Sunday, 20 October 2019

Mantell Groucho Marx, Herald Gymraeg 16 Hydref 2019





Hon mae’n debyg fydd y golofn olaf cyn i beth bynnag sydd am ddigwydd hefo Brexit nesa – ddigwydd. Neu efallai ddim. Amser a ddengys. Mae gwallgofrwydd gwleidyddion wedi cyrraedd uchelfannau newydd. Hyd yn oed o fewn un diwrnod, o fewn oriau, mae newyddion y dydd yn gallu newid fel y tywydd ar gopa’r Wyddfa.

Yn ystod fy ieuenctyd (ffôl a diniwed) credais fod yna ffordd arall o edrych ar wleidyddiaeth. Chefais fy hyn rioed yn uniaethu a chenedlaetholdeb syml. Rhywsut wrth geisio darganfod a diffinio fy Nghymreictod teimlais fod elfennau o ddamcaniaethau Bakunin, Kropotkin neu Emma Goldman yn rhai fyddai’n gallu cael eu trawsblannu i’r ardd Gymreig.

A nawr, yn ystod fy henaint (profiad bywyd) rwyf yn dychwelyd fwy fwy at y ffyrdd yma o feddwl. Dyfyniad Graucho Marx yw’r llinell fesur bob amser. “Ni fyddwn yn ymuno ac unrhyw glwb fydda yn fy nerbyn fel aelod”. Felly gyda’r anarchwyr – dwi ddim am ymaelodi na dilyn eu ‘rheolau’. Er mor wirion y datganiad yna, mae yna hefyd wir ynddi.

Y dyfyniad cywir oedd, “I sent the club a wire stating, PLEASE ACCEPT MY RESIGNATION. I DON'T WANT TO BELONG TO ANY CLUB THAT WILL ACCEPT ME AS A MEMBER”. Anodd anghytuno a Groucho. Hiwmor yn aml yw’r arf gorau. Neu gwell chwerthin neu bydd rhywun yn crio.

Cefais wahoddiad gan Ian Bone o Class War i sefyll ar eu rhan fel ymgeisydd yn erbyn Stephen Kinnock yn sedd Castell Nedd Port Talbot, Etholiad Cyffredinol 2015. Am eiliad roedd temtasiwn. A’i dyma ddechrau ar yrfa newydd fel gwrth-wleidydd? Ond wedyn wrth bwyllo, pwyso a mesur – dyma lais Groucho yn fy narbwyllo. Am faint fyddwn yn para yn dilyn rheolau Class War? Nid yn hir.

Rhywbeth arall a fy anesmwythodd am gynnig Class War oedd iddynt son ar y ffon “it’s somewhere near Carmarthen”. Caernarfon. Carmarthen. Hmmm, ddim mor agos a hynny efallai. Tua’r un pryd roedd egin sgwrs wedi dechrau hefo uwch gynhyrchydd cerddoriaeth y BBC, Gareth Iwan, am i mi gyflwyno rhaglen gerddoriaeth ar Radio Cymru gyda cynulleidfa darged rhwng 30 a 60 oed.

Hawdd oedd gwneud y penderfyniad am gyfeiriad fy mywyd. Dyma bori drwy hen recordiau feinyl a dechrau swydd newydd yn cyflwyno’r sioe nos Lun ar Radio Cymru. Dwi dal yno. Petawn wedi dilyn y trywydd (gwrth) wleidyddol byddwn yn dlotach yn ysbrydol erbyn heddiw. Byddai pob pont dan haul wedi ei llosgi. Ac i beth? Byddai Brexit dal hefo ni.

Byddai dadlau hefo Kinnock wedi bod yn hwyl. Byddai Ian Bone a Class War siwr o fod wedi creu dramau cyfryngol ond dwi ddim yn siwr beth fydda’i wedi ei gyflawni. Rwyf yn anarchydd sydd wedi methu rhywsut. Fel cymaint arall, tydi ffurfioldeb y drefn wleidyddol ddim yn fforwm i’r eneidiau rhydd. Neu fel fydda fy hen fodryb yn dweud “mae nhw gyd yn ddiawled drwg”.

Os nad anarchydd na chenedlaetholwr -  be wyt ti? Atgoffir rhywun o eiriau Adam Ant “don’t smoke, don’t drink – what do you do?” Defnyddiaf fantell ‘anarchiaeth’ yn aml iawn wrth drafod hefo cenedlaetholwyr. Nid hawdd. Un cam i ffwrdd o fod yn ‘fradwr’ yw awgrymu nad yw rhywun yn ‘genedlaetholwr’. Fedri di ddim bod yn Gymro go iawn heb gredu mewn annibyniaeth. Ond mae modd cymeryd camau tuag at annibyniaeth neu barhau a’r broses o ddatganoli heb fod yn genedlaetholwr. Onid oes lle ar y sbectrwm Gymreig i anarchwyr ffaeledig?

Nid ceisio am ateb nac ymdrech i gyfiawnhau sydd yma. Os amlygwyd un peth gan ‘Brexit means Brexit’, does neb yn cytuno beth yw Brexit a does neb yn gwybod beth yw Brexit. Dyna ganlyniad sloganau di-sylwedd. ‘Rhyfelgri’ yw un ffurf o ‘slogan’. Dyna oedd Brexit ynde – ‘rhyfelgri’, WWII, hiliaeth, diwedd yr Ymerodraeth Brydeinig. Dyma pam fod yr holl beth mor wenwynig. Nid ffordd arall o feddwl oedd hyn ond ‘rhyfelgri’. Casineb a rhagfarn yn gyrru’r agenda.

Beth petae’r galw am annibyniaeth i Gymru yn troi yn ‘ryfelgri’? Ar y cyfan mae Plaid Cymru yn weddol glir eu bod yn arddel cenedlaetholdeb flaengar, groesawgar ac un sydd yn edrych am allan. Fel gyda’r SNP, does dim gwadu hyn. Ond mae rhai o fewn neu ar gyrion y Mudiad Cendlaethol yn trafod syniadaeth sydd i’r dde a chredaf fod angen eu herio ar frys. Heb eu hewni, mae nhw ddigon amlwg ar Twitter.

Clywais awgrym yn ddiweddar mai gwell fyddai uno gyda’r gri dros annibyniaeth a wedyn trafod y manylion ar ôl cyrraedd y nod. Dyma oedd gwendid mawr Brexit. Hmmmm. Rwyf hefyd yn bryderus iawn am y syniad AUOB. All Under One Banner. Ddim diolch – dwi dim am gerdded dan yr un faner a’r dde. Cwsg-gerdded yw hyn. Cwsg-gerdded mewn i lanast.

