Wednesday, 18 October 2017

Gwalia a Gwales, Herald Gymraeg 18 Hydref 2017




Rwyf am sgwennu am lyfr, Gwales, rwyf am sgwennu am CD Gwalia, ond dwi am fynd ar daith bach geiriol cyn cyrraedd. ‘Rant’ fydda’r disgrifiad gora, ‘prygowtha’ geiriol. Maddeuwch i mi.

Dyma ni felly, dyma’r drefn/rota newydd, colofn pob yn ail wythnos. Hanner cyflog. Dyna’r realiti, ond oleiaf da ni dal yma. Tydi son am sgwennu ar-lein ddim yn gweithio yn y Gymraeg. Rwyf yn rhoi fy ngholofnau Herald Gymraeg i fyny ar-lein ar Blog Thoughts of Chairman Mwyn ond gyda darllenwyr yr Herald Gymraeg does dim modd curo papur wedi ei brintio.

Rhwng 100 a 400 sydd yn darllen y Blog yn wythnosol os yw’r ystadegau dwi’n weld yn gywir. Anodd cael dros 500 o ddarllenwyr ar-lein. Tebyg fod y rhan fwyaf sydd yn darllen y Blog una’i o’r de ac yn methu cael y Daily Post neu mae nhw o dan 40oed.
Ychydig iawn sydd yn ymateb ar safle y Blog go iawn. Dwi byth, byth, yn clywed gan bobl ifanc. Cofiwch dwi ddim yn clywed gan bobl ifanc mewn caffis neu ar y stryd chwaith nac ar y sioe radio. Beth fydd ymateb darllenwyr yr Herald medda fi i’r drefn newydd? Mae na ddipyn mwy na 500 yn darllen y papur inc.

Fel arfer ar nosweithiau Sul byddaf yn gwenud tipyn o waith ar Facebook a Trydar er mwyn hyrwyddo’r sioe Nos Lun ar Radio Cymru ond ar Sul 1af Hydref wrth wylio’r golygfeydd dychrynllyd o heddlu Sbaen yn waldio gwargedd mewn oed yng Nghatalonia fedrwn’i ddim medwl am wneud unrhywbeth mor ddibwys.

Ar y Nos Lun ganlynol fe soniais am hyn yn fyw ar y radio. Methais a meddwl am y geiriau addas a felly penderfynais chwarae cân o’r enw ‘Ewrop’ oddiar CD newydd Gai Toms. Weithiau mae’n well gadael i’r gerddoriaeth siarad – a mae Gai Toms yn fwy o fardd na fydda’i byth.

Dyma ni wedi bod yn dadlau yn gryf iawn yn erbyn Brexit a’r ‘an-llythrennog wleidyddol’ hynny gafodd eu hudo gan y Brexiteers ideolegol, ac eto - dyma’r union sefydliad rydym wedi ei bod yn amddiffyn, a gwlad sydd yn rhan flaenllaw o’r sefydliad honno, yn son am ‘proportionate response’. Anhygoel. Ysbryd Franco yn fyw ac iach – edrychwch ar fideo The Clash, ‘Spanish Bombs’ ar youtube. 1939/2017.

Da ni hefyd yn barod iawn i wawdio Trump. Yn ddiweddar fe aeth Trump i ddadl ffôl hefo’r NFL ynglyn a pheldroedwyr yn gwrthod sefyll i’r Star-Spangled Banner. Trump mor afresymol a chacwn mewn potel a’r peldroedwyr (croenddu yn bennaf) yn gwneud pwynt ddigon dilys am ddiffyg cyfartaledd cymdeithasol yn America (meddyliwch Black Lives Matter)

A lle da ni arni yma yng Nghymru, yda ni yn disgwyl i bawb sefyll ar gyfer Hen Wlad Fy Nhadau? Dyna chi gwestiwn diddorol, wrth i ni ddechrau gofyn cwestiynau ynglyn ac annibyniaeth i Gymru a chefnogi Catalonia. Sul le yn union fydd hynny? Cymru yn y dyfodol sydd yna hawlio dychymyg Catrin Dafydd yn Gwales.

Cofiwch ar y funud mae unrhyw son am annibyniaeth i Gymru chydig bach fel son am gyrraedd y lleuad heb gynllunio’r roced. Mae gormod o Gymry yn Brexiteers. Rhaid trawsnewid barn rheini gyntaf.

