythnosol gan yr hen Julie yn yr NME. Y dacteg oedd herio, cega, lladd ar, enllybio a darnio diwylliant Cymraeg canol y ffordd. Digon o waith fod mwyafrif o ddarllenwyr Y Faner wedi deall y ‘reference-point’. Doedd enw Julie Burchill ddim yn un cyfarwydd i’r Byd Cymraeg.

Sais braidd oedd Parsons. Llundeiniwr. Dim diddordeb yng Nghymru dybiwn i. Er dwi ddim yn gwybod hynny. Nath Parsons rioed fy nharo fel rhywun byddwn yn ei hoffi. The Clash oedd ei grwp o yn hytrach na’r Sex Pistols ac ar y pryd (1978), yn fy marn chwyldroadol bach i, roedd hynny yn gwneud Parsons chydig bach o fabi mam – dyna oedd fy marn am unrhywun oedd yn hoffi’r Clash dros y Pistols. Yr opsiwn hawdd.

Bellach mae Parsons yn sgwennu erthyglau yn cyfiawnhau safbwyntiau UKip. O blaid Brexit. Mae o bellach wedi troi mewn i’w dad. Little Englander bron a bod. Siomedig ond ddim yn sypreis mawr chwaith. Efallai mae’r Mwyn ifanc oedd yn iawn i ddrwgdybio Parsons. Wrth heneiddio mae Parsons fel Rotten, fel Morrissey, fel Noel Gallagher ôll yn eu tro wedi dilyn llwybr tuag at wneud esgusodion am Brexit. A dyna ddiwedd ar wrando arnynt gan Mr Mwyn i chi!

Gohebydd arall na ddalltais ei erthyglau erioed oedd Paul Morley. Amhosib oedd dehongli na dilyn ei erthyglau a fe ddaeth yn adnabyddus am sgwennu darnau anealladwy. Rhyfedd o fyd, ond roeddem yn derbyn Morley yn hyn o beth. Dim siawns o ddallt am be mae o yn son ond mae Morley yn ‘cŵl’. O Fanceinion. Gwisgo mewn du.

Bellach mae Morley yn ‘pundit’ - rhywun sydd yn ymddangos ar raglenni radio a theledu i drafod y diwylliant pop. Punk, post-Punk a Manceinion yw arbenigedd Morley. Go brin gwelwch chi raglen am Joy Division / New Order heb Morley. Dwi ddim yn meindio Morley – os unrhywbeth rwyf yn gallu uniaethu ac ef. Dwi hefyd yn gwneud rhan sylweddol o fy mywoliaeth yn trafod diwylliant. Dwi’n cael fy nahlu mwy am siarad am be dwi’n neud neu wedi wneud nac ydwyf am wneud y pethau hynny.

Papur inc oedd yr NME, felly roedd rhywyn yn cael bysedd du wrth ei ddarllen. Wrth sgwennu’r golofn hon dwi’n edrych ar gopi o 19eg Awst 1978 hefo Steve a Paul o’r Pistols ar y dudalen flaen. 18 ceiniog oedd pris yr NME. Llai na 20ceiniog felly. Anodd credo rhywsut. 18 ceiniog am y fath addysg.


Erthygl David Quantick

Yn fy swyddfa mae rhai cannoedd o gopiau o’r NME yn dyddio rhwng 1977 a 1987. Rhai yn cynnwys adolygiadau, lluniau a chyfweliadau gyda’r Anhrefn, y grwp roeddwn yn aelod ohonno rhwng 1983 a 1993. Y tro cyntaf i ni gael cyfweliad yn yr NME, fe gyfeiriodd David Quantick atom fel Welsh rarebeat. Yn ei ffordd bach ei hyn roedd Quantick yn garedig – ond roedd rhaid i’r NME gael penawd bachog / doniol.

Anghofiaf faint o ‘Cwm Dancing’, ‘Tom Jones’, ‘Shirley’ a ‘daffodils’ fu mewn penawdau ond roedd ein hyder an ffydd yn drech ac unrhyw ohebydd NME gyda geirfa greadigol ystradebol. Poenodd ddim o hyn y grwp!

Perthyn i’w gyfnod oedd yr NME – fydda’i ddim yn ei golli.