Pryderaf am awgrymiadau diweddar Adam Price yn y Times y dylid derbyn iawndal gan San Steffan / Lloegr / Prydain am eu troseddau hanesyddol tuag at Gymru. Nid Malcolm X neu Martin Luther King sydd wrthi yma. Ar adegau fel hyn dwi’n troi yn anarchydd pur. Wrth drio dadansoddi damcaniaethau’r Dde Gymreig, y poblyddon, a’r academyddion yn aml, mae rhywun yn anesmwytho. Gwell gennyf fantell neu faner Groucho Mark.






Wednesday, 2 October 2019

BLODAU PAPUR, Herald Gymraeg 2 Hydref 2019



Os di rhywun yn perfformio ar lwyfan, mae’n bwysig fod y perfformiwr yn gwneud ymdrech i wisgo yn dda. Clywais gyngor John Robb (canwr y Membranes a Gold Blade) yn ddiweddar wrth iddo berfformio yng ngŵyl The Good Life Experience ym Mhenarlag. Doethineb Robb oedd “gwisgwch yn dda, a gwisgwch gyda agwedd! Geiriau na ddylid orfod eu mynegi.

O fewn y Byd Pop Cymraeg tydi’r neges yma ddim bob amser yn cael ei glywed. Rwyf wedi bod yn feirniadol iawn o grwpiau yn ymddangos ar lwyfan mewn ‘cut off jeans’. Byddwn bron yn mynd mor bell ac awgrymu fod hyn yn dangos amharch i’r gynulleidfa. Dychmygwch am eiliad, gwario arian da i weld Bob Dylan neu’r Rolling Stones a mae Keef neu Bob ei hyn yn cerdded i’r llwyfan mewn ‘cut off jeans’. Fydda’r Beatles neu Elvis rioed di gwneud hyn!

I’n cenhedlaeth ni (Punk Rock) mae hyn fel dychmygu’r Clash heb ddelwedd. O ran delwedd llwyfan mae’r Clash yn sefyll allan fel grwp oedd wedi deall pwysigrwydd sut roedd pob aelod yn edrych ar y llwyfan. Os darllenwch ‘Llawenydd Heb Ddiwedd’, cyfrol ddiweddar yn olrhain hanes y grwp Cyrff o Lanrwst mae’r un peth yn amlwg hefo nhw. Roedd y Cyrff yn deall pwysigrwydd yr holl elfennau. Ymarfer cyson, dysgu a gwella, bod yn ymwybodol o sut oedd pethau yn gweithio ar lwyfan.

Yn amlwg roedd caneuon y Cyrff yn dda (eithriadol o dda), fel caneuon The Clash. Does dim gwadau dawn Mark Roberts fel cyfansoddwr, ond tydi Mark rioed di siomi pobl drwy ymddangos ar lwyfan fel petae newydd fod am dro hefo’r ci, neu’n clirio’r tŷ neu yn garddio.
Efallai i fy nghenedlaeth i gael eu dylanwadu ymhellach gan gylchgrawn The Face. Cofiwch ein bod wedi tyfu fyny yng nghysgod gwerslyfr Vivienne Westwood. Pob degawd roedd yna ‘youth cult’ newydd. Pob cult hefo pwyslais ar ffasiwn. Teds, Mods, Punks, Soul Boys a dilynwyr Bowie, Two-Tone, New Romantics. Roedd gwisgo fyny yn rhan hanfodol o’r holl beth – fel oedd y gerddoriaeth. Partneriaeth.

Yng Nghymru, gwlad llai trefol, gwlad fwy amaethyddol, mae rhywun yn deall nad oedd cymaint o bwyslais ar ffasiwn tu allan i’r trefi mawr. Ac eto mae hyn yn gor-symleiddio pethau. Wrth baratoi cyfres am ‘Youth Cults’ ar gyfer BBC Radio Cymru dyma ddod ar draws Mods a Scooter Boys yn Sir Fôn a Sir Gaernarfon. Ardaloedd gwledig – ond roedd y bobl ifanc yma yn teithio i Wigan Casino. Sydd yn gwrthbrofi’r ddamcaniaeth fod ni yn wledig ac yn ddi-ffasiwn yn syth.

Yn ddiddorol iawn fe ddefnyddiodd y grwp Edward H y ffasiwn werinol a denims yn y 1970au yn fwriadol er mwyn cyfleu’r cyfuniad o roc a’r gwerin oedd yn rhan o’u repertoire. Er i mi feirniadu hyn yn ystod cyfnod Punk, gallaf gydnabod heddiw fod Edward H yr un mor ymwybodol o’u delwedd ac oedd Y Cyrff. Cyfnod gwahanol dyna’r oll.

Hyd yma, y dynion sydd wedi bod dan sylw. Does dim angen ymddiheuro achos y nhw sydd dan feirniadaeth. Tydi rhywun ddim yn gorfod trafod diffyg delwedd Etta James, Sister Rosetta Tharpe, Aretha Franklin, Nina Simone, Polystyrene, Neneh Cherry neu Chrissie Hynde.


A dyma droi at Alys Williams. Hi di prifleisydd y grwp Blodau Papur. Mae nhw ar daith o Gymru mis yma a mae’r tocynnau bron a gwerthu allan. Rwyf yn curadu’r llwyfan Cymreig yng ngŵyl The Good Life Experience ar ran Cerys Matthews ac Osian (Osh Candelas) ac Alys oedd ein prif grwp ar y nos Iau eleni.

Perfformiodd y ddau fel deuawd – heb y band llawn. Doedd hyn ddim yn gyfaddawd nac yn eilradd mewn unrhyw ffordd. I’r gwrthwyneb roedd cynildeb Osh ar y gitar a llais hyfryd Alys yn gweithio yn berffaith. Roedd gofod cerddorol ar gyfer llais Alys. Roedd hyn yn beth da. Yn fantais o ran cyflwyno ei dawn anhygoel.

Rhyfeddais ar eu gallu i fynd o Nina Simone i Etta James a hynny o fewn yr un gân. Roedd Cerys yn eistedd drws nesa i mi a fel minnau wedi gwirioni. Sylwais wedyn wrth glirio’r llwyfan fod Cerys, Alys ac Osh wedi ymgolli mewn sgwrs. O hynny glywais, bwrdwn Cerys oedd fod hyn yn gweithio mor dda fel deuawd y byddai’n gangymeriad mawr meddwl am hyn fel rhywbeth eilradd i’r band llawn.

