Wednesday, 28 June 2017

Jah Punk, Herald Gymraeg 28 Mehefin 2017




Er gwaetha’r holl ansicrwydd ac ansefydlogrwydd sydd yn naturiol gysylltiedig a’r arddegau dwi’n credu i fy nghenhedlaeth i fod yn un weddol lwcus. Wedi fy ngeni yn 1962 ac yn cyrraedd fy arddegau yn y 1970au hwyr. Roedd Thatcher a 1979 yn linell glir iawn – Thatcheriaeth oedd popeth roeddem yn ei gasau ac yn ei wrthwynebu. Syml.

Cofiaf y DJ John Peel yn son am effaith positif Thatcher ar gerddoriaeth pop wrth iddo esbonio fod Thatcher wedi gwneud nifer fawr iawn o bobl yn flin iawn – a phan mae pobl yn flin mae hynny yn creu cerddoriaeth dda gyda angerdd. BBC Radio 1 oedd Peel. Hanfodol.
Magwraeth gefn-glwlad gymharol ddiniwed a chymarol braf gefais i, a hynny yn Llanfair Caereinion. Mwynder Maldwyn. Ond, roeddwn yn gwrando ar John Peel pob nos rhwng 10 a hanner nos ar BBC Radio1. Dyna mewn ffordd oedd yn fy nghadw i fynd. Yn fwy na hynny, Peel a’r recordiau roedd yn ei chwarae oedd fy addysg gwleidyddol.Roedd sioe Stuart Henry o’r enw ‘Street Heat’ ar Radio Luxembourg ar nosweithiau Sul yn hanfodol hefyd.

O’r diniweidrwydd cefn gwlad fe esblygodd meddylfryd oedd wedi ei ffurffio, ei lywio a’i gyfoethogi gan recordiau. Meddyliaf yn syth am gân gan y Tom Robinson Band, “Glad To Be Gay”. Rwan, digon o waith fy mod yn gwybod rhyw lawer am rywioldeb hoyw yn ystod fy arddegau, mwy na wyddwn am unrhyw rhywioldeb arall go iawn,  ond o edrych yn ôl mae’n weddol amlwg fod nifer o fy nghyfoedion ysgol yn hoyw. Dwi ddim yn credu i ni drafod y peth ac yn sicr na’th hyn rioed boeni neb. Pam ddylia fo?

Y cwestiwn heddiw, oedd y record yna gan y TRB wedi tawleu meddwl rhywun wrth i rywun drio gwneud synnwyr o bethau wrth dyfu fyny yng nghefn gwlad.? Roedd hi’n iawn bod yn hoyw. Roedd record TRB yn un da yndoedd.Hyd heddiw rwyf yn canmol effaith bositif y record yna.



Record arall oedd yn gyson ar sioe Stuart Henry oedd ‘Ku Klux Klan’ gan Steel Pulse o Handsworth, Birmingham. Rwan. pwy a beth oedd y Klu Klux Klan? Doedd dim son am bethau fel hyn yn Llanfair Caereinion. Eto dyma sylweddoli fod y Rastas yn Steel Pulse neu Aswad neu Black Slate neu’r Cimarons a’r yr un ochr a ni. Doedd na ddim Rastas yn Llanfair chwaith ond fe oedd cyfle i weld bands fel hyn yn y Music Hall yn yr Amwythig.

Efallai mai’r erthygl gan Vivien Goldman yn y cylchgrawn cerddorol Sounds, 3dd Medi 1977, wnaeth yr argraff fwyaf arnaf. Dyma Tony James o Generation X ar y llwyfan hefo’r Cimarons, dyma Viv Albertine (y ferch ddelia yn y Byd) tn cael tynnu llun hefo Steel Pulse, dyma Patti Smith a Burning Spear yn gwenu gefn llwyfan. Y pennwad ar yr erthygl oedd ‘Jah Punk, New Wave Digs Reggae OK’.

O fewn blwyddyn roedd Carnifal Rock Against Racism wedi ei gynnal yn Victoria Park. Mae’r clipiau o’r Clash yn canu White Riot a Jimmy Pursey o Sham 69 yn ymuno a nhw bellach yn un o’r clips fideo mwyaf eiconaidd o’r cyfnod Punk. Ond, Misty in Roots arweiniodd yr orymdaith. Fu bywyd rioed ru’n fath wedyn i genhedlaeth gyfan. Hyd yn oed os nad oeddem yn Victoria Park roedd Rock Against Racism yn bennod yn ein gwerslyfr.

Yn sicr fe gefais gysur mawr a sicrwydd am fywyd o’r recordiau yma. Mae Thatcher wedi mynd (efallai) ond y meddylfryd yna yw’r gelyn hyd heddiw. Dyna pam mae Brexit mor wrthyn. Dyna pam mae May, Gove, Leadsom a’r boi gwallt-felen mor wrthyn. Os yw cerddoriaeth yn gwneud rhywun yn hapus mae neges Jah Punk yn rhoi’r ffocws.