Photoshoot cyntaf Anhrefn i'r NME
LLuniau: Bleddyn Butcher


Thursday, 8 March 2018

STOP BREXSHIT, Herald Gymraeg 7 Mawrth 2018





‘The Brexit people voted for’, ydi’r ystrydeb ddiweddaraf i gael ei chwydu allan gan yr arch-Brexiteers er fod pawb yn ei iawn bwyll yn gywbod yn iawn fod y bleidlais dros adael yr UE wedi bod yn un aml-reswm a chymleth iawn. Mewnfudwyr oedd yn poeni gormod o’r boblogaeth a bleidleisiodd dros adael ond byddai eraill yn dadlau fod nhw isho gweld mwy o arian yn mynd i’r Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol. Doedd na rioed un Brexit.

Cawsom ‘Brexit means Brexit’, ‘Red, White and Blue Brexit’ a wedyn ‘Jobs First Brexit’. Malu awyr llwyr. Golygu dim. A’i oes yr ystradebau (hawdd / rhy hawdd) yw hi felly? Oes hyn a hyn o eiriau ar Trydar a dyna ni. Popeth yn syml. Dim brawddegau rhy hir.

Pwy fydda wedi dychmygu? Dyma ni yn gwrando ar areithiau diweddar John Major a Tony Blair a beth bynnag rydym yn ei feddwl am safbwyntiau a pholisiau Major a Blair yn y gorffennol (a mae digonedd o bethau i’w anghytuno a nhw) rhaid cyfaddef fod y ddau wedi mynegi pryderon ddigon pwyllog, call a rhesymol am effeithiau bosib Brexit.

Iawn ein bod yn cytuno /anghytuno a gwleidyddion – dyna ydi gwelidyddiaeth. Iawn ein bod yn dadlau. Iawn ein bod yn trafod. Welais i rioed gymaint o ddadlau yn erbyn dadlau na sydd yn dod o geg y Brexiteers. ‘You lost – get over it’, ‘Let’s just get on with it’. Chwerthinllyd onibai fod eu dadleuon mor ddifrifol wrth-ddemocratig (ond tydi’r eironi yna byth yn mynd i fod yn amlwg iddynt).

Does dim ond rhaid gwylio BBC Question Time yn wythnosol i glywed yr ystradebau yn llifo gan bobl yn gweiddi yn fochgoch - ond peidiwch a galw nhw’n hurt. Hurt bost yn agosach ati. Mae’r ddadl bellach wedi troi yn ddadl dros beidio cael dadl o gwbl. Tydi’r Senedd ddim hyd yn oed i ddadlau yn ôl rhai o’r mwyaf bochgoch.’jest get on with it’.

Yn amlwg mae pob cell yn fy nghorff yn gwrthwynebu ffolineb Brexit ond mae’r ffaith fod cymaint bellach ‘wedi diflasu’ hefo’r holl drafod am Brexit yn dangos yn glir pa mor bell rydym yn llithro lawr llwybr diniweidrwydd gwleidyddol – a mae hyn yn frawychus. Tydi Brexit heb ddigwydd eto. Dyna oedd pwynt Major – roedd pleidlais dros adael heb wybod lle roedd y pwynt cyrraedd.

Dychmygwch ysgariad. Cytuno i ysgaru. Dechrau gweiddi – ‘Jest get on with it’, ond mae angen datrus pethau yn gyfreithiol, mae angen delio gyda’r tŷ, yr eiddo, y plant. ‘Jest get on with it’. ‘You lost’. Fydda neb yn gweld hyn yn rhesymol nac yn effeithiol go iawn er gwaetha y drama bosib o ysgaru. Er mai’r cyfreithwyr sydd yn ennill ‘go iawn’ fel mae nhw’n dweud – anodd datgymalu heb ddelio a’r materion cyfreithiol – pam fod hynny mor anodd i’w weld yng nghyd destun Brexit? (Heblaw wrthgwrs fod Davies, Fox, Gove a Boris wedi dweud byd pethau yn hawdd – na phoener)

Felly oedd hi ar ‘Pawb a’i Farn’ yn ddiweddar ar S4C. Dyma chi raglen dwi’n gwerthfawrogi’r cyfle i fod ar y panel ond mewn gwirionedd byth yn fwynhau. Tydi’r gwleidyddion ar y panel byth yn datgelu gormod, gwell iddynt beidio. Y tro yma gofynwyd gwestiwn am brinder nyrsys a rhaid oedd ateb drwy ddweud fod Brexit yn cael effaith yn barod o ran prinder nyrsyr yn enwedig o’r Undeb Ewropeaidd.

Do fe gafwyd gymeradwyaeth gan rai, ond mynegwyd diflastod gan eraill ein bod yn dal i drafod Brexit, yn enwedig felly gan ‘trols’ Twitter. Bron a bod fod rhywun yn gwylltio cymaint am hyn a mae rhywun yn anghytuno a Brexit ei hyn. Tydi’r ddadl ddim drosodd. A hynny o bell ffordd.