Wrth reswm bydd y band llawn, Blodau Papur, yn or-wych ar eu taith theatrau mis Hydref yma. Does dim dadl am hynny. Ond mewn gofod bach, hwyr y nos, mewn awyrgylch jazz roedd Alys ac Osh yn agos iawn at berffeithrwydd pur.

Blodau Papur yw teitl y CD ar label I Ka Ching. Casgliad o unarddeg o ganeuon soul / funk / jazz. Dychmygwch Sade ac Acid-Jazz wedi ei gyfuno a Nina ac Etta. Mae yna ‘soul’ yn llifo drwy pob gwythïen ar y CD yma. Yn gerddorol ac yn offerynnol mae’n CD rhyfeddol.
Cangymeriad efallai, fyddau cyfeirio at y CD fel perffeithrwydd cerddorol – ond argian dân mae o yn agos iawn at hynny. Ella fod o! Mae o mor, mor, agos. Agos iawn.

Petae’r cylchgrawn Face yn dal i fodoli byddai Alys ar y clawr blaen. Bydda’r CD yn cael Adolygiad 5*****. Steil oedd slogan mawr The Face – a dyna sydd gan Alys, Osh a gweddill Blodau Papur.

Yn dilyn llwybr bands fel 9 Bach a Gwenno yn mynd ar holl beth yn Rhyngwladol – dyma’r cam nesa. Dyma be di ‘Soul’. Bydda Nina Simone wrth ei bodd hefo’r CD yma.

Wednesday, 21 August 2019

Cloddio yn Ninas Dinlle, Herald Gymraeg 21 Awst 2019







Dros 400 wedi dod i Ddiwrnod Agored y gwaith cloddio archaeolegol ar fryngaer Dinas Dinlle. Rwyf am weiddi yn uwch ac ail adrodd. Dros 400 wedi dod i Ddiwrnod Agored Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a phrosiect treftadaeth arfordirol Cherish yn Ninas Dinlle. Efallai fod y tywydd yn braf dros y penwythnos er fod cryn dipyn o wynt ar ben y gaer ond mae 400 yn nifer sylweddol.

Peidiwch a dweud nad oes diddordeb mewn Hanes ac Archaeoleg Cymru! Braf iawn oedd cweld cymaint yn mynychu. Roedd pedwar ohonnom yn tywys ar ran Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd ac aelod o Cherish yn ymuno ar bob taith dywys er mwyn rhoi y cyd-destun hinsawdd ac arfordirol. Fe wnaeth y pedwar ohonnom bedair daith a phob taith dywys yn para dros awr. Roedd oleiaf 20 o bobl ar bob taith.

Un o’r darganfyddiadau pwysica o ganlyniad i’r gwaith cloddio yw cael hyd i dŷ crwn (gweler llun gyda’r gwirfoddolwyr). Yn y cyfnod Oes Haearn, roedd pobl yn byw mewn tai crynion. Ffeithiol anghywir yw cyfeirio at yr adeiladau yma fel ‘cytiau Gwyddelod’. Er mai dyma’r disgrifiad arferol o ran iaith lafar / llen gwerin, nid Gwyddeolod oedd yma ond ni frodorion gogledd Cymru. Trigolion bryngaer Dinas Dinlle oedd brodorion Celtaidd os mynwch.

Gan fod maint y gaer yn sylweddol a fod cymhariaeth gyda bryngaerau cyfagos fel Dinas Dinowrwig, Tre’r Ceiri. Garn Boduan a Charn Fadryn, rhaid awgrymu fod hon yn gaer bwysig ac yn ganolfan llwythol. Rhaid hefyd ystyried fod lleoliad Dinas Dinlle ar lan y môr yn arwyddocaol. Y môr fydda’r draffordd Geltaidd a chyn-hanesyddol. Tydi pobl, nwyddau a syniadau yn symud ddim yn gysyniad newydd.

Amgylchir y gaer yn Ninas Dinlle gan dir gwlyb i’r gogledd, sef ardal Y Foryd. Felly y byddai 2000 o flynyddoedd yn ôl ac i raddau helaeth, felly y mae hi heddiw.  Dim ond i’r de byddai tir fyddai’n addas ar gyfer amaethu a bu gwaith cloddio yn y caeau islaw’r gaer yn ceisio draganfod olion llociau neu gloddiau Oes Haearn fydda’n dyddio o’r un cyfnod a’r gaer.

O edrych ar y dirwedd mae’r gaer yn weledol amlwg, yn eistedd ar waddod rhewlifol a thybiaf fod adeiladwyr y gaer wedi bod ddigon craff i ddefnyddio ac addasu beth oedd natur wedi ei baratoi ar eu cyfer. O ochrau Clynnog neu o dopia Carmel a’r Fron mae Dinas Dinlle yn safle amlwg ar y gorwel.



Felly, beth am ddychwelyd i drafod y cwt crwn a ganfuwyd, mae’n gwt crwn mawr ei faint. Mae’r adeiladwaith yn sylweddol, cerrig mawrion a sawl haenen iddynt. O gymharu a chytiau crynion Tre’r Ceiri neu’r sylfaeni cytiau crynion a ganfuwyd wrth gloddio ym Meillionyndd, Llŷn, mae rhywun yn cael yr argraff fod rhywbeth mwy yma.

Wrth i mi arwain un o’r teithiau o amgylch Dinas Dinlle cefais gwmni Toby Driver o’r Comisiwn Brenhinol. Driver sydd newydd gyhoeddi ‘The Hillforts of Cardigan Bay’ (2016) ac yn ei gyfrol mae Toby yn amlinellu’r holl ddamcanaiethau cyfredol ynglyn a phwrpas a defnydd bryngaerau. Yn ogystal a chyflawni yr elfen amddiffynnol mae Toby yn awgrymu fod elfen o sioe a statws hefyd yn perthyn i rhai fyngaerau.

Y ddadl efallai yw mai mwya’r gaer o ran maint, neu o ran drama’r amddiffynfeydd yr uwch yw’r statws. Sgwn’i felly oedd amddiffynfeydd a mynydfeydd trawiadol rhai o’r caerau yma yn ddim mwy na sioe. Fersiwn Celtaidd o giatiau Castell y Waun neu wal y Faenol? Sioe oedd y cyfan. Datganiad o statws. Gadael i bawb arall wybod mai nhw di’r rhai pwysig. Yn sicr mae hyn yn cael ei drafod yn gyffredinol yng nghyfrol Driver.

Heb os, hyd yn oed o edrych o’r tir fydda wedi ei amaethu i’r de yn ôl am y gaer mae rhywun yn gweld pa mor fawr yw’r cloddiau. Byddai bron yn amhosib ymosod ar y fryngaer yma gyda unrhyw obaith o lwyddiant.