Saturday, 24 June 2017

Bryn Celli Ddu, Herald Gymraeg 21 Mehefin 2017




Dyma’r trydedd tymor o waith cloddio archaeolegol dan ofan Cadw yn y dirwedd o amgylch Bryn Celli Ddu ar Ynys Môn. Rwyf wedi bod yno dros y bythefnos yn bennaf gyfrifol am ymweliadau ysgolion. Braf yw gweld cannoedd o blant ysgolion cynradd Môn yn cael hwyl ac ychydig o antur wrth iddynt gael dod allan o’r dosbarth a gweld archaeolegwyr wrth eu gwaith a chael hwyl yn archwilio’r siambr gladdu.

Pwysleisiaf y gair hwyl. Wrth reswm bydd y disgyblion yn dysgu ond y peth pwysicaf yw eu bod yn cysylltu archaeoleg a Hanes Cymru gyda profiad pleserus a hwyliog. Fe fydd hynny yn creu diddordeb ynddynt.

Petae rhywun yn gofyn pa heneb cyn-hanesyddol yw’r enwocaf yng Nghymru, yr ateb, mae’n debyg, fyddai unai cromlech Pentre Ifan yn Sir Benfro neu Bryn Celli Ddu ym Môn. Tybiaf, neu yn sicr gobeithiaf, fod y rhan fwyaf o drigolion Gwynedd a Mȏn oleiaf yn gyfarwydd â’r enw Bryn Celli Ddu, hyd yn oed os nad ydynt wedi ymweld â’r feddrod Neolithig hwn ger pentref Llanddaniel-fab.

Fel yn achos siambr gladdu Barclodiad y Gawres ger Rhosneigr dyma engraifft o feddrod cyntedd, lle mae cyntedd hir a chul (7.5m o hyd ac 1 medr o led) yn arwain i mewn i’r siambr gladdu. Dyma feddrod amaethwyr cynnar y cyfnod Neolithig: mae ddyddiad wedi ei rhoi ar ei chyfer, sef oddeutu 3100 cyn Crist. Cromlech Dyffryn Ardudwy yw’r gynharaf yng Ngwynedd a Môn, yn dyddio i 3500 cyn Crist, ac o ran cymhariaeth mae Barclodiad y Gawres yn ddiweddarach wedyn, yn dyddio oddeutu 2500 cyn Crist.

 Mae’r traddodiad o gladdu’r meirw mewn cofadeiladau, yn draddodiad sy’n ymestyn dros fil o flynyddoedd yn ystod y cyfnod Neolithig (4000-2000 cyn Crist).           Efallai fod yr amaethwyr cynnar yma yn codi’r cofadeiladau er mwyn dynodi terfyn neu ffiniau tir ond yn sicr roeddynt yn mynd i ymdrech a thrafferth i gofio am y meirw a’u cyn-deidiau.

Cawn y cyfeiriad cyntaf at ‘Bryn Kelli Ddu’ yn y llyfr anhygoel a phwysig hwnnw Mona Antiqua Restaurata (1723), sef arolwg Henry Rowlands o henebion Mȏn, yr arolwg cyntaf o’r fath. Cawn lun o’r gromlech gan Rowlands sy’n awgrymu hyd yn oed bryd hynny fod y domen fyddai dros y gromlech wedi diflannu drwy ganlyniad i glirio amaethyddol.
           
Yr hyn sydd yn wirioneddol hynod am Bryn Celli Ddu yw fod y cyntedd wedi ei adeiladu ar linell codiad yr haul ar hirddyd haf – a fod hyn yn fwriadol felly gan yr adeiladwyr Neolithig oddeutu 3100 cyn Crist. Dim ond yn ddiweddar mae archaeolegwyr wedi derbyn fod hyn yn weithred fwriadol a phwrpasol.

Ar 12 Mehefin 2011, am 4.30 y bore, euthum i Fryn Celli Ddu yng nghwmni Ken Brassil o’r Amgueddfa Genedlaethol. A hithau dros wythnos cyn hirddydd haf, y bwriad oedd gweld a oedd effaith yr haul yn codi ac yn goleuo’r cyntedd a thu mewn i’r siambr yr un fath i bob pwrpas â’r hyn welir ar y 21 Mehefin..
            Roedd Steve Burrow o’r Amguedfa Genedlaethol eisoes wedi ffilmio’r digwyddiad yn 2005 ac wedi cyhoeddi papur yn awgrymu fod sail i ddamcanaiethau’r astrolegydd Sir Norman Lockyer fod cysylltiadau astronomegol â beddrodau. Dipyn o gymeriad oedd Lockyer (1836−1920) − bu’n ceisio profi ei ddamcaniaeth er 1901, ac yn 1907 bu iddo ymweld â’r Eisteddfod Genedlaethol yn Abertawe er mwyn sefydlu cymdeithas o’r enw The Society for the Astronomical Study of Ancient Stone Monuments in Wales ond ychydig o gefnogaeth gafodd ei ddamcanaiethau gan archaeolegwyr y dydd.

Diddorol yw nodi na enwir Lockyer o gwbl yn adroddiad W.J. Hemp ar ei waith cloddio ym Mryn Celli Ddu, ac un rheswm sy’n cael ei awgrymu gan Burrow am hyn yw diffyg manylder neu amwyster Lockyer wrth iddo drafod beddrodau eraill lle nad oes cyfeiriad astronomegol neu linell amlwg iddynt.