Sgwni sut fath o sgwrs fydd honno? Do mynychais Annibynwyl yng Nghaernarfon, yn bennaf er mwyn gweld perfformiad Lleuwen ond rwyf hefyd yn lled gefnogol. Fy mhroblem mwyaf i gyda Cymru yw fy mod yn ‘rhyw fath o anarchydd’, anarchydd gwael sydd yn pleidleisio Plaid Cymru – dwi’n cyfaddef hynny.

Dwi ddim yn siwr sut mae unrhyw fath o anarchiaeth yn ffitio mewn i’r dirwedd Gymreig? Pa groeso fydd (sydd) yna i annibyniaeth barn? Hyd yn oed fel anarchydd gwael dwi ddim yn ‘gwneud’ anthemau cenedlaethol na baneri. Nid dyna’r peth pwysig i mi. Heb Dduw, nac anthem, na banner – a dweud y gwir byddwn ddigon hapus heb basport hefyd – cawn fod yn ddinasyddion y Byd!




A thra mae Adam Pryce wrthi yn cwestiynu Llywodraeth Cymru / Cadw am pa faner mae nhw’n fodlon chwifio ar eu cestyll dwi’n sefyll yn y glaw yng Nghastell y Bere yn trio dod a Hanes Cymru yn fyw. Unwaith eto dwi’n gofyn yr un cwestiwn – yda’ni rhy brysur yn poeni am faneri i ymweld a’r cestyll Cymreig?

I fenthyg geiriau Alastair Campbell yng nghyd-destun yr hen Tony Blair, ‘I don’t do God’. Dwi hefo’r grwp Punk anarchaidd Crass ar hyn o beth, ‘Neither God nor Master’. Felly dim Duw na Arglwydd Penrhyn. Haws cofiwch bod yn ‘anarchydd gwael’, oleiaf wedyn mae rhywun yn gallu cwyno fod ‘nhw gyd yn ddiawled drwg’ pan mae hi yn dod i wleidyddion.

Os yw’r Byd yn mynd yn wallgof, mae’r Athro Brian Cox yn ein hatgoffa ar ei gyfrif trydar fod yr holl genedlaetholdeb (da a drwg) yn hollol ddibwys os yw’r Byd yn cael ei ddinistrio. Rhaid cadw golwg ar y darlun mawr. Yr amgylchedd. Ond a yw Cox yn deall y peth Cymreig neu y peth Catalonaidd? Hmmmm.

Does dim atebion gennyf. Jest ansicrwydd. Dwi rhy hen i ail wrando ar recordiau Crass go iawn a darganfod atebion na unrhyw gysur. Ond cefais rhywbeth yn ddiweddar o wrando ar y gân ‘Ewrop’ Gai Toms – gwrando ar y gân yn lle gorfod meddwl am y geiriau iawn / addas i gyfleu sut wyf yn teimlo.

A gyda nofel Catrin Dafydd – lle da ni yn mynd? Dyma’r ‘Wythnos yng Nghymru Fydd’ ar gyfer darllenwyr 2017. @ebost. Iaith newydd. Sgwennu newydd. Cyffrous. Mae yna feddylia mwy craff na fy un i allan yna – rwyf yn cael, llygedyn o obaith, mymryn o gysur o Gwales a Gwalia.  Gwrandewch, darllenwch a mwynhewch.



Wednesday, 4 October 2017

Barclodiad y Gawres, Herald Gymraeg 4 Hydref 2017







Rwyf wedi cyfeirio sawl gwaith dros yr wythnosau dwetha am gynllun Drysau Agored yn ystod Mis Medi dan ofal Cadw a fy mod yn tywys pobl o almgylch rhai o gestyll tywysogion Gwynedd, Castell y Bere a Dolforwyn yn benodol. Rwyf hefyd wedi cyfeirio at safle hynod Oes Haearn / cyfnod Rhufeinig, Din Lligwy ger Moelfre.

Ond, heb os nac onibai, y safle sydd yn denu y niferoedd bob blwyddyn yw siambr gladdu Barclodiad y Gawres ger Llanfaelog / Rhosneigr / Aberffraw. Rwyf wedi bod wrthi ym Marclodiad am ddeuddydd ym Medi bellach ers dros 5 mlynedd a does dim awgrym o gwbl fod y diddordeb yn y feddrod yn pallu na’r nifer o ymwelwyr yn distewi.