Dim ond Dydd Gwener dwetha cafwyd araith May yn amlinellu yn fras ei gweledigaeth ar gyfer Brexit. Beth bynnag eich barn – roedd angen gwrando ar May er mwyn cael y cyfle i weld sut mae’r ddadl a’r dadleuon am ddatblygu dros y misoedd nesa.

Bron a bod (a mae hyn yn ddewud mawr) ond bron a bod fod gan rhywun biti dros May. Digon o waith fod Corbyn yn dymuno gwisgo ei sgidiau hi ar y foment yma achos mae hi mewn lle anodd iawn. Yn gyntaf (fel sydd wedi bod mor amlwg erioed gyda Brexit) rhaid i May rhywsut neu’i gilydd uno’r farn o fewn y Ceidwadwyr. Dyma rhywbeth roeddwn yn ddadlau hefo’r Ceidwadwr Aled Davies a’r Pawb a’i Farn.

Yn ail, rhaid darbwyllo’r Undeb Ewropeaidd fod modd dod i gytundeb a chyfaddawd – anodd gwybod pa mor agos yda ni i’r lan ar ôl araith may dydd Gwener. Do fe awgrymodd May y bydd rhai pethau yn ‘wahanol’ os bydd Prydain yn gadael y Farchnad Sengl. Dyma y tro cyntaf dwi’n credu i ni glywed hyn gan y Llywodraeth yn hytrach na rhai fel Soubry. Beth oedd May yn ddweud go iawn yw fod yn berffaitrh bosib bydd rhai sectorau a rhai ohonnom mewn sefyllfa gwaeth tu allan i’r Farchnad Sengl.

Ar ddiwedd yr araith gofynwyd i May os oedd yr holl fusnas Brexit yma werth y drafferth? Chwerthodd May a wedyn ateb nad oedd gan y Llywodraeth ddewis ond ymateb i ganlyniadau’r refferendwm. Pleidleisio dros aros wnaeth May. Roedd y wen yn adrodd cyfrolau. Pa wleidydd, nid Corbyn hyd yma yn sicr, sydd yn mynd i wynebu’r wlad a chyfaddef fod yr holl beth yn gangymeriad anferth.

Efallai ar ddiwedd yr holl broses o drafod gyda’r UE bydd pethau yn gliriach. Bydd y canlyniadau o adael yn fwy amlwg. Y manteision (oes rhai?) yn amlwg. Rwyf yn byw mewn gobaith bydd pawb yn callio.



Friday, 23 February 2018

Laura Ashley, Herald Gymraeg 21 Chwefror 2018



Paul Simenon, Viv Albertine, Tessa Slits

Tyfu fyny yn Sir Drefaldwyn, Llanfair Caereinion, roedd ‘Laura Ashley’ yn enw cyfarwydd. Dyna lle roedd mamau cymaint o fy nghyfoedion ysgol yn gweithio. Dal y bws i Garno yn ddyddiol, “gweithio yn Ffatri Laura Ashely”. Nid bod ni (cyn ein harddegau) unrhyw gallach beth oedd ffasiwn a gwisgoedd Laura Ashely. Does dim disgwyl i hogia 10 oed fod a diddordeb yn y fath bethau Jest gwybod fod cymaint yn gweithio yn ‘Ffatri Laura Ashely’ oedda ni

Carreg Gristnogol Cynnar Carno


Doedd dim angen gwybod mwy. Rhai blynyddoedd yn ddiweddarach wrth sgwennu un o fy nghyfrolau ar archaeoleg Cymru ar gyfer Gwasg Carreg Gwalch (Cam Arall i’r Gorffennol, Safleoedd archaeolegol yng ngogledd-ddwyrain Cymru a’r gororau, 2016) dyma fentro crybwyll, na - llwyddo ddyliwn i ddweud, i gyfeirio at Laura Ashley.

Ym mynwent Carno mae ei charreg fedd (1925-1985). Ysgrifennais yn y llyfr am y garreg fedd hynod o’r 7fed neu’r 8fed ganrif sydd i’w chanfod oddifewn i Eglwys Ioan Fedyddiwr. Carreg sydd yn rhyfeddol am y ffaith fod y gylch-groes wedi ei greu drwy bynshio tyllau i siap y groes a’r cylch amgylchol – gallwlch weld y tyllau unigol wedi eu cnocio er mwyn creu y siap cyfan.