 Cymaint oedd gwrthwynebiad y sefydliad archaeolegol i Lockyer, fe fynegodd Sir Henry Howarth, is-lywydd y Cambrians ei amheuon amdano yn 1914. Yn ȏl un adroddiad ar y pryd yn trafod sylwadau Howarth dyma sut pwysleiswyd ei amheuon, ‘he did not know anybody living except one great man who accepted Lockyer’s theories and that great man was Sir Norman Lockyer!’

 Ar ôl ymweld â’r beddrod ar doriad gwawr gyda Ken, rhaid i minnau hefyd gydnabod fod Lockyer yn llygad ei le. Roedd yn brofiad bythgofiadwy y bwyddwn yn argymell i bawb ei brofi. Mae fy nyled yn fawr i Ken Brassil am fy llusgo i Fryn Celli Ddu mor blygeiniol. Wrth i’r haul godi yn y dwyrain mae’r pelydrau’n ymestyn ar hyd y cyntedd ac yn taro un o’r meini sy’n ffurfio cefn y siambr gladdu. Does dim nodwedd amlwg i’r maen yma er bod Burrow yn cydnabod bod rhyw gymaint o garreg cwarts wen ynddo.

Bydd Cadw ac aelodau Urdd Derwyddon Môn yn cynnal defod ym Mryn Celli dros nos heno y 21ain / yn gynnar bore fory. Disgwylir i’r Haul godi oddeutu 4-30 y bore. Rwyf wedi mynychu’r digwyddiad ddwywaith dros y blynyddoedd diweddar ac yn sicr mae’n brofiad. Yn amlwg fel archaeolegydd rwyf yn derbyn nad y Derwyddon Celtaidd adeiladodd y siambr gladdu – roedd y siambr wedi ei chodi oleiaf 2500 o flynyddoedd cyn y Derwyddon ond does dim drwg yn y ddefod flynyddol bresennol. Mae’n hwyl ac yn rhoi parch i’r cofadail. Mae’n creu diddordeb a thrafodaeth. Mae’n dod a siambr gladdu Neolithig yn fyw yn 2017.



Dros y penwythnos mynychodd cannoedd ar gannoedd y Diwrnod Agored ym Mryn Celli sydd yn beth gwych.


Monday, 19 June 2017

Etholiad Cyffredinol 2017, Herald Gymraeg 14 Mehefin 2017




Arhosais tan fore Gwener, y bore ar ôl yr Etholiad Cyffredinol cyn sgwennu’r golofn. Pwy fyddai wedi dychmygu? 19eg Ebrill eleni a Theresa May yn cyhoeddi y bydd Etholiad Cyffredinol ar yr 8fed o Fehefin, gyda’r bwriad, yr unig fwriad, o sicrhau mwyafrif llethol i’r Blaid Ceidwadol. Mwyafrif llethol er mwyn sicrhau Brexit caled. Methiant. Bydd rhaid ail-feddwl.

Methiant go iawn i’r strategydd ymgyrchu o Awstralia, Lynton Crosby. Os mai ei eiriau ef oedd “strong and stable”, (O.N Theresa, cofia ail adrodd hyn pob tro rwyt yn rhoi brawddeg at ei gilydd), fe ddaeth y geiriau yn ôl fel bwmerang milain i frathu Crosby ar ei ben ôl hunnan sanctaidd.

O fewn dim roedd May yn ‘weak and wobbly’, yn bennaf oherwydd ffolineb y ‘dreth gorffwylledd’ a munud mae’r wasg a’r cyfryngau yn bachu ar y gwrth-safbwynt, strong/ stable / weak / wobbly – mae doethineb Crosby yn ymddangos yn llawer llai doeth. A’i dyna’r cangymeriad mawr – y dreth gorffwylledd - ymosod ar ei chefnogwyr ei hyn?

Heblaw’r ail-adrodd di-dor am strong and stable pan roedd May mor amlwg yn ymddangos yn fwy-fwy sigledig ei gwedd roedd ei phenderfyniad (Crosby eto ta pwy?) i beidio cymeryd rhan mewn cyfweliadau a’r drafodaeth arweinwyr ar y teledu wedi adlewyrchu’n ddrwg. A dweud y gwir, dwi ddim yn credu i May ateb fawr o gwestiynau dros yr holl gyfnod ymgyrchu. Ydi oes y ‘soundbite’ trosodd felly?

Llwyddodd Corbyn mewn sawl ffordd. Siaradodd yn naturiol, atebodd y cwestiynau. Denodd yr ifanc. Llai amlwg, a dyma’r broblem fawr hefo Corbyn, yw beth yn union yw llwybr y Blaid Lafur gyda trafodaethau Brexit? Y farchnad sengl fydd y cwestiwn mawr nawr.