Yr hyn sydd yn ddiddorol gyda Barclodiad yw gofyn i bobl o ble mae nhw wedi teithio? Fel arfer, fel rheol, mae’r patrwm yn weddol gyson. Bydd treuan go dda yn bobl leol o Ynys Môn neu Wynedd. Ydi Gwynedd yn cyfri fel lleol dudwch? Os ’di pobl wedi dod o Sir Gonwy (yr hen Sir Ddinbych) neu drefi fel Bae Colwyn rwyf yn eu cyfri fel pobl sydd wedi teithio ychydig ymhellach.


Felly os ydi treuan o’r ymwelwyr yn lleol, mae treuan arall yn bobl sydd wedi gwneud ymdrech benodol i deithio o bell ac am wneud diwrnod neu benwythnos ohonni. Y treuan olaf rwyf yn eu gyfri yw’r rhai sydd yn cerdded Llwybr yr Arfordir a ddim callach ein bod yn cynnal Diwrnod Agored ond mae’r mwyafrif i weld yn hynod o faclch o ganfod y siambr ar agor Eu hymateb bron yn ddieithriad yw eu bod wedi gobeithio cael gweld tu mewn i’r siambr rhyw ben ond rioed wedi ei weld ar agor.



Wrth gyrraedd yn blygeiniol eleni (oleiaf awr cyn unrhyw ymwelwyr) dyma weld cwpl yn aros amdanaf. “Yma ar gyfer y Diwrnod Agored?” Oeddan wir a wedi teithio yr holl ffordd o Gaerdydd. Amlwg eu bod a ddiddordeb i fod yn sefyllian yna awr cyn y daith dywys gyntaf oedd wedi ei hysbysebu.

Wrth reswm, hyd yn oed os mai’r Diwrnod Agored oedd wedi eu denu mae’r rhan fwyaf yn gwneud diwrnod llawn neu benwythnos o’r profiad. Pawb yn meddwl am ginio, panad a lleoliadau arall gwerth eu gweld ar Ynys Môn. Nifer wrth reswm yn bwriadu ‘gwneud’ Bryn Celli Ddu yr un diwrnod. Un cwpl eleni yn ffraeo gan fod ‘hi’ isho gweld castell Biwmares a ‘fo’ isho gweld siambr gladdu arall. Dwedais fod Castell Biwmares werth ei weld – gan gadw mor niwtral a phosib.

Beddrod-gyntedd yn y traddodiad Gwyddelig yw Barclodiad gyda cyntedd hir a chul yn arwain at y siambr fewnol sydd ar ffurff croes gyda siambrau ochr. Union fel Newgrange, Knowth, Dowth. Rhyfeddol ond yr awgrym felly yw fod rhywun, teulu efallai neu criw ifanc wedi mudo o Ddyffryn Boyne i’r cyfeiriad yma gan weld Mynydd Twr ar y gorwel a glanio rhywle i’r gorllewin o Aberffraw tua 2500 cyn Crist. Doedd na ddim Caergybi na Aberffraw pryd hynny cofiwch.

Nid pobl Neolithig Môn ddyfeisiodd y feddrod-cyntedd, mae’r siambrau Gwyddelig yn gynharach, felly symud ffordd hyn wnaeth pethau. Unai mewnfudwyr neu pobl Môn yn mabwysiadu’r ffasiwn diweddara o godi cofadeiladau ar gyfer y meirw.

‘Anodd’ wrth drafod mudo, fod amaethyddiaeth wedi cyrraedd Ynysoedd Prydain oddeutu 4000 cyn Crist, fod metal wedi ein cyrraedd tua 2000 cyn Crist – bob tro ru’n fath – o Ewrop! Symud fu hanes pobl erioed. Wrth sefyll ger Barclodiad y Gawres ar lan-y-môr fel hyn rwyf yn edrych dros y môr i gyfeiriad Iwerddon. Dyma’r draffordd Neolithig. ‘Anodd’? Ddim go iawn. Dyma ein hanes.