Rhywbeth arall ofnadwy o bwysig a ganfuwyd yn y ffosydd archaeolegol ar ben y gaer eleni oedd darnau o lestri pridd a elwir yn ‘black burnished ware’. Dyma lestri du neu lwyd sydd yn nodweddiadol o’r cyfnod Rhufeinig a hefyd oedd yn cael eu defnyddio gan y llwythi brodorol. Awgrymir felly fod y gaer mewn defnydd yn ystod y cyfnod Rhufeinig.

O gofio fod caer y Rhufeiniaid yn Segontium (Caernarfon) rhyw gwta 7 milltir i’r dwyrain o Ddinas Dinlle ac mai brodorion / Celtiaid oedd yn byw yn y gaer awgrymir felly fod dealltwriaeth rhwng y brodorion a’r Rhufeiniaid. Does dim awgrym fod y Rhufeiniaid wedi ‘ymosod’ ar Ddinas Dinlle mwy bac oes awgrym o hynny yn digwydd yn Nhre’r Ceiri.

Rhaid fod rhyw fath o ddealltwriaeth a sefydlogrwydd gwleidyddol ac economaidd felly rhwng y brodorion a’r Rhufeiniaid. Rhyfedd beth sydd yn gallu cael ei awgrymu o dyllu ffosydd archaeolegol!

Saturday, 27 July 2019

Gwaith Cloddio Chwarel Pen y Bryn, Herald Gymraeg 24 Gorffennaf 2019



Chwarel Cilgwyn 1932 
John Richard Thomas ail o'r chwith rhes gwaelod

Dros y pythefnos dwethaf rwyf wedi cael y pleser o gloddio gyda Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd ar dyddynnod chwarelwyr Pen y Bryn sydd yn gorwedd o fewn chwareli llechi Dorothea, Dyffryn Nantlle. Efallai bydd rhai o ddarllenwyr yr Herald Gymraeg yn ymwybodol o’r ffaith fod fy nhaid, Morgan Thomas wedi bod yn chwarelwr yng Nghilgwyn a Phen yr Orsedd. Ganed fy nhad ar fynydd Cilgwyn, ym Mhen-ffynnon-wen.

Er i mi gael fy magu yn Sir Drefaldwyn, yn fab i athrawon, mae’r cysylltiad teuluol gyda Cilgwyn yn rhywbeth roeddwn yn ymwybodol ohonno dros gyfnod fy magwraeth alltud ym mwynder Maldwyn. Bellach fel un o ddinesyddion Caernarfon a fy nhad wedi dychwelyd i fyw i Garmel mae’r cysylltiad teuluol a’r cysylltiad chwarelyddol yn fymryn cryfach.

Ond doedd yr hyn ddigwyddodd wrth gloddio yn y tyddynnod ger hen ffermdy Pen y Bryn yn ddim llai na rhywbeth hollol anisgwyl. Fel arfer gyda’r gwaith archaeoleg mae rhywun yn magu hyder a sgiliai cloddio drwy brofiad ymarefrol, drwy wrando a bod yn barod i ddysgu. Does gan y teulu fawr o gysylltiad na pherthnasedd a’r profiad archaeolegol go iawn.

Yn ystod yr wythnos gyntaf o gloddio, roedd pobl ifanc Dyffryn Nantlle, fel rhan o gynllun ‘Treftadaeth Disylw’ sydd yn rhoi cyfleoedd i ieuenctyd ymwneud a’r maes archaeoleg, wedi clirio’r llysdyfiant ar graig naturiol sydd ger y tyddynnod. Canfuwyd graffiti o’r 19eg ganrif ar y graig. Graffiti wedi ei naddu, a’r tebygrwydd yw fod yr enwau neu’r llythrennau yn gysylltiedig a’r rheini oedd yn byw yn y tyddynnod.

Carreg Fedd JRT

Y dirgelwch mawr oedd y llythyren ‘I fawr’ gyda llinell yn ei chanol (gweler llun). A dyma’r cysylltiad teuluol. Roedd cof plentyn gennyf am garreg fedd fy hen ewythr John Richard Thomas, Cilgwyn. Roedd JRT yn frawd i fy nain. Rwan dim ond ei brif lythrennau oedd ar y garreg fedd hynod hon a roedd yr ysgrif yn darllen IRT gyda llinell ar draws yr I yn hytrach na JRT fel bydda rhywun wedi ei ddisgwyl ar gyfer John Richard.

Felly wrth i’r archaeolegwyr grafu pen am arwyddocad y lythyren od, llythyren yn gysylltiedig a rhai ysgrifau crefyddol a hyd yn oed symbol Tsieineaidd cofiais am yr hen garreg fedd. Digon o waith fod cysylltiad Tsieineaidd a chwareli Dyffryn Nantlle a llai tebygol fyth yw fod rhyw gwlt crefyddol wedi bodoli yma yn Norothea yn y 19eg ganrif. Dyma dynu llun y garreg fedd a chynnig esboniad.

Wrth drafodd y J wedi ei naddu fel I fawr gyda llinell ar ei thraws, daeth yn weddol amlwg yn weddol sydun a dweud y gwir nad oedd fawr o neb wedi dod ar draws y symbol yma o’r blaen. Gofynwyd y cwestiwn os oedd hyn yn rhywbeth arbennig i Ddyffryn Nantlle? Hyd yma ni chafwyd ateb i hyn.

John Richard Thomas 1903-1939

Ond yr hyn sydd yn sicr yw fod John Richard Thomas, fy hen ewythr wedi cael ysgrif ar ei garreg fedd yn darllen IRT am JRT. Rydym yn gwybod pwy oedd John Richard. Mae lluniau ohonno ym meddiant y teulu. Bu’n gweithio yng Nghilgwyn yn y chwarel ond oherwydd fod ganddo nam ar ei goes mae’n debyg ei fod yn gwneud gwaith glanhau yn y siediau yn hyrach na gweithio ar wyneb y graig. Bu farw yn ddyn ifanc yn 34 oed.

Rhywbeth arall pwysig gafodd ei ddatgelu drwy’r gwaith cloddio yn y ‘barics’ oedd fod chwarelwyr Dyffryn Nantlle hefyd yn cerfio llechi yn addurnedig ar gyfer llefydd tân. Cafwyd hyd i ddau ddarn o lechan wedi eu cerfio a chylchoedd consentrig. Dyma’r math o gerfiadau sydd mor gyffredin yn Nyffryn Ogwen. Does ond rhaid darllen llyfr Gwenno Caffell, LLechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen (1983). Eto ychydig glywais dros y blynyddoedd am gerfiadau o’r fath yn ardal Cilgwyn.