Ar lefel Prydeinig diolch byth fod Caroline Lucas wedi ei hail-ethol. Dyma chi un llais rhesymol mewn môr o wallgofrwydd a soundbites. Syndod efallai fod Nick Clegg wedi colli ei sedd. Tydi Clegg ddim yn ddrwg i gyd. Eto ran amla roedd Clegg yn cynnig llais rhesymol cytbwys ond mae wedi colli ei etholaeth, ei etholwyr – y gosb eithaf. Dim maddeuant am y glymbliad yna nagoes Nick na’r ffioedd myfyrwyr?

Os mai Cenedlaetholdeb Seisnig, llawer gormod o hiliaeth, y bleidlais brotest oedd UKIP mae hynny trosodd. Mabwysiadwyd y cenedlaetholdeb Seisnig yn ddigon hawdd gan adain dde y Toriaid ac ymddengys nawr fod pantomein Nutall trosodd. Fe fu’m yn dadlau ers blynyddoedd fod y cyfryngau wedi rhoi llawer gormod o sylw i UKIP o gymharu a’r Blaid Werdd. Heb os fe gynyddwyd cefnoagaeth UKIP oherwydd yr holl sylw cyfryngol. Farrage y meistr PR a soundbites eto.

Fydd hi ddim mor hawdd ar Farrage alw ar ei werin fyddin bellach. Ond os bydd Brexit yn meddalu – sgwn’i lle aiff Farrage. A fydd y werin-fyddin allan ar y stryd gyda ey picwerchi?
Ar lefel Prydeinig, diolch byth fod gan Plaid Cymru bedwar aelod seneddol – eto er mwyn cyd-bwysedd yn erbyn cenedlaetholdeb Seisnig a Brexit caled. Ond, yng nghyd-destun Cymru – dim ond jest. Os llwyddodd Ben Lake drwy fod yn ifanc a chall method Ieaun Wyn Jones drwy fod yn ail-dwym. Agos oedd hi ym mhob man a’r bleidlais yn rhannedig.

Trosodd hefyd mae cenedlaetholdeb caled yn yr Alban. Does dim awydd am annibyniaeth mae’n ymddangos. Collodd Angus Robertson ei sedd. Un da oedd Robertson yn San Steffan heb os. Tawelodd Sturgeon ar Indy Ref 2 yndo, collwyd gwynt o’i hwyl rhywsut.

Mewn gwirionedd mae arweinyddiaeth May, Wood, Sturgeon, Farron ôll wedi cael cic yn y pen ôl. Tydi hi ddim yn dda arnynt. Mae angen ail-feddwl. The British people have spoken ond nid yn y ffordd roedd pobl yn ei ddisgwyl. Oleiaf ar ôl gwallgofrwydd pleidlais Brexit mae llygedyn o obaith nawr. Cawn weld.


Thursday, 8 June 2017

Tuduriaid Ynys Môn. Herald Gymraeg 7 Mehefin 2017





Un diddorol yw’r cysylltiad Tuduraidd ac Ynys Môn. Rydym yn ymwybodol fod y cartref teuluol ym Mhenmynydd ond sut mae’r Cymry yn teimlo am y llinach Gymreig i deulu Brenhinol Lloegr? Oes modd awgrymu yma fod hanes ar ei ora, ar ei fwyaf diddorol pan fod elfen o anghyfforddusrwydd, elfen heriol, elfen sydd yn gwneud i ni orfod penderfynu.

Nid fod pawb yn gorfod penderfynu. Go brin fod trigolion yr Ynys yn poeni rhyw lawer am dras Harri VII a hithau yn gyfnod etholiad cyffredinol sydd yn debygol o gael effeithiau pell-gyrrhaeddol a hir-dymor ar y mwyafrif (sydd ddim yn filiwnyddion). Go brin fod y mwyafrif yn poeni rhyw lawer am Harri VII wrth i ni wynebu gwallgofrwydd Brexit, ac eto dyma rhywbeth sydd yn rhan allweddol o hanes yr Ynys.

A hithau newydd fod yn wythnos Eisteddfod yr Urdd a finnau newydd fod yn tywys criw o Lansannan o amgylch Plas Penmynydd, fedrwn’i ddim osgoi y gymhariaeth amlwg rhwng yr holl famau (neu rienni) ar flaen eu seddau yn cyd-ganu a chyd-adrodd gyda Mererid neu Llinos fach ac yn mynny’r rhiban gyntaf am eu perfformiad a’r fam frenhinol Margaret Beaufort yn sicrhau fod Harri yn cael y goron, Coron Lloegr.

Margaret Beaufort oedd mam Harri Tudur / Harri VII a gwraig Edmwnd Tudur o linach Penmynydd. Yn ei dro, Edmwnd oedd mab Owen Tudur, Penmynydd a frwydrodd gyda chlod ochr yn ochr a Harri V. Ac yntau yn lanc golygus, yn ôl y son, fe ennillodd Owen galon Catherine de Valois, gweddw Harri V, a dyma mewn ffordd o ran llinach brenhinol sydd yn arwain at y Tuduriaid yn hawlio Coron Lloegr. A’r ffaith fod Edmwnd yn hanner brawd i Harri VI.