Dyma sgwennais am Garno / Laura Ashley yn y gyfrol:

“O ddiddordeb hefyd, ym mynwent Eglwys Ioan Fedyddiwr, mae carreg fedd yr arloeswraig a chynllunydd dillad, Laura Ashley (1925-1985). Gwelwn lle roedd gweithfeydd Laura Ashley yma yng Ngharno ar hyd yr A470 wrth deithio am y gogledd. Un o fy hoff storiau Laura Ashley yw fod ei merch hynaf, Jane, yn astudio yn Ysgol Gelf Chelsea yn y 1970au ac yno daeth i adnabod aelodau o’r grwp punk The Clash a Viv Albertine o’r Slits. Bu Jane yn gyfrifol am ddelwedd Laura Ashley yn ystod y 1970au hwyr a’r 1980au a fel ffotograffydd perswadiodd Viv i fodelu gwisgoedd Laura Ashley tra’n sefyll hefo Mick Jones a Paul Simenon o’r Clash yn eu dillad rock’n roll. Rhaid fod y pyncs ifanc yn brin o bres a does dim rhaid dweud na fu defnydd helaeth o’r delweddau rhag dychryn cwsmeriaid arferol Laura Ashley”.





Clash a Slits yn modelu Laura Ashley

Y pwynt roeddwn am ei wneud yma yw fod yn bwysig cadw golwg ar y ‘darlun mawr’, y dirwedd ddiwyliannol ehangach – fod y garreg fedd 7fed-8fed ganrif yn bwysig heb os, ond fod hefyd angen cadw golwg ar y cyd-destun lleol. Carno = Laura Ashley. Neu, dyna fydda ni gyd wedi ddweud yn yr ysgol gynradd.



Rhan o fy ngwaith yw arwain teithiau tywys. Ar ein ffordd am Gastell Dolforwyn yn ddiweddar gyda fy nghyd-weithwyr Sian Robers a Mandy Whithead rhaid oedd taro mewn i weld y garreg fedd hynafol a charreg fedd Laura Ashley wrth i ni deithio drwy Garno ar ein ffordd am Abermiwl. Tydi’r eglwys ddim bob amser ar agor felly bachwch unrhyw gyfle mae’r arwydd ‘Ar Agor’ ger fynedfa’r fynwent.

Amhosib fydda i mi yrru heibio a’r eglwys ar agor. Rhyfeddol yw’r unig ddisgrifiad o’r garreg fedd 7fed-8fed ganrif. Does dim modd rhyfeddu arni yn rhy aml. Felly hefyd gyda carreg fedd Laura – does dim o’i le a chydnabod a tharo parch i Laura os oes cyfle.


Ganed Laura ym Merthyr – pwy fydda wedi meddwl – hogan o’r Cymoedd. Ym mhen pella’r amgueddfa yng Nghastell Cyfarthfa, bron a bod wedi ei guddio gan wisgoedd Julien Mcdonald (hogyn o Gyfarthfa) mae dwy ffrog Laura Ashley. Gwaith am ‘llusgodd’ i Gyfarthfa, a hynny heb owns o wrthwynebiad. Cafwyd taith dywys o’r amgueddfa gan un o’r swyddogion ac er fy mod i yn gyfrifol am griw ar daith o dde Cymru dyma oedd fy nghyfle i ddianc am 5 munud a chael syllu ar wisgoedd Laura Ashley, ben fy hyn, mewn llonydd – tra roedd pawb arall yn cael eu twywys o amgylch hanes y Crawshays.

Y noson honno roeddwn i a’r criw yn aros yn Neuadd Llangoed, Llyswen ger Aberhonddu. Pan brynwyd yr adfail gan Bernad Ashley (gwr Laura) ym 1987, cyfeirwyd at y neuadd fel ‘Castell Hengoed’ ond adeilad Jacobeaidd 17eg ganrif oedd yma yn wreiddiol.

Ail-gynllunwyd y neuadd gan Clough Williams-Ellis yn 1912. Dyma gomiswin cyntaf Clough o unrhyw sylwedd – yn bell cyn iddo ddychmygu Portmeirion. Yng nghoridor y llawr cyntaf mae cynlluniau pensaerniol Clough i’w gweld wedi eu fframio ar hyd y waliau.






Yn uchel ar yr ail lawr mae ffram yn cynnwys dilledyn cyntaf Laura Ashley. Gwaith hogan ysgol? Amrwd a ru’n blodyn mewn golwg. Gwelir ‘safetypin’ yn dal rhan o’r ffedog at ei gilydd. Gwych. Amrwd. D.I.Y. Ond pwysig. Pwysig iawn.