Does dim cof gennyf fod unrhyw gerfiadau llechi gan y teulu. Unwaith eto dyma ddangos gwerth cloddio archaeolegol. Drwy gloddio tyddynnod chwaraelwyr Pen y Bryn dyma ddangos nad yn Ogwen yn unig oedd y cerfiadau. Er i mi dynnu coes fod hyn yn dystiolaeth bosib o rhywyn ym mudo o Fethesda i Dalysarn mae’n debyg mai tystiolaeth o gerfiadau Nantlle fyddai rhain.

Rhywbeth arall pwysig iawn ddaeth yn amlwg o astudio Cyfrifiad 1871 yw mai teuluoedd oedd yn byw yn nhyddynnod Pen y Bryn. Nid ‘barics’ yw’r term cywir ar eu cyfer felly. Nid chwaraelwyr yma ar gyfer yr wythnos waith ond teuluoedd yn byw yma yn barhaol. Hollol wahanol felly i’r ‘Barics Môn’ yn chwarel Dinorwig.

Saif y tyddynnod ar ben craig ger hen ffermdy Pen y Bryn. Adeiladau amaethyddol oedd rhain yn wreiddiol, wedi eu haddasu i fod yn gartrefi i’r chwarelwyr a’u teulu wth i chwareli Pen y Bryn ddatblygu ar ddiwedd y 19eg ganrif. Bu pobl yn byw yma hyd y 1930au. Ategaf y pwynt – tyddynnod chwarelwyr nid ‘barics’. Darganfyddiad pwysig sydd yn taflu goleuni ar hanes chwareli Dyffryn Nantlle.

Pencraig oedd yr enw yn ôl John Pen y Bryn sydd yn dal i ofalu am y tir yma. Heb os mae’r enw Pencraig yn ddisgrifiad addas o’r safle.

Dim yn aml mae gwreiddiau teuluol rhywun yn dod yn berthnasol i’r broses archaeolegol. Yn amlach na pheidio mae rhywun yn cloddio safleoedd canol oesol neu cyn-hanesyddol neu Rufeinig. Y tro yma cefais brofiad gwahanol iawn. Dyddiau yn cloddio allan yn yr awyr iach yw’r dyddiau gorau ond mae cael cysylltiad a fy nghyn-deidiau wedi gwneud y gwaith cloddio ym Mhen y Bryn yn arbenig iawn, yn fyth gofiadwy ac i raddau yn emosiynol.

Wednesday, 26 June 2019

Cwestiwn Da (Archaeolegol) Herald Gymraeg 26 Mehefin 2019 Rhys Mwyn





A dyma’r haf wedi dod a’r tymor archaeoleg wedi ail ddechrau. Does dim gwell na bod allan yn yr awyr iach yn cloddio. Efallai fod yna gymhariaeth hefo dringo mynyddoedd neu garddio, neu reidio beic neu rhedeg trawsgwlad – mae rhywun yn gallu ymgolli. Tydi archaeoleg ddim yn rhywbeth mae rhywun yn gallu ‘hanner ei wneud’. Rhaid ymroi i’r broses.

Un o fy hoff ddywediadau yw ‘cwestiwn da!’. Yr hyn a olygir go iawn hefo hyn, yn ogystal a’r ffaith ei fod yn gwestiwn da go iawn yw fod yr ‘ateb’ yn llai amlwg. ‘Cwestiwn da’ yw ffordd arall o ddweud ‘da ni ddim yn siwr’, neu ‘da ni ddim yn gwybod’. A does dim o’i le hefo hynny. Gwell cyfaddef nad ydym yn siwr na malu awyr hefo damcaniaethau gwirion.
Peth anodd yw cyfaddef nad ydym yn siwr. Dyma’r ffordd orau o sicrhau dim sylw yn y papurau newydd ac ar y cyfryngau. Dim penawdau trawiadol fel ‘the new Stonhenge’. Achos penawdau fel hyn sydd yn denu sylw. Heb os. Iawn os di’r penawdau yn weddol gywir. Iawn os di’r cynnwys wedyn yn egluro pethau. Ond efallai ddim mor ‘iawn’ os di’r holl beth yn hollol gamarweiniol ac yn ddi-sail.

‘The New Stonehenge’ oedd y penwad a ddefnyddiwyd ar gyfer y gwaith cloddio diweddar o amgylch Bryn Celli Ddu. Rydym yn gyfarwydd a’r siambr gladdu cyntedd Neolithig (passage grave) yn yr arddull Wyddelig sydd yn dyddio oddeutu 3100 cyn Crist. Dyma un o’r henebion amlycaf ar Ynys Môn ac yng ngogledd Cymru ond tan y gwaith cloddio dros y bedair mlynedd ddwethaf ychydig o ddealltwriaeth oedd yna go iawn am y dirwedd hanesyddol a chynhanesyddol o amgylch y siambr gladdu.

Bellach rydym yn gwybod fod yna lawer mwy o safleoedd yn bodoli yn y dirwedd yma oedd wedi ei amgylchu gan dir gwlyb – yr Afon Braint ar un ochr ac afon cynhanesyddol arall i’r gogledd. Rhaid dychmygu Bryn Celli Ddu yn eistedd ar ‘ynys’ gyda tir gwlyb o amgylch a nid y tir amaethyddol wedi draenio rydym yn ei weld heddiw.

I’r gorllewin o’r siambr claddu rydym ar ein trydydd tymor o gloddio carnedd gladdu Oes Efydd (ring cairn). A dyma lle mae’r gymhariaeth a thirwedd Côr y Cewri (Stonehenge). Bydda oleiaf mil o flynyddoedd rhwng codi siambr gladdu Bryn Celli Ddu a chodi’r garnedd gladdu. Bryn Celli yn perthyn i’r Neolithig – yr amaethwyr cynnar a’r garnedd gladdu yn perthyn i’r Oes Efydd – amaethwyr oedd bellach yn defnyddio metal.

A’i son am dirwedd gladdu sanctaidd mewn defnydd dros gyfnod hir o amser yda ni felly yma ym Mryn Celli Ddu? Er bod mil o flynyddoedd oleiaf rhwng codi’r ddau gofadail byddai adeiladwyr y garnedd Oes Efydd yn hollol ymwybodol o’r siambr gladdu Neolithig. Bydda’r siambr a’r twmpath drosto yn dal i sefyll – yn hollol weladwy!