Efallai nad oes cymhariaeth mewn gwirionedd gyda’r mamau Urdd, ond mae rhywun yn dychmygu fod  Magaret Beaufort yn ddynes benderfynnol. Bu farw Edmwnd yn fuan ar ôl genedigaeth Harri yng Nghastell Penfro a mae son fod ei frawd Jasper a Margaret wedi bod yn agos iawn er hynny. Bu i Margaret briodi pedair gwaith er ddim gyda Jasper Tudur.

Erbyn Brwydr Bosworth 1485 mae’r cysylltias gyda Ynys Môn wedi lleihau, doedd Margaret na Harri VII yn byw ym Mhenmynydd, (does dim sicrwydd iddynt fod yno hyd yn oed?). Ail godwyd rhan o Blas Penmynydd gan Richard Tudur yn 1576 gan greu tŷ daulawr yn hytrach na neuadd un llawr ganol oesol. Mae awgrym weddol amlwg yn wal ogleddol y tŷ o ddau gwrs gwahanol o gerrig adeiladu.

Efallai mai rhywbryd yn y cyfnod yma y gosodwyd arfbeisiau Ednyfed Fychan a’r Tuduriaid naill ochr i’r prif- ddrws (gogleddol). Ednyfed Fychan gafodd y tir yma am wasanaethu Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr). Felly beth bynnag ein barn am deulu brenhinol Lloegr mae’r llinach Tuduraidd yn mynd yn ôl i un o weision mwyaf teyrngar Llywelyn Fawr. Dyna chi beth ydi hanes. Cymhleth.

Efallai mai y fi sydd yn gwneud ati hefo’r holl gyfyng-gyngor  ‘brenhinol’. Doedd dim ond gwen ar wynebau yr ymwelwyr o Lansannan. Does dim byd gwell na chael gweld cartrefi a gerddi pobl nagoes. Dwi’n siwr fod ni gyd yn mwynhau hynny – cael busnesu ’chydig, ond heb os, er fod Penmynydd yn dŷ hynafol diddorol tu hwnt, mae’r cysylltiad a’r teulu Tudur yn gwneud unrhyw ymweliad yno yn ‘sbesial’.

Rhaid canmol y perchennog Richard Cuthbertson am fod mor groesawgar bob tro rwyf yn trefnu ymweliadau. Gyda drysau agored di-amod bron anodd curo ei groeso a’i frwdfrydedd tuag at hanes y plasdy.

Yr unig gwestiwn sydd gennyf, yw hyn. Pa mor bwysig yw’r cysylltiad Tuduraidd i ni yma yn y Gymru heddiw, 2017?

Yn gwisgo fy het hanesydd mae’r hanes yma mor ddiddorol, mor bwysig a dwi heb ddecharu  son am gorffddelw Goronwy Tudur yn Eglwys Sant Gredifael.





Wednesday, 31 May 2017

It's Art Baby! Herald Gymraeg 31 Mai 2017

Sian Phillips (Andrew Logan)



“Da fod pethau fel hyn yn digwydd yng ngogledd Cymru”. Rhywbeth felly oedd geiriau’r artist Bedwyr Williams wrth iddo agor noson Nova, gwobr gelf newydd ar gyfer artistiaid o dan 35 oed yn yr RCA  (Royal Cambrian Academy) yng Nghonwy. Yn ogystal a chyflwyno’r noson roedd Bedwyr yn gwneud ‘perfformiad celfyddydol byw’ a oedd yn ymwneud a llwy oedd yn sefyll yng nhganol  llawr yr oriel wrth iddo ddarllen’darn’.

Hawliodd Bedwyr sylw pawb oedd yn bresennol, yn wir cyn cychwyn ei ‘berfformiad’  cyhoeddodd fod angen i’r band Piwb fod yn ddistaw tu cefn i’r llwyfan. Roedd y grwp ifanc Piwb newydd berfformio set rock’n roll amgen, amrwd, llawn egni a oedd yn atgoffa rhywun o berfformiadau cynnar y Velvet Underground (a’r Cymro o Garnant, John Cale) yn un o ddigwyddiadau Andy Warhol.


Hefo Llyr PIWB

Fel mynegodd Bedwyr, da o beth yw gweld pethau fel hyn yng ngogledd Cymru. Diwylliant. Diwylliant o fath gwahanol efallai, ond un angenrheidiol os yw gogledd Cymru i brofi y math o aeddfedrwydd diwylliannol sydd mor gyffredin, yn arferol hyd yn oed, mewn dinasoedd fel Caerdydd, Abertawe neu Lerpwl a Manceinion.


Bedwyr Wiliams (perfformiad)


Wrth drafod celf, fe ddyliwn grybwyll y rhaglen rhagorol a ddarlledwyd yn ddiweddar ar Sky Arts yn dilyn teithiau JMW Turner i beintio Castell Norham yn Northumberland. Rhan o gyfres ‘Tate Britain, Great British Walks’ gyda’r curadur a’r hanesydd diwylliannol Gus Casely-Hayford oedd y rhaglen hon a’i gyd-deithiwr yn Norham oedd Cerys Matthews.
Peintiodd Turner Castell Norham wrth i’r haul godi (mae’n debygol yn y flwyddyn 1845) a dyma’r llun hyfryd hynny lle prin gallwch weld y castell drwy’r tawch a’r golau llachar wrth i’r haul wawrio tu cefn i adfeilion y castell. Prin fod angen datgan fod Cerys yn gyd-deithiwr brwdfrydig, deallus a hynod ddiddorol. Fel dinesydd o Wynedd, ac er i mi fwynhau pob eiliad o’r rhaglen, anodd iawn oedd peidio gweiddi “A beth am Gastell Dolbadarn?” at y sgrin fach.