Dyma ddechrau’r broses. Dechrau’r diddordeb efallai? Pwy sydd yn creu perffeithrwydd ar yr ymdrech gyntaf? Rhaid dysgu a gwneud cangymeriadau lu – dyna’r broses.




Bydd darllewnwyr yr Herald Gymraeg yn hen gyfarwydd a’r bregeth. Fod angen cynnwys holl agweddau diwylliannol Cymru, yr holl elfennau creadigol a ieithyddol os am weld y darlun llawn. Does dim modd osgoi Laura Ashley felly, nid ym Merthyr, nid yng Ngharno a nid yn Neuadd Llangoed (er ei chysgod a dylanwad yn unig sydd yn Llangoed – roedd hi wedi ein gadael cyn i Bernard brynnu’r safle).

Fel ‘punk’ yn ei arddegau yn Llanfair Caereinion ddychmygais i rioed bydda fy ‘arwyr’ Mick a Paul o’r Clash a fy pin-up Viv Albertine o’r Slits yn cael eu cynnwys mewn llyfr ar archaeoleg mewn pennod am Garno a Laura Ashley acharreg fedd o’r 7fed-8fed ganrif. Dyma fi, heddiw, wrth fy ngwaith yn METHU osgoi Laura Ashley.



Angen mwy o Gymraeg yn y Byd Archaeolegol, Llafar Gwlad 139





Dychmygaf nad oes fawr gwaeth i glustiau’r Cymry na chlywed rhywun gyda ‘tatan yn ei geg’ yn cam ynganu enwau llefydd, yr union lefydd hynny yn ein broydd sydd mor agos at ein calonau. Wel, dyna chi rhywbeth rwyf yn gorfod ei ddioddef bron yn ddyddiol yn maes archaeoleg yng Nghymru.

Cofiaf fy hyn yn fyfyriwr ifanc a diniwed 18oed yn astudio cwrs gradd archaeoleg ym Mhrifysgol Cymru Caerdydd rhwng 1980 a 1983 ac yn gorfod dioddef gwrando ar ddarlithydd yn cyfeirio at Gastell Odo ger Aberdaron fel “Castle Ewdew” a hynny dro ar ôl tro ar ôl tro.

Castell Odo oedd un o’r safleoedd pwysig hynny oedd yn y gwerslyfrau oherwydd y ffaith  fod y cyfnod o ddefnydd o’r safle yn pontio’r Oes Efydd Hwyr a’r Oes Haeran cynnar. Cloddiwyd y safle gan yr Athro Leslie Alcock ac awgrymodd ei ganlyniadau fod yma ddefnydd hir o’r safle cylchfur dwbl (dau glawdd o amgylch y gaer).

Dim ond yn Llŷn mae’r safleoedd cylchfur dwbl yma i’w cael mewn gwirionedd yng ngogledd Cymru. Arddull o godi bryngaerau wedi ei neilltuo i ardal ddaearyddol gyfyngiedig iawn – pen orllewinol penrhyn Llŷn i bob pwrpas.
Yn amlwg, doedd y ‘Rhys 18 oed’ ddim am godi ar ei draed mewn darlithfa a chywirio Athro o Brifysgol Cymru, dim ond eistedd yna yn chwerthin yn ddistaw nes i mewn gwirionedd. Doedd neb arall yn fy mlwyddyn i yn siarad Cymraeg, doedd yna neb arall yn sylwi – i bawb arall roedd “Ewdew” yn enw Cymraeg cywir siwr o fod.

Ella y dyliwn i fod wedi dweud “look with all due respect, you need to get your facts and dates correct, but you also need to get your Welsh pronounciation correct as well”. Dyna sut roeddwn yn teimlo.

Bellach, rwyf wedi cyhoeddi dwy gyfrol am archaeoleg Cymru drwy Gwasg Carreg Gwalch a wedi cyffwrdd a’r ddadl gyfarwydd hon sawl gwaith wrth sgwennu’r cyfrolau. Os yw’r archaeolegwyr a chymaint o ddiddordeb yng Ngymru sut nad ydynt yn dysgu’r iaith? Cwestiwn da a phwysig.

Parhau mae’r tatenau mewn ceg, rhai yn waeth na’i gilydd. Bellach mae Odo yn “Odow” sydd fymryn (ond dim ond mymryn) llai poenus i’r glust. Yn anffodus i’r archaeolegwyr mae safle arall cylchfur dwbl cyfagos i Gastell Odo o’r enw Meillionydd yn cael ei gloddio ar hyn o bryd gan Brifysgol Bangor. A’r pa bwynt mae cam-ynganu yn dangos diffyg parch at y lle, at yr iaith? Cwestiwn.