Yr unig reswm dwi’n defnyddio’r gair ‘anodd’ yw fod popeth am Brexit, holl wallgofrwydd y peth o ran economeg, hiliaeth a’r ffaith fod y peth yn croes i’n holl hanes. Heblaw am y ffaith fod hanes ac archaeoleg yn ‘ddiddorol’ rhaid dadlau mai’r unig bwynt astudio pynciau fel hyn yw ein bod yn dysgu rhywbeth o’r broses. Ein bod mymryn callach ar y diwedd.

O ran Brexit mae rhywun yn digaloni fod y ddadl yn wrth-hanes ac yn wrth-archaeoleg.  Mae’r ddadl yn groes i addysg a goddefgarwch – yr holl bethau hynny rydym yn ei ddysgu drwy’r ysgol. Dwi byth yn siwr hefo’r archaeoleg pa mor bell i fynd o ran bod yn ‘wleidyddol’ ond anodd iawn iawn osgoi’r ffaith fod amaethyddiaeth a defnydd metal yn ddatblygiadau gafodd eu cyflwyno o Ewrop.

Beth mae Erwop wedi wneud i ni erioed? medd yr an-llythrennog wleidyddol. Bron mor dwp a gofyn be wnaeth y Rhufeiniaid? Concrit, y bwa – mae digon o ddiolch i’r Rhufeiniaid (Ewropeaidd) hefyd. Felly mae archaeoleg yn ‘wleidyddol’ hefyd – jest fod rhaid i rhywun ddewis ei eiriau yn ofalus. Nid mor hawdd a dydiau Punk Rock.

Joe Strummer a’r Clash ganodd y geiriau “If Adolf Hitler flew in today, they’d send a limousine anyway”. Am y tro cyntaf ers 1978 rwyf yn ofni fod y geiriau hynny yn broffwydiol yn llawer rhy broffwydiol. Mi fydda May a Trump siwr o yrru’r limousine. Mi fydda Farrage yn y sedd flaen.

Wrth syllu a rhyfeddu ar y cerrig cerfiedig ym Marclodiad y Gawres (mae chwech maen gerfiedig yno) rwyf yn cael fy atgoffa o rhywbeth gwell. Rhannu diwylliant a chelf. Teithio a mudo. Cael ymgartrefu ac amaethu. Caru a chyd-fyw. Popeth ddysgais yn yr ysgol. Parchu.
Cyn crefydd ffurfiol, cyn pleidliad gwleidyddol, cyn Crist, roedd yna wareiddiad a mae Barclodiad ar y llinell amser yna o ddatblygiad diwylliannol. Dyma safle rhyfeddol a phwysig.





Wednesday, 27 September 2017

CDs Calan a Lleuwen, Herald Gymraeg 27 Medi




Wrth i mi eistedd lawr i sgwennu’r golofn wythnos yma rwyf yn edrych ar gyfrif trydar y grwp gwerin Cymreig Calan i weld lle mae nhw arni. Mae nhw ar eu ffordd i berfformio yn The Saint, New Jersey. Mae nhw newydd ganu yn y Cadzan yn Illinois yn y ‘mid-west’ a chyn hynny ym Mhrifysgol Lawrence Appleton, Wisconsin. Dyma chi artistiaid Cymraeg yn teithio’r Byd.

Pan fyddaf yn sgwennu am ‘ddiwylliant’ a ‘diwylliant poblogaidd’ yn benodol mae cymaint o ddarllenwyr yr Herald Gymraeg yn dweud wrthyf nad ydynt yn ‘dallt’ canu pop. Ond, a mae hwn yn ond pwysig – does dim cymaint a hynny i’w ddeallt. Dychmygwch eich bod yn gwrando ar Ar Log neu Plethyn – wel dyma chi Calan. Yr unig wahaniaeth go iawn yw ein bod yn gwrando ar Calan yn 2017.

Gwych iawn yw eu CD diweddara ‘Solomon’. Ar y CD gallwn wrando ar ganeuon ‘cyfarwydd’ fel ‘Yr Eneth Ga’dd ei Gwrthod’ neu jigs fel ‘Ryan Jigs’. Rwyf yn fodlon cyfaddef fod ‘Kân’ ychydig fwy heriol – mae nhw yn rapio a rhegi, ond hyd yn oed wedyn …….