A mae llawer mwy i’r dirwedd cynhanesyddol yma. Saif dwy faenhir o fewn tafliad carreg i Fryn Celli Ddu. Ar greigiau naturiol o amgylch yr ardal cawn gelf (rock art) cynhanesyddol – y cafn-nodau neu ‘cupmarks’ wedi eu naddu i’r graig yn ystod y Neolithig / Oes Efydd. Credir hefyd fod carneddau claddu eraill o dan y pridd. Fel gyda Côr y Cewri rydym yn son am dirwedd cynhanesyddol a nid un cofadail bach ar ben ei hyn.



Safle arall lle mae ambell gwestiwn yw Llys Dorfil yng Nghwm Bowydd, Blaenau Ffestiniog. Dan ofal Bill Jones a chriw lleol o archaeolegwyr brwd, dyma’r ail dymor o gloddio yn Llys Dorfil. Awgrymir yr enw ‘llys’ fod yma adeilad hynafol pwysig. Beth bynnag sydd yn cael ei gloddio yma dwi’n weddol sicr ei fod yn fwy na hafoty arferol. O ble daeth yr enw ‘Llys Dorfil’?
Wrth edrych yn fanwl ar yr adeilad gallwn weld ei fod wedi ei derasu ar ymyl y bryn – mae sawl llawr i’r adeilad sydd yn wahanol iawn i’r hafotaiu a thai llwyfan (platform houses) canoloesol arferol. Heb os mae Llys Dorfil yn adeilad o statws uwch gyda waliau sychion sylweddol ac yn wir ymddengys fod dwy wal sylweddol yn amgylchu neu yn rhan o’r adeilad.
A’i adeilad a oedd wedi ei amddiffyn sydd yma felly? A’i llys neu neuadd statws uwch o’r canoloesoedd sydd yma yng Nghwm Bowydd. Os mai llys oedd yma – pwy oedd Dorfil? 

Cwestiynau cwestiynau! Cawn awgrym arall bosib o statws uwch y safle gyda’r stepiau sydd yn arwain i mewn i’r adeilad a’r ffaith fod teras bychan o flaen y tŷ– sgwn’i os mai yma oedd yr ardd llysiau?



Dyma’r ail dymor hefyd i mi gael ambell ddiwrnod yn cloddio yma. Dwi’n gorfod gwneud y cloddio rhwng ddyddiau o waith cyflogedig – felly ran amla gwaith gwirfoddol yw cael bod yn y gwynt a’r glaw a’r baw gyda fy nhrywal bach. Llynedd fe weithiais ar gerrig gyfochrog a all fod yn gist gladdu.

Byddai cist gladdu fel hyn yn fwy tebygol o ddyddio o’r Oes Efydd. Saif y gist o fewn 5 medr i adeilad y llys. Oes cysyylltiad? Ydi hyn yn gyd-ddigwyddiad? Neu yd ani yn edrych ar direwdd hanesyddol aml-gyfnod – sydd yn ddigon rhesymol.

Cwestwin da medda Mr Mwyn! Fel soniais uchod – rhaid ymwneud a’r broses archaeolegol – a rhaid bod yn gofyn cwestiynau ac yn herio damcaniaethau yn barhaol. Dyna’r pwynt – gofynnwch y cwestiwn gwirion. Gofynnwch gwestiynau – tydi’r ateb ddim mor hawdd bob tro ond y cwestiynu yw’r peth pwysig!

Tuesday, 18 June 2019

Paul Robeson. Hanfodol Nid Diddorol. Herald Gymraeg 12 Mehefin 2019




Dwi di bod yn meddwl am hyn ers tro rwan. Dwi’n crwydro’r wlad yn rhoi sgyrsiau a darlithoedd i wahanol grwpiau a chymdeithasau ac wrth fy modd yn gwneud hynny. Fel arfer, yr ymateb rwyf yn ei gael yw fod y sgyrsiau am archaeoleg a Hanes Cymru yn rhai ‘diddorol’. Ar noson dda rwyf yn cael canmoliaeth fy mod wedi llwyddo i ‘ddod a’r holl beth yn fyw’. Fel dwi’n dweud, dwi wrth fy modd yn gwneud hyn ac yn gwerthfawrogi’r croeso yn fawr iawn.

Dau beth sydd wedi mynd a fy sylw mewn gwirionedd dros yr holl flynyddoedd, y byd archaeoleg yng Nghymru ac y Byd Pop Cymraeg. Y ddau yr un mor bwysig i mi. Fedrai ddim gwneud heb yr un o’r ddau er i mi fygwth ‘ymddeol’ o’r Byd Pop sawl gwaith dros y blynyddoedd. Does dim modd blaenoriaethu na gwahaniaethu achos mae’r ddau faes yn rhan o’r clytwaith ddiwylliannol yma yng Nghymru.

Ond y syniad rwyf wedi bod yn chwarae hefo fo yn ddiweddar yw’r syniad yma o ‘hanfodol nid diddorol’. Sut mae newid y pethau yma sydd yn ddiddorol yn sicr, yn rhoi pleser yn sicr, yn gwneud rhywun feddwl yn sicr – i bethau sydd yn fwy na hynny. Rwyf am weld y diddorol yn troi yn hanfodol.

Wrth dyfu fyny yn Sir Drefaldwyn, teg dweud i ni gael magwraeth gefn gwlad ac roedd y ‘dref’ yn rhywbeth byddwn yn ymweld ac e yn achlysurol – yn bennaf yr Amwythig a Chroesoswallt er mwyn siopa – efallai unwaith y mis. Doedd dim ymwybyddiaeth trefol yn Llanfair Caereinion go iawn yn ystod ein harddegau (1970au) – er dwi’n credu i’r pentref gael ei gydnabod fel tref rhywbryd yn ystod ein ieuenctyd.

Wrth dreulio tair mlynedd ym Mhrifysgol Cymru Caerdydd yn astudio archaeoleg dyma brofi y ddinas fawr am y tro cyntaf. Mawr, oedd. Cyffrous, oedd. Ond rhywsut byw mewn byd bach iawn wnaetho ni fel myfyrwyr diniwed. Darlithoedd ac ambell dafarn lle roedd y Cymry Cymraeg yn heidio. Fe ganodd y grwp Jîp yn do am y ‘Halfway’. Nes i wirioneddol archwilio’r dirwedd ddinesig yn ystod fy nghyfnod yn y Brifysgol – dwi ddim yn credu.

A bod yn hollol onest, roedd hi yn yr 1980au hwyr a’r 90au cynnar pan bu i mi ddechrau ymddiddori yn y ddamcaniaeth o ‘seicoddaearyddiaeth’ – y syniad yma o grwydro ac arsylwi ar y dirwedd ddinesig a arddelwyd gan y Situationists International ym Mharis yn y 60au. Am gyfnod hir byddwn yn disgrifio fy hyn fel ‘ffan’ o’r Situationists, wrth fy modd hefo’r syniad yma o herio’r drefn ddiwylliannol drwy weithredoedd o hwyl neu weithredoedd celfyddydol.