Does dim dwy waith fy mod yn teimlo fel llais unig Cymraeg yn y byd archaeolegol. Nid fi yw’r unig archaeolegydd Cymraeg ei iaith o bell ffordd, ond does dim hanner digon ohonnom. Does dim digon ohonnom i sicrhau fod cyfarfodydd a darlithoedd cyhoeddus angen bod yn ddwy-ieithog.

Wrth gyfeirio at ‘ddiddordeb y di-Gymraeg’ yn ein archaeoleg, hanes, gwlad, tirwedd cyfeiriaf yn aml mai teledu du a gwyn sydd ganddynt yn hytrach na theledu lliw HD. Dim ond rhan o’r darlun mae nhw yn gallu ei weld heb yr iaith. Felly pam ddim dysgu Cymraeg? Cwestiwn.

Ond, wrth awgrymu hyn yn ‘garedig’ rhaid hefyd atgoffa’r Cymry Cymraeg sydd yn cael pwl o chwerthin hunnan gyfiawn wrth i mi ddweud pethau fel hyn yn gyhoeddus – mae’n rhaid I ni fod yno, yn ymwneud a’r maes – nid cwyno am “Saeson” ac “Edward Iaf “eto ac eto.

Bydd unrhywun sydd wedi darllen fy ngholofnau yn Llafar Gwlad, yr Herald Gymnraeg neu’r ddwy gyfrol Carreg Gwalch yn gyfarwydd a’r bregeth. Ond tydi’r bregeth ddim yn agos at ddiweddglo.

Yn ddiweddar mynychais daith gerdded wedi ei threfnu gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd â Chastell Dolbadarn gyda’r archaeolegydd Spencer Smith yn ein tywys. Spencer yw’r archaeolegydd sydd wedi gwneud cymaint o waith yn ddiweddar yn astudio parciau hela a gerddi canol oesoedd. Spencer sydd hefyd wedi gwneud gawith diweddar ar Sycharth, cartref Glyndŵr ger Llangedwyn. Ail edrych ar waith cloddio Hague (1966) yn Sycharth yn y 60au wnaeth Spencer gan daflu llawer mwy o oleuni ar gynllun a’r arferion dydd i ddydd yn Sycharth. Gwaith pwysig.

Wrth ein tywys o amgylch Castell Dolbadarn mae’n amlwg fod Spencer yn edrych ar ddefnydd a statws y castell Cymreig yma yn hytrach na’r nodweddion archaeolegol arefrol. Hynny yw, yn amlwg, mae Spencer yn dangos sut mae’r muriau yn cysylltu, pa dwll sydd yn ddrws, yn ffenestr, yn le tân neu yn doiled garderobe.

Yr hyn gafodd ei amlygu go iawn gan Spencer oedd fod Dolbadarn yn gastell ar gyfer brenin. Y ‘brenin’ oedd Llywelyn ab Iorwerth i ddechrau a wedyn Llywelyn ap Gruffudd yn ddiweddarach. Tywysogion Gwynedd mewn geiriau arall, a Llywelyn Fawr rhywbryd rhwng 1220-1230 oedd yn gyfrifol am godi’r castell hynod hwn wedi ei fodelu ar dwr crwn (gorthwr) Wakefield yn Nhwr Llundain yn ôl Spencer.

Yn ‘draddodiadol’ rydym wedi cyfeirio at y twr crwn yn Nolbadarn fel un tebyg i’r tyrrau crwn ar hyd y Mers, cestyll fel Bronllys neu gastell Tretŵr. Rwyf wedi awgrymu fod twr hynod William Marshall yng Nghastell Penfro wedi gosod y ‘blueprint’ os mynnwch ond mae Spencer yn argyhoeddedig mai Twr Wakefield yw’r tebygaf o ran arddull pensaerniol i Gastell Dolbadarn.



Os felly byddai Llywelyn Fawr wedi ymateb yn gynnar iawn i’r datblygiadau gan Harri III yn Nhwr Llundain. Fel arfer mae haneswyr yn cyfeirio at gyfnodau o ail-adeiladu ac addasu yn Nhwr Llundain o 1217-1227 a wedyn o 1238 ymlaen. Byddai angen sicrwydd pryd cychwynwyd y gwaith o godi twr Wakefield os yw damcaniaethau Spencer yn gywir.

Os yw Wakefield yn dyddio o’r cyfnod 1238 ymlaen, byddai’r gwaith adeiladu wedi hen ddechrau yn Nolbadarn. Os felly mae sawl cwestiwn – a yw’r gorthwr crwn yn Nolbadarn yn hwyrach na chyfnod cychwynol y castell a’r cysylltfur allannol? Oes dau cyfnod o adeiladu yn Nolbadarn?