Does dim rheswm yn y byd na fedra unrhywun werthfawrogi CD Calan. Yr hyn rwyf am ei awgrymu yw fod angen cymeryd siawns – ewch allan a phrynnwch y CD – chewch chi ddim eich siomi, ac os cewch, mae o hyd modd sgwennu at yr Herald Gymraeg i gwyno!




CDs arall dwi newydd brynu yw ‘Penmon’ a ‘Tân’ gan Lleuwen Steffan. Eto, er fod naws fwy jazz i rai o’r caneuon, does bosib na all y mwyafrif ohonnom werthfawrogi CDs Lleuwen. Safonol. Newydd ‘ddarganfod’ Lleuwen ydw’i go iawn, a dyna pam y penderfynais brynu’r ddau CD a threulio penwythnos cyfan yn gwrando arnynt trosodd a throsodd.

Efallai mae fy ‘ngwaith cartref’ cychwynnol oedd hyn gan fy mod wedyn wedi bod i weld Lleuwen yn perfformio yn fyw yn Galeri fel rhan o Annibynwyl. Dyma’r gigs cyntaf iddi berfformio gyda ei drwm-troed ‘reuddrwm’ newydd. Drwm troed, rhyw fath o focs roedd Lleuwen yn daro gyda ei thread noeth – rhy anodd hefo sgidia yn amlwg. Synnau rhyfeddol – gwerinol, o’r ddaear.

Wrth son fy mod newydd ‘ddarganfod’ Llewuen rhaid cyfaddef mai’r trobwynt oedd gweld Lleuwen a Sian James yn cyd-ganu yn y perfformiad ‘Llechi’ yn Pontio yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol. Rhyfeddais at eu dawn a’r ffordd meistrolgar roedd y ddwy yn gallu chwarae hefo a rheoli eu lleisiau.

Ella na ddyliwn ddweud hyn, ond mai Lleuwen y math o berfformwraig mae rhywun yn gallu syrthio mewn cariad a hi drosodd a throsodd wrth wrando arni a’i gwylio yn perfformio. Gall yr un peth ddigwydd hefo Imelda May neu yr amlwg Debbie Harry. Nid syrthio mewn cariad yng ngwir ystyr cariad yw hyn wrth reswm ond y modd mae rhai perfformwyr yn gallu eich hudo a’ch cludo i arall-fyd.

A dyna pan da ni yn prynnu tocynnau i gyngherddau ynde. I gael awr neu ddwy o ymgolli mewn cerddoriaeth. Cael anghofio efallai am pa mor ‘ddiflas’ oedd ein diwrnod. Pa mor galed oedd y gwaith. Rhywun di bod yn flin neu yn gas neu yn annymunol. Cerddoriaeth yw’r paracetamol ar gyfer y cur-pen.




Byddaf yn sgwennu am ddiwylliant achos fod diwylliant yn bwysig. Diwylliant yw’r goriad ar gyfer y drysau caeedig. Diwylliant yw’r tanc sydd am chwythu’r muriau. Diwylliant a cherddoriaeth sydd yn gallu achub bywyd rhywun. Cerddoriaeth sydd yn aml yn newid bywyd rhywun. Fydd pethau byth ru’n fath ar ôl clywed y gân neu gwylio’r grwp.
Ond does dim o hyn yn beth diethr go iawn. Rhaid fod y rhan fwyaf o ddarllewnyr yr Herald wedi oleiaf profi’r Rolling Stones neu’r Beatles – dyna’i gyd ydio o – yn Gymraeg !


Wednesday, 20 September 2017

Ymateb i Prestatyn Rocks, Herald Gymraeg 20 Medi 2017




Peth digon anodd yw cael ‘ymateb’ os yn creu mewn unrhyw ffordd neu gyfrwng yn y Gymraeg. Fel arfer mae ‘gwylltio’ pobl yn gweithio yn eitha da, bod yn fwriadol ddadleuol hyd yn oed.

Pan ddechreuais ysgrifennu colofn i’r Faner dan olygyddiaeth Emyr Price yn y 1980au dyna oedd fy unig fwriad. Doedd y gynulleidfa pop Cymraeg arferol ddim yn darllen y Faner felly rhesymais mae’r unig bwynt mewn sgwennu colofn oedd i herio’r drefn hen-ffordd-draddodiadol Gymraeg. Roeddwn rhy ifanc a di-brofiad i adnabod fod Emyr Price yn gyd-deithiwr o fath – nath o rioed olygu na gofyn i mi newid unrhywbeth.