Gan fod y arlunudd a’r cerflunydd Andrew Logan yn arddangos yng Ngŵyl Biwmares eleni penderfynais roi gwahoddiad iddo ymuno a ni ar gyfer fy rhaglen radio Nos Lun ar BBC Radio Cymru. Dewisiodd Andrew  ‘Je Ne Regrettte Rien’ gan Edith Piaf, ‘La Mer’, Charles Trenet, Strauss a Maria Callas. A dwweud y gwir mae Maria Callas yn ychydig o obsesiwn gennyf ar y funud. Hi oedd hoff gantores fy mam a chofiaf yn glir y recordiau Maria Callasoedd yn y tŷ wrth i ni dyfu fyny.


Maria Callas (Andrew Logan)



Cerfiodd a chreodd Logan gerflun anferth gwydr o Maria Callas, mae’r darn yn cael ei arddangos yng Nghanolfan Biwmares dros gyfnod Gŵyl Biwmares ar wal y theatr / ystaflell berfformio. Gan fod cymaint o wydr clir ar wyneb Maria mae rhywun yn gweld adlewyrchiad o’r theatr wrth edrych ar y cerflun.

Drws nesa yn yr ystafell cegin i’r dde o’r cyntedd mae blodau gwydr mewn potiau a cherflun hyfryd o’r actores Gymreig Siân Phillips. Y cerflun o’i  hwyneb yr un mor drawiadol a’i wyneb trawiadol naturiol. ‘Esgyrn da’ mae nhw’n ddweud. Tydi oed ddim yn amharu ar Siân boed yn naturiol neu mewn cerflun, mae hi’n bytholwyrdd-drawiadol. Atgoffir rhywun o Caligula, y Rhufeiniaid a dadfeilio’n hardd, hardd-lances. Er mor wych yw gwaith Logan mae elfen o ddafeilio’n hardd yn perthyn I bob darn. Nid perffeithrwydd sydd yma ond rhyw arallfyd o harddwch sydd ar fin datgymlau.

Wrth grwydro Biwmares rhaid oedd taro i mewn i Amgueddfa Deithiol Andrew Logan oedd wedi ei osod ar y ‘Green’, y darn hynny o dir sydd wedi ei godi lle roedd unwaith y môr. Carafan yw’r Amgueddfa Deithiol. Bu’r garafan yn Steddfod Meifod. Bach ond wedi ffurfio yn berffaith. Sobr o goch o ran lliw tu mewn a sobor o wyn a streipiau du o’r tu allan.
Wrth sefyllian tu allan I’r Amgueddfa Deithiol cefais wahoddiad i ymuno a’r awdur Jon Savage a Logan ei hyn dros baned o de camomil. Wrth eistedd mewn ystafell a edrychai dros y ‘Green’ dyma Savage yn danos copi o record hir cyntaf yr Anhrefn roedd newydd ei phrynnu am £3 mewn siop elusen. Dyna chi – rydym ôll yn dadfeilio yn raddol. Genu wnaeth Logan – digon o waith ei fod yn gyfarwydd a’r Anhrefn.

Esbonias fod y ddafad ar gefn skateboard ar glawr blaen y record yn rhyw fath o ‘ddatganiad’ gan y grwp yn ôl yn 1987 er mwyn tanseilio’r cyhuddiadau oedd yn dod o dy’r Saeson o hyd,  ein bod fel cenedl yn hoffi cyfathrachu gyda defaid. Gwell yw chwerthin am eu pennau na gwylltio – dyna’r ffordd orau o danseilio agweddau nawddoglyd – chwerthin. Rydym yn yfei ein paned yn Victoria Terrace, adeilad a gynllunwyd gan Joseph Hamson, y boi nath ddyfeisio’r ‘Hansom Cab’.


Amgueddfa Deithiol Andrew Logan


Felly yn ogystal a diwylliant yn y Cambrian yng Nghonwy mae yna ddiwylliant ym Miwmares dros gyfnod yr ŵyl. Da o beth heb os.  Dwi’n trio gwneud synnwyr o’r pethau yma yn y cyd-destun gogledd Cymru.

Rhaid teithio. Rhaid chwilio am wybodaeth. Rhaid bod yn barod i fentro. Rhaid disgwyl yr anisgwyl. Rhaid cadw meddwl agored. Rhaid cefnogi. Rhiad sgwennu adolygiadau fel hyn. Rhaid peidio gadael i’r pethau yma ddigwydd mewn bybl – mae hynny rhy hawdd i bawb.
Dwi’n mwynhau y crwydro a’r teithio – dwi’n mwynhau y celf a’r celfyddyd. Dwi’n mwynhau y cymeriadau ac yn mwynhau yr herio. 