Ydi Spencer yn anghywir, os yw Wakefield yn adeilad o 1238 ymlaen?
Beth bynnag yw’r gwirionedd yma mae Spencer wedi codi cwestiynau a wedi dangos fod angen i ni edrych ar Gastell Dobadarn hefo llygaid llawer mwy agored na sydd wedi bod mewn defnydd hyd hyn.

Dangosoidd Spencer fod gan Siwan ystafell a gardd ei hyn, arwahan i ystafelloedd y brenin yn y twr crwn. Siwan wrthgwrs oedd merch Brenin John a gwraig Llywelyn Fawr, ffaith sydd yn amlygu beth oedd union statws tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif.



Felly mae Castell Dolbadarn yn llawer llawer pwysicach na rydyn wedi sylweddoli. Dim ond 20 oedd yn cael mynychu’r daith gerdded. Roedd Cymry Cymraeg yn eu plith ond doedd hon ddim yn sgwrs ddwy-ieithog. Nid beirniadaeth ar Spoenbcer yw hyn ond adlewyrchiad o sefyllfa gyffredinol o ran archaeoleg yng Nghymru sydd angen ei newid.

Llyfryddiaeth:
Hague, D, B, Warhurst, C., 1966, ‘Excavations at Sycharth Castle, Denbighshire, 1962-63’ Archaeologia Cambrensis Vol CXV  tt 108-127
Smith, G, S., 2014, ‘Excavations at Sycharth Castle 50 Years On’ medievalparksgardensanddesignedlandscapes.wordpress.com
Smith, G,S., 2003,  ‘Report on the Geophysical and Historical Survey at Sycharth Motte and Bailey’, Transactions of the Denbighshire Historical Society, Vol 52.
Smith, G,S., Recent research on Parks, gardens and Designed Landscapes of Medieval North Wales and the Shropshire Marches, PDF ar lein


Friday, 16 February 2018

Glofa Berw, Cors Ddyga, Herald Gymraeg 7 Chwefror 2018‘

Lluniau drwy garedigrwydd Dan Amor
Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd


Cors Ddyga’ medda nhw, Malltraeth Marsh yn Saesneg OND mae dau le gwahanol neu dwy gors – Cors Ddyga i’r dwyrain o Afon Fawr (Aber Cefni) a Chors Malltraeth i’r gorllewin o Malltraeth ac yn ymestyn bron hyd at Llangefni. Llygredd o’r enw Tygai sef y sant 6ed ganrif yw ‘Ddyga’ – Cors Tygai yw hwn go iawn felly?

Ar y cyd a’r RSPB roedd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd wedi trefnu diwrnod i glirio o amgylch ffermdy a beudy Glofa Berw yng Nghors Ddyga. Anodd dweud beth yn union oedd perthynas y ffermdy a’r gwaith glo drws nesa ond mae’r adeiladau o’r un cyfnod (hanner cyntaf y 19eg ganrif ar gyfer yr adeiladu glofaol).

Ein gwaith ni fel criw o archaeolegwyr ar y diwrnod oedd clirio dipyn o’r llysdyfiant a mieri tu allan i’r bwthyn a’r beudy a wedyn dechrau taclo’r tyfiant tu mewn i’r adeiladau. Wrth gyrraedd yn y bore dychmygais bod mwy na diwrnod o waith o’n blaenau ond erbyn amser cinio roedd rhywun yn dechrau gweld effaith ein hymdrechion.

Gan fod cymaint o’r tyfiant yn fieri mwyar duon, roedd talpiau yn llusgo gyda’u gilydd wrth i rhywun dorri eu gwaelodion a’r cribyn oedd ein ffrind gorau gan fod cribinio yn caniatau rhywun lusgo darnau sylweddol o’r mieri o’r neulltu yn weddol hawdd.



Y bwriad o ran yr RSPB (sydd yn rheoli’r safle) yw gwneud y safle yn fwy atyniadol ar gyfer ymwelwyr. Ymwelwyr yn y cyd-destun yma yw, unai pobl a diddordeb mewn archaeoleg diwydiannol neu yn fwy tebygol pobl yn reidio beics ar hyd y llwybr beicio am Langefni ac efallai am aros yma i gael seibiant neu bicnic neu wrthgwrs, ac efallai yn fwy amlwg, gwylwyr adar yn ymweld a Chors Ddyga.