Trodd bod yn ‘ddadleuol’ mewn i yrfa yn mynegi barn ar y Cyfryngau a wedyn dros y blynyddoedd, pallodd yr awydd i fod yn ddadleuol. Go iawn roedd gennyf rhywbeth i’w ddweud ac roeddwn  yn ‘credu’ yn hynny. Roedd pobl yn meddwl fod safbwyntiau yn cael eu mynegi er mwyn bod yn ‘ddadleuol’. Ddim bob tro a llai a llai gyda threigliad amser.
Felly tydi rhywun ddim yn mynd ati i sgwennu er mwyn bod yn ‘ddadleuol’ ond eto, yn yng nghefn y meddwl mae rhywun yn ceisio procio, neu addysgu, neu ddiddanu, neu gwestiynnu – rhaid bod yna bwrpas mewn sgwennu colofn.

Wrth son am fy mhrofiad yn y gig Prestatyn Rocks mae’n amlwg fy mod wedi cyflwyno darlun llai na chywir o dref Prestatyn – argraff hanner diwrnod oedd hwn mae’n wir.
Yn yr erthygl awgrymais nad oedd trigolion Prestatyn efallai ddigon cyfarwydd a grwpiau pop Cymraeg cyfoes fel HMS Morris neu Ani Glass. A dyna chi un gwendid sylfaenol yn fy ngholofn fel awgrymodd Pennaeth Ysgol y Llys, Dyfan Philips wythnos dwetha.

Tydi trigolion y trefi mwyaf Cymraeg yng Nghymru ddim chwaith yn gwirioni ar gerddoriaeth amgen Cymraeg. Rhywbeth ymylol iawn yw hyn – tydi’r iaith na’r daearyddiaeth ddim yn ffactor go iawn. Dim ond yng Nghaerdydd lle mae digon o ‘exiles’ Cymraeg gall y gynulleidfa fod yn un sylweddol. Mae Dyfan yn gywir. Fi sydd yn gobeithio fod grwpiau o safon HMS Morris ac Ani Glass yn gallu apelio a denu pobl at y Gymraeg.

Nid ymosod yn benodol ar Brestatyn mwy na Llandrindod yr wythnos cynt oedd y bwriad a dweud y gwir – ac yn sicr nid ymosod ar ymdrechion Cymry Cymraeg sydd yn gweithio dros yr iaith yn y trefi hynny. Eto mae Hari Huws (Huw Tân) o’r Rhyl yn iawn i gwestiynu fy erthygl.
Ymosod ar ein di-faterwch ni fel Cenedl oedd y bwriad am ganiatau i lefydd (unrhywle yng Nghymru) fod yn ddi-Gymraeg, yn ang-Nghymreig. Nid eu bod nhw felly yn llwyr ond byddwn wedi mwynhau gweld grwp neu grwpiau Cymraeg yn Prestatyn Rocks. Mor syml a hynny.

Gig anodd i unrhyw band ac efallai wedi eu magu ar Maes B a gigs braf y Steddfod – nad oes grwpiau Cymraeg gyda’r elfen genhadol o fod isho cyrraedd cynulleidfaoedd newydd i fentro i ardaloedd fel hyn.

Chlywais i ddim gair o Gymraeg go iawn yn Prestatyn Rocks – beirniadu’r gweddill ohonnom oedd fy mwriad nid pobl Prestatyn. Tyfais fyny ar y ffin. Nid ffedog gynnes Gwynedd a chadarnle ieithyddol oedd fy mhrofiad arddegau ond frontline ieithyddol a gorfod cwffio i gael unrhyw fath o fynegiant yn y Gymraeg ac yn fwy na hynny i weld unrhyw werth yn beth oedd ar gael yn y Gymraeg pryd hynny.

Dal i ddweud – os da ni am gyrraedd y miliwn – rhaid i bethau newid – rhaid i rhywbeth newid – tydi’r staus quo ddim yn opsiwn. Petawn yn sgwennu er mwyn creu ymateb fe lwyddais. Diolch fod pobl Prestatyn wedi ymateb a wedi mynegi eu siom yn fy ngholofn a hyd yn oed wedi dangos gwendidau fy nadl. Da o beth.