Dwi hefyd yn credu fod angen i’r Gymraeg fod yn fwy allweddol. Rhaid i hyn ddod o’r ddau gyfeiriad. Rhaid I ni hefyd, fel Cymry Cymraeg, fod eisiau gweld y dirwedd ddiwylliannol yn ehangach peth na’r Steddfod nesa.


Wednesday, 24 May 2017

Castell Holt, Herald Gymraeg 24 Mai 2017




I’r de o Gaer, i’r gogledd-ddwyrain o Wrecsam, ydi pentref Holt hyd yn oed yng Nghymru? Ydi mae o, mae’n rhan o Fwrdeistref Sirol Wrecsam, ond faint o honnom sydd yn wirioneddol gyfarwydd a hanes Holt? Wrth i rhywun agaosau at y ffin rhwng Cymru a Lloegr mae yna dirwedd anweledig, bron fel tir neb, neb yn siwr lle mae’r ffin, perthyn i nunlle. Cofiwch mae’r trigolion lleol yn gwybod.

Wrth son am ardal y ffin, atgoffir rhywun o’r grwp electronig Cymraeg, Brodyr (y Ffin) – ar un adeg yn byw yn Saltney, dyna chi le sydd ar y ffin go iawn ac yn ochri a Afon Dyfrdwy unionsyth.  Anodd credu fod unrhyw faner yn gallu chwifio mewn lle mor ffiniol. Mor dir neb. Lle unig rhywsut.

Ond yn perthyn i Holt mae’r bont hyfryd ganol oesol gyda’i wyth bwa dros Afon Dyfrdwy. Y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Farndon ar yr ochr Seisnig a dau fwa sych ar yr ochr Gymreig. Gallwch gerdded drwy y bwa sych yn Holt ac yn y caeau o’ch blaen wedyn roedd y safle gwenud teils yn y cyfnod Rhufeinig. Lle pwysig.

Tywodfaen goch nodweddiadol o’r ardal yw adeiladwaith y bont ond gan fod tywodfaen yn gwisgo mor hawdd, mae’n amlwg o wahanol gyflwr y cerrig fod yma ganrifoedd o gynnal a chadw. Efallai fod y bont wreiddiol mor gynnar a’r 15fed ganrif neu hyd yn oedd ddiwedd y14eg ganrif.

Castrum Leonis neu Chastellion yw’r enw a roddir ar Gastell Holt a adeiladwyd dan orchymyn Edward I rhwybryd yn fuan ar ôl diwedd y rhyfel gyda Llywelyn ap Gruffudd. Os felly rydym yn son am John de Warenne yn adeiladu o 1283 ymlaen tan tua 1311 wedi iddo ddrbyn y tir gan Edward I. Roedd de Warenne hefyd bellach yn gyfrifol am Gastell Dinas Bran, Llangollen, ond iddo ddewis adeiladu yn Holt yn agosach i’r mor ar lan orllewinol Afon Dyfrdwy.

Erbyn heddiw dim ond muriau mewnol y castell sydd wedi goroesi a hynny ar ffurf pump ochr (pentagon). Wedi hen ddiflannu drwy broses o ail-gylchu dros y canrifoedd, ar gyfer adeiladu tai Holt fe dybiaf, mae’r mur allannol a’i bump tŵr.

Drwy waith cloddio a chynal a chadw archaeolegol Stephen Grenter o Gyngor Wrecsam mae Castell Holt yn llawer mwy deniadol i ymwelwyr erbyn heddiw. Cyn y gwaith adfer roedd yr adfeilion yn dynfa i ieuenctyd yr ardal oedd yn chwilio am fangre gysgodol i gael yfed dan oed ac i wneud y pethau mae pobl ifanc yn eu harddegau yn hoffi eu gwneud heb i oedolion a rhieni gael gweld.

Bellach mae llwybr a grisiau yn tywys rhywun at du mewn y castell. Mae concrit coch ru’n lliw a’r dywodfaen yn rhwystro y muriau rhag disgyn, mae byrddau dehongli yn cyfleu yr hanes. Ern ad yw hwn yn un o gestyll amlwg Edward I, mae’n rhannu rhan o’r un hanes – sef y concwest o Gymru ar ôl cwymp Llywelyn 1282.

Nid yw’n gastell mor drawiadol a’r rhan fwyaf. Does dim tŵr amlwg. Er hyn byddwn yn dadlau yn gryf fod yn werth ymweld a Holt. Mae’r cyfuniad o’r castell, y bont, y groes hynafol yng nghanol y pentref, y pyllau pysgod i’r gorllewin ôll yn gwneud pnawn bach diddorol ac hamddenol yn y gornel fach yma o Gymru.





Bu’m yma yn ddiweddar yng nghwmni Cyngor Archaeoleg Prydain / Cymru a dwi bron yn sicr mai y fi oedd yr unig siradwr Cymraeg ymhlith y sawl dwsin ddaeth draw i Holt. Rwyf yn poeni am hyn, pam fod y Cymry mor gyndyn o ymwneud a Hanes Cymru os yw’r hanes yna yn digwydd y tu allan i’r ffyrdd neu leoliadau arferol.