Fe gymerodd amser i mi newid o fod yn ‘ffan’ i rhywun oedd hefo’r hunnan hyder yn fy Nghymreictod cefn gwlad i ddechrau herio a chwalu’r ‘rheolau’ a’r ‘ffiniau’ a osodwyd gan y Situationists. Dyma ddechrau damcaniaethu o safbwynt Cymreig – os oedd modd trawsblannu’r syniad o seicoddaearyddiaeth i’r ardd Gymreig ac yn fwy penodol yr ardd Gymraeg?

Darllenais lyfr Mike Parker The Real Powys (2011) a sylweddolais fod Mike wedi llwyddo i gyfuno elfennau o seicoddaearyddiaeth wrth grwydro Powys boed hynny yn fwriadol neu ddim. Efallai fod hyn yn fwriadol gan mai golygydd cyfres y llyfrau Real Cardiff ayyb yw’r seicoddaearyddwr a’r bardd Peter Finch. Gyda treiglad amser, profiad bywyd a’r hyder sydd yn cydfynd a hynny dyma ddechrau go iawn ar weld sut mae modd cyfuno seicoddaearyddiaeth a’r Byd Cymraeg a thirwedd Cymru.








Un record benodol dwi’n gofio yn y cartref yn ystod ein mawgwraeth ym Maldwyn yw record The Incomparable Voice of Paul Robeson. Hyn ochr yn ochr a recordiau sengl Dafydd Iwan, Edward a Huw Jones. Roedd Robeson tu hwnt i’n profiadau ni ond hyd yn oed yn 10 oed roedd rhywun yn gwerthfawrogi cyfoeth ei lais, yr angerdd yn ei lais – a rhywsut er rhy ifanc i ddeall – fod Robeson yn fwy rhywsut – roedd Robeson yn hanfodol.

A dyma droi yn ôl at Paul Robeson. O bosib y canwr fwyaf hanfodol erioed – hynny ochr yn ochr a Nina Simone ac Aretha Franklin. Yn sydun iawn mae darnau’r jigsaw yn dod at ei gilydd. Yn gyntaf y diddordeb yma mewn seicoddaearyddiaeth a’r posibiliadau o wneud hyn yn y dirwedd Gymreig – gwledig neu drefol. Yn ail yr angerdd am archaeoleg yng Nghymru. Ac yn drydydd y Byd Pop neu ddiwylliant cyfoes Cymreig.

Bellach fel dinesydd o Gaernarfon, ‘Gweriniaeth Cofiland’ fel byddaf yn hoff o alw’r lle dyma ddechrau ar grwydro seicoddaearyddol gyda’r bwriad o ddilyn y strydoedd a’r dirwedd lle safai’r Pafiliwn ar un adeg. Roedd y Pafiliwn wedi ei ddymchwel ymhell cyn i mi fod yn ddinesydd ond petae’r adeilad yn dal i sefyll byddwn yn edrych i lawr arno o fy nghartref yn Twthill.



Berllach dim ond enwau strydoedd fel ‘Pavilion Hill’ a thai brics newydd ‘Pavilion Court’ sydd yn rhoi unrhyw awgrym fod yr adeilad wedi sefyll yma o gwbl. Yr enwau a’r ffaith fod cofeb llechan fechan ar ochr adeilad y Llyfrgell yn cydnabod fod y llyfrgell bresennol mwy neu lai ar yr un safle a’r Pafiliwn.

Rwan, dyma lle mae’r ‘diddorol’ yn troi yn ‘hanfodol’, ac un engraifft bychan yw hyn. Ar y 22ain o Fedi 1934 bu Paul Robeson yn canu yn y Pafiliwn. Does dim cofeb yn cydnabod hyn er fod copi o’r rhaglen ar gael yn Archifdy Gwynedd. Roedd trychineb pwll glo Gresffordd newydd ddigwydd. Bu i Robeson roi £100 o’i ffi tuag at helpu glowyr Gresffordd. ‘Diddorol’ ond hefyd ‘hanfodol’!



Saturday, 1 June 2019

Llafar Gwlad 143 Siambrau Gladdu Sir Benfro




“Pembrokeshire must certainly have been a land of the Druids; for no county in Wales can boast so many cromlechs” Tegid (1847)

Anodd gwybod weithiau beth yw’r geiriau Cymraeg neu’r disgrifiad addas am ‘roadtrip’. Rwyf yn meddwl am Kerouak a’i gyfrol On the Road neu llyfrau’r seicoddaearyddwr Peter Finch, The Roots of Rock from Cardiff to Mississippi and Back Again. Yn yr ysbryd yma y teithiais am Sir Benfro gyda’r cerddor ‘Southern Soul’ a’r artist Jeb Loy Nichols.

A Jeb yr Americanwr bellach wedi ymgartrefu yn fy hen gynefin yng ngogledd Sir Drefaldwyn dyma gynnig y byddai cael ei ddehongliad o siambrau claddu Sir Benfro yn gwneud delwedd clawr addas ar gyfer fy nghyfrol nesa ar gyfer Gwasg Carreg Gwalch, Cam i’r Deheubarth i’w gyhoeddi 2019.

Gyda’r cyfrolau hyd yma a hon ar fin ei chyhoeddi rwyf yn gweithio fy ffordd o amgylch Cymru yn raddol bach a roedd cael cwmni Jeb yn bleser pur ar ein ‘roadtrip’. Fy mwriad bob amser gyda artistiaid y cloriau yw ceisio cael dehongliad gwahanol neu olwg arall ar bethau gan roi rhyddid llwyr i’r artist.

Rwyf mor gyfarwydd a’r siambrau claddu, peth braf yw cael sgwrs hefo rhywun sydd ddim yn archaeolegydd – ac yn wir i chi, mae sgwrs fel hyn o hyd yn arwain at drafodaeth ddiddorol os nad syniadau newydd.

Dyma ymweld a siambrau claddu Pentre Ifan, Coetan Arthur, Carreg Sampson, Mathry a Llech y Trybedd, Tre’r Wyddel gyda Jeb. Bydd delweddau Jeb i’w gweld ar glawr ac oddifewn i’r gyfrol nesa.