Thursday, 14 September 2017

Drysau Agored, Herald Gymraeg 13 Medi 2017

Graffiti Castell Dolforwyn

Dyna ddiwedd ar ‘Anus of the North’ felly. Bu rhaid i Ken Skates syrthio ar ei gleddyf canoloesol a chydnabod maint y gwrthwynebiad i’r cylch mawr dur celfyddydol ar gyfer y dirwedd ger Castell y Fflint. Boed y cylch yn cynrychioli gormes Edward I neu ddim fe arwyddwyd deiseb gan drso 11,000 yn gwrthwynebu.

Byddwn yn hapusach petae’r 11,000 yn eu tro hefyd yn ymweld a chestyll Cymreig tysysogion Gwynedd ac yn ymddiddori yn yr archaeoleg a hanes rhyfeddol sydd gennym yma yn y gogledd. Fel soniais yn fy ngholofn 9 Awst, mae gwrthwynebu yn gallu bod yn fwy poblogaidd (neu’n haws) na dathlu a mynychu

Onibai fod yr holl beth am ‘Anus of the North’ yn ymylu ar y trist byddai rhywun yn chwerthin yn uchel. Gwyliwch allan neu mi fydd yna ddraig arall yn ymddangos yn un o’r cestyll. Mwy Cymreig o bosib ond yr un mor ystrydebol. Dyma ni (eto) yn brwydro dros ail-ddehongli ac osgoi’r ystradebau.


Hen bregeth yw hon gennyf wrthgwrs, rwyf wedi bod yn dadlau fod angen i ni Gymry ail-berchnogi ein hanes ers blynyddoedd. Does dim digon yn newid drwy gwyno’n barhaol – dim ond drwy newid y naratif, newid y drafodaeth a newid agwedd mae modd i ni newid pethau.

Gall y naratif gael ei newid yn hawdd. Trwy ddathlu Hanes Cymru ac archaeoleg Cymru, buan iawn y ni sydd yn gyfrifol am y naratif. Clywaf ddigon yn cwyno am ddiffyg “ein Hanes ni”, ond mae hyn rhy aml ar sail fod rhaid i rhywun arall newid pethau – byth y ni – rhywun arall.

Hyd yn oed os oedd gwrthwynebu’r cylch dur yn angenrheidiol, rhaid peidio anghofio’r dathlu. Dal i sefyll mae cestyll tywysogion Gwynedd, er efallai yn fwy unig na ddylia nhw fod o ran ymwelwyr o Gymru. Esgus stepan drws ydi hi rhy aml. Rioed di bod, o hyd wedi bwriadu mynd.

Cyn unrhyw ormes gan Edward I, cyn y Normaniaid a’r Eing-Sacsoniaid roedd y Rhufeiniaid yma. Wedi difa’r Derwyddon oddeutu 60-61 oed Crist ar Ynys Môn. Efallai fod y Rhufeiniaid mor bell yn ôl tyda ni ddim yn gweld eu holion nhw fel rhai gormesol nac o goncwest ond ddyna oedd y caerau i chi heb os nac onibai. Dim ond treigliad amser sydd yn gwahaniaethu Segontium, Caerhun a Thomen y Mur o Gestyll Caernarfon, Harlech a Chonwy.

Pob un o rhain yn rhan o broses o amgylchu Eryri – yn ein cadw dan reolaeth, yn ein cadw yn ein lle. Efallai? Ond, dwi heb glywed cwynion am y Rhufeiniaid eto? Cofiwch nid gormes oedd popeth. Fe gafodd ambell ffarmwr cyfoethog ar Ynys Môn fodd i fyw o dan y drefn Rufeinig gan werth nwyddau a chynyrch amaethyddol iddynt.

Dyna hanes Din Lligwy, y fila neu ‘blasdy’ (cytiau crynion) Celtaidd wedi ei ddylanwadu gan dai crand y Rhufeiniaid yn ne ddwyrain Lloegr. Ffarmwr wedi gwneud yn dda, tirfeddianwr dwy fil o flynyddoedd yn ôl yn edrych dros ei stad yn ardal Lligwy. Chafodd hwnnw ddim ei ormesu yn sicr.