Wednesday, 17 May 2017

Stamp 2 Caernarfon @ y Castell, Herald Gymraeg 17 Mai 2017




Am yr ail flynedd mae digwyddiad celfyddydol Stamp yn digwydd yng Nghastell Caernarfon. Yr hyn sydd yn digwydd go iawn yw nifer o osodiadau celfyddydol gan y ACI’s (artistiaid Cymreig ifanc) – a chyn i neb brotestio, does neb wedi eu galw yn hunna, jest fi sydd yn chwarae gyda geiriau. Prosiect i adfywio Caernarfon yn ddiwylliannol yw Stamp sydd yn cael ei weinyddu gan Gyngor Gwynedd.

A da o beth. Mae gweld gosodiadau celf gan artistisd cyffrous Cymreig fel Natasha Brooks, Llŷr Erddyn Davies, Catrin Menai a llawer llawer mwy yn beth da. Hefyd yn beth da yw fod castell Edward I, 1283, yn cael ei ail-feddiannu gan ni Gymry!  Ond na, jôc fach, dwi ddim yn rhannu’r feddylfryd hynny go iawn - o ran ‘ail-feddiannu’, dwi jest yn hapus gweld celf yn y castell, mewn adeilad o’r 13eg ganrif.

Chydig bach o nonsens yw cwyno am Edward I yn 2017. Mae’r castell wedi dychwelyd i ddwylo’r Cymry ers llawer dydd, fel y gwnaeth castell mwnt a beili Robert Rhuddlan yng nghyfnod Gruffydd ap Cynan ac Owain Gwynedd. Rhaid delio a hanes ond rhaid peidio cael ein gorthrymu a’n diffinio ganddo. Fe esboniodd Bob Marley hyn yn llawer gwell na fedra’i byth yn ei gân ‘Redemption Song’ pan awgrymodd “only you can free your mind”.

Wrth wisgo fy het ‘archaeolegydd’ mae’r gosodiadau celfyddydol yn hyd yn oed mwy cyffrous. Gall y byd archaeolegol fod yn un digon sych (a rhy Seisnig) yng Nghymru a mae chwalu’r ffiniau rhwng celf / Hanes Cymru / archaeoleg yn beth hynod bwysig. Y gair allweddol bob amser yw ‘diwylliant’ a hynny o fewn cyd-destun y dirwedd ddiwylliannol. Tydi hanes ac arcaheoleg Cymru ddim yn bodoli mewn gwagle a mae hanes ac archaeoleg Cymru yn parhau i gael ei greu a digwydd yn ddyddiol.




Yn Nhŵr Du y castell roedd gosodiad Jŵls Williams. Jŵls wrthgwrs gyd-weithiodd gyda Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd rai blynyddoedd yn ôl ar brosiect Meini Hirion Môn gyda disgyblion ysgol yn peintio rhai o feini hirion amlycaf yr ynys. Felly mae Jŵls wedi hen arfer gyda pontio (a pheintio) rhwng celf ac archaeoleg. Ei gosodiad tro yma yw strip o olau coch-binc.

Drwy gyd-weithio ar artist Mattt Moate (sydd yn gyfenw addas rhywsut ar gyfer digwyddiad mewn castell) mae Jŵls wedi creu darn o’r enw Balistaria II, 2017. Dwi’n cymeryd mai Baistaria I oedd y gosodiad llynedd 2016. Chwarae hefo’r syniad o’r golau sydd yn dod drwy’r tyllau saethau i mewn i’r castell mae Jŵls a Matt hefo’r gosodiad. Awgrymir hefyd ganddynt fod tu fewn y castell bellach yn ddi-amser.

Wrth fwynhau y gosodiad siaradais a rhywun arall yn y tŵr a ddefnyddiodd y gair ‘effeithiol’ i gyfleu ei theimladau am yr hyn a welodd. Roedd blodau angladdol Llŷr Erddyn Davies yn ddigon effeithiol ond roedd ganddo ddarn mawr o bibell neu diwb metal oedd yn cael ei guro yn rythmig gam lwyth o blant ifanc  yn y capel yn y Tŵr Du. Fy ymateb oedd gwenu.




Heb os mae Natasha Brooks yn un da. Unwaith eto mae dŵr yn amlwg iawn yn ei gwaith. Cofiaf ei sioe graddio gyda’r fideo ohonni yn y bath yn cael ei ddangos mewn bath go iawn. Y tro yma taflu llun o ddŵr ar do un o loriau y Tŵr Siamberlin wnaiff Natasha. Dwi’n credu fod rhywun angen gorwedd ar ei gefn ac edrych am i fyny i werthfawrogi’r  tawelwch ysbrydol sydd yn gysylltiedig a’r gosodiad.




Felly da o beth. Da iawn. os am gael mwy o wybodaeth mae angen dilyn @stampcaernarfon ar Trydar. Siaradais a nifer oedd heb glywed am y digwyddiad. Mae’n gweithio dwy ffordd. Rhaid i bawb gysylltu.