Cyrhaeddodd amaethyddiaeth Ynysoedd Prydain oddeutu 4000 cyn Crist o Ewrop ac wrth i’r amaethwyr cynnar sefydlu ffermydd parhaol a dechrau dod yn ‘perthyn i le’ fe ddatblygodd mewn amser yr awydd i dddatgan hynny yn y dirwedd. Erbyn ail hanner y 4dd mileniwm dechreuwyd adeiladu cofadeiladau (cromlechi) sef siambrau claddu cymunedol a oedd yn fodd efallai i gadarnhau neu ddatgan perchnogaeth / fffiniau ar dir a/neu yn fodd o ddathlu a chofio lle bu eu teulu / cyn-deidiau yn byw a ffermio dros y canrifoedd blaenorol.

Awgrymir gan nifer o archaeolegwyr, gan gynnwys Sian Rees (1992) yn ei llyfr Dyfed (Cadw), ei bod yn debygol fod trigolion y wlad cyn amaethyddiaeth, sef y bobl Mesolithig (8000-4000cyn Crist), wedi dechrau cadw a chynnal a datblygu rhyw fath o drefn ar y tir yn barod erbyn diwedd y cyfnod Mesolithig ac efallai wedi dechrau ar y broses o fod yn fwy sefydlog er mai hela, pysgota a hel bwyd oedd y drefn o dydd i ddydd. Defnyddir y gair ‘mabwysiadu’ ar gyfer y broses yma o newid at amaethu fel ffordd o fyw – sef fod y trigolion Mesolithig yn mabwysiadu yr arfer newydd yma o ffermio ac aros mewn un lle ac efallai mai nifer gymharol fechan o amaethwyr groesodd o Ewrop gyda gwenith, barlysyn, gwartheg defaid a geifr.

Heddiw, ram amla, gweddillion y siambrau claddu yn unig sydd wedi goroesi – a dyma a elwir yn gromlech, sef y meini oedd yn ffurfio y siambr gladdu. Ar y cyfan, wedi hen ddiflanu dros y canrifoedd drwy’r broses amaethyddol o glirio a symud pridd a cherrig mae’r carneddau neu dwpmathau fyddai wedi gorchuddio’r siambrau claddu. Weithiau gellir gweld olion neu ffurf y garnedd ar y ddaear drwy edrych yn ofalus, efallai bydd hyn yn ymddangos fel tir ychydig bach yn uwch na gweddill y tir o amgylch y gromlech.

Goroesodd y carneddi yn well yn yr ucheldiroedd a gwelwn engraifft dda o garnedd gerrig sydd wedi goroesi dros siambrau gladdu Carneddau Hengwm yn Ardudwy (SH 613205) ac efallai un o’r ychydig dwmpathau i oroesi dros siambr gladdu yn Bryn yr Hen Bobl ar stad Plas Newydd, Ynys Môn (SH 518690) – gyda llaw mae Bryn yr Hen Bobl ar dir preifat a ni ddylid ymweld heb ganiatad.



Wedi diflannu hefyd mae’r tai pren hirsgwar lle byddai’r trigolion Neolithig wedi byw a dim ond drwy’r broses archaeolegol mae modd dod o hyd i dai o’r fath bellach a hynny ran amla bron drwy ddamwain. Dyma un o’r cwestiynau mwyaf cyffredin sydd yn cael ei ofyn pan rwyf yn tywys pobl o amgylch y siambrau claddu, “lle roedd y bobl yn byw felly?”.
Esboniaf fod y tir o amgylch y siambrau claddu wedi cael ei amaethu a mae’n rhaid fod y trigolion yn byw yma yn y cyffiniau neu yn weddol agos. Dychmygwn ffremydd bychain a chaeau cysylltiedig rhwng coedwigoedd.

Wrth archwilio’r dirwedd o amgylch siambrau claddu Trefignath ar Ynys Môn canfuwyd olion tŷ Neolithig cynnar oedd yn gorwedd ar yr un llinell ac un o’r siambrau claddu felly awgrymir fod y tŷ wedi ei godi yn fwriadol ar linell y siambr rhyw 97 medr i ffwrdd (Kenney, 2007). 

Awgrym Jane Kenney o Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yw fod y siambr yn gynharach a fod y tŷ wedi ei godi i gyd fynd a llinell y siambr. Felly dyma un engraifft lle roedd pobl yn byw yn gymharol agos at siambr gladdu – yn sicr yn yr un dirwedd.
Fel arfer mae’n anodd gwybod pa mor agos i’r siambrau claddu roedd pobl yn byw gan and oes olion tai yn cael eu canfod.  Yn yr un modd heb archwilio’r dirwedd o amgylch siambr gladdu anodd dweud os oedd y siambrau yn ganolog o fewn y gymuned neu a’r gyrion ffermydd neu dir amaethyddol?

Gan fod fframiau pren y tai wedi hen bydru, dim ond drwy gloddio archaeolegol a chael hyd i dyllau pyst ar ffurf adeilad hirsgwar a llestri pridd neu offer callestr Neolithig mae modd awgrymu lle roedd y tai. Engraifft gwych o hyn yn ddiweddar yw ffurf neu gynllun y pedwar tŷa ganfuwyd ar safle ysgol newydd Llanfaethlu, Ynys Môn, gan gwmni CR Archaeology. Heb y cloddio archaeolegol cyn codi’r ysgol newydd fydda na neb wedi ‘darganfod’ y tai yma.

Cawn hyd i olion nifer o siambrau claddu Neolithig yng ngogledd Sir Benfro yn ardal Dyffryn Nyfer sydd heddiw oddifewn i ffiniau Parc Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro. Rhed Afon Nyfer i’r môr ger Trefdraeth ac o safle cromlech Pentre Ifan ychydig i’r gogleddol o Garnedd Meibion Owen mae rhywun yn edrych draw dros y dyffryn yma. Yn Nhrefdraeth mae cromlech fechan Carreg Coetan Arthur a safle arall gyfagos o’r enw Cerrig y Gof, ger Nanhyfer mae siambr gladdu Trellyffaint a wedyn yn Nhrewyddel (Moylgrove) cawn gromlech Llech y Dribedd (Llech y Trybedd).

Rhaid fod hon yn ardal brysur o ran amaethu yn y cyfnod Neolithig yn enwedig o ystyried yr agostarwydd at yr arfordir gorllewinol lle tueddai bobl ymgartrefu a mae’r nifer o siambrau claddu yn Sir Benfro yn dyst i’r ffaith fod y traddodiad yma o gladdu cymunedol wedi hen sefydlu yn y rhan yma o’r byd yn ystod ail hanner y bedwaredd mileniwm cyn Crist.

Cyhoeddir Cam i’r Deheubarth gan Gwasg Carreg Gwalch yn ystod 2019