Peth da yw gweld yr RSPB yn cydweithio a Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd. Dyma ni yr amgylchedd natur a’r hanesyddol yn cerdded llaw yn llaw. Felly ddylia hi fod – does na ddim un yn well na’r llall, ddim un ar draul y llall – dyma’r darlun llawn. Does dim i rwystro’r unigolyn rhag ymddiddori mewn natur ac archaeoleg, adar a hen simdde glofaol.

Bu gweithio glo yn ardal Pentre Berw a Llanfihangel Ysceifiog ar ddechrau’r 19eg ganrif a Glofa Berw yw’r unig un ac adeiladau sydd yn dal i sefyll – y simdde a’r adeilad gefail. Fel soniais uchod – dim ond rhyw 50 medr os hynny sydd rhwng y simdde a’r efail a’r ffermdy – a mae rhywun yn amlwg angen deall yn well beth oedd y berthynas rhyngddynt.

Dyma waith i rhywun yn Archifdy Môn onibai fod rhywun wedi gwneud y gwaith yn barod? Deallais fod rhywun wedi byw yn y bwthyn hyd at y 1980au. Erbyn heddiw mae’n adfail go iawn ac yn edrych fel petae wedi bod yn adfail ers canrif yn hytrach na 30-40 mlynedd ond dyna fo, munud mae’r to wedi disgyn buan iawn mae tŷ yn mynd iddi.

Gwaith ymchwill gwerthfawr felly fyddai recordio sgwrs hefo unrhywun sydd yn cofio’r bwthyn mewn defnydd neu yn well byth os oes unrhyw aelod o’r teulu dal yn fyw. Oes hen luniau ar gael tybed?

Syndod arall (o fath) yw pa mor sydun mae coed yn tyfu tu mewn i adfail, neu drwy’r to neu drwy’r waliau, felly joban arall oedd llifio rhai o’r man goediach o du fewn yr adeiladau. Eto, canlyniad y gwaith fydd caniatau i ymwelwyr grwydro o amgylch y safle yn haws a chael cyfle i werthfawrogi’r adeiladau.

Un o’r nodweddion adeiladol oedd yn drawiadol oedd y bwa uwch ddrws y sied drol neu sied y drol wair. Bwa sylweddol fel petae yn nofio ar awyr iach – er fod rhywun yn gwybod go iawn fod bwa yn cloi wrth ei gilydd ac o ganlyniad yn sefyll yn gadarn. Diolch i’r Rhufeiniaid – y nhw gyflwynodd y bwa i ni yma yng Nghymru mae’n debyg.

Os am wybodaeth pellach (mwy manwl) mae adroddiad 2001 Dr Dafydd Gwyn ‘Anglesey Coal Mines Archaeological Assesment’ Report No 408 ar gael ar safle we Archwilio.



Anodd ar hyn o bryd yw gweld gweddillion adeilad yr efail gan fod tyfiant a mieri drosto. Cytunwyd y byddai hwn yn brosiect bach da ar gyfer diwrnod arall a byddai clirio darn o’r efail eto yn caniatau i’r ymwelydd gael gwell dealltwriaeth o’r safle yn ei gyfanrwydd.

Dŵr mae’n debyg oedd y broblem fawr yn y pyllau glo gan fod y tir yma mor isel. Cyn adeiladu Cob Malltraeth roedd y ‘gors’ o dan y llanw wrth i’r mor lifo cyn belled a Llangefni wrth i’r llanw ddod i fewn. Caniataodd y Cob gyfle ar gyfer arall-gyfeirio o ran defnydd o’r tir a dyma ddechrau chwilio am lo. Doedd y glo ddim cystal ansawdd a glo y de a’r dwyrain ac efallai mai dyma pam nad oes neb bellach yn cysylltu Ynys Môn a gweithio glo?

Darn bach o hanes sydd wedi ei anghofio sydd yma ym Mhentre Berw. Hanes bach diddorol a mae’r simdde sydd yn dal i sefyll, ac yn werth ei weld, yn dyst i’r ffaith fod injan stem wedi cael ei leoli yma ar un adeg gyda’r bwrid o bwmpio’r dwr o’r dyfnderoedd. Rhaid bod y dwr yn rhywstr anferthol o ran datblygu’r gwaith.

Un stori drist ar adroddiad Glofa Berw ar safle Archwilio yw fod  iawndal wedi ei dalu i weddwon gweithwyr glo a gollwyd yma yn 1844. Dyna chi stori arall angof ond pwysig. Ewch am dro i Gors Ddyga – ddigon hawdd parcio a llwybrau cyfagos er fod angen sgidiau cerdded.