Roedd digon o statws cymdeithsol gan berchennog Din Lligwy i fewnforio gwin yn y 3dd a 4dd ganrif. Byddai wedi byw yn gyfforddus o fewn y muriau calchfaen pump ochrog nobl oedd yn amgylchu’r tai crynion a’r holl weithdai. Yn y gweithdai cafwyd dystiolaeth o weithio haearn – bydda’r teulu yma wedi gallu cynhyrchu a thrwsio arfau ac offer fferm.

Dyma chi ran o hanes amaethyddol Môn dwy fil o flynyddoedd yn ôl, ond wrth reswm, am bob tirfeddianwr byddai cannoedd o ffermwyr cyffredin yn llawer mwy caeth i effeithiau tywydd a threthi’r Rhufeiniaid. Y gwahaniaeth mawr fyddai’r cyfoeth.

Cafwyd diwrnod agored fel rhan o gynllun Drysau Agored yn Din Lligwy dros y penwythnos ar hyn oedd yn codi calon rhywun oedd faint o drigolion Môn alwodd heibio. Dyma ddechrau ar y broses o ail-berchnogi hanes. Er mor hyfryd a distaw yw’r safle – roedd hyn yn gyfle i drafod sut fywyd fydda yma yn y cyfnod Rhufeinig. Roedd bwrlwm yn lle tawelwch yma dros y penwythnos.

Gall hanes fod yn ddiddorol yn sicr – y camp yw gwneud hanes yn berthnasol. Hawdd iawn yn cynnwys ffolineb Brexit heddiw wrth drafod y gorffennol – pobl yn symud, syniadau yn symud, rhannu diwylliannau – dyma sut mae dyn wedi symud yn ei flaen. Fedra’i ddim gweld unrhywbeth da yn Brexit, yn sicr nid yn wleidyddol, ond fel archaeolegydd byddwn yn dadlau fod Brexit a’r meddylfryd Seisnig cenedlaetholgar cul hynny sydd yn ei yrru yn groes i bopeth rydym yn ei ddysgu o archaeoleg. Symud yw ein hanes. Erioed.

Fel rhan o gynllun Drysau Agored  byddaf yn arwain teithiau tywys yng Nghastell Dolforwyn ger y Drenewydd Sadwrn 16 Medi rhwng 11am a 4pm ac yng Nghastell y Bere ger Abergynolwyn ar Sul 17 Medi - yr un amseroedd.

Dyma fydd fy her wythnos yma. – denu mwy yno. Faint sydd hyd yn oed yn gwybod lle mae Dolforwyn heb son amdano? Un o gestyll Llywelyn ap Gruffudd. Pwysig iawn. Yma cododd Llywelyn ddau fys ar y Brenin Harri III gan adeiladu castell a thref Gymreig o fewn tafliad carreg (rhyw pump milltir) o gastell Harri yn Nhrefaldwyn.

Os fuodd yna weithred well, dychmygwch Llywelyn yn anwybyddu Brenin Lloegr ac yn parhau i adeiladu. Ger llaw mae Rhyd Chwimau lle arwyddwyd Cytundeb Trefaldwyn yn 1267 lle roedd Harri yn cydnabod Llywelyn fel tywysog Cymru. Sir Drefladwyn di hyn – yn allweddol i hanes Cymru yn y 13eg ganrif.


Dewch draw, fe gwech groeso, taith dywys a hwyl – a chyfle i fod yn rhan o’r dathlu.

Friday, 8 September 2017

Prestatyn Rocks, Herald Gymraeg 6 Medi 2017



Henry Pochin (Bodnant)

Dwi ar yr un trywydd eto yr wythnos yma. Y llefydd yma yng Nghymru sydd yn osgoi’r Gymraeg – dyma sydd yn fy mhoeni ac yn fy niddori. Dros y Sul roeddwn yn chwarae gitar fas i grwp o Gaernarfon mewn digwyddiad o’r enw ‘Prestatyn Rocks’. Doeddwn ddim yn disgwyl gweld unrhyw grwp yn canu yn y Gymraeg yno. Tydi’r grwp dwi’n chwarae bas iddynt ddim chwaith. Mae honno yn stori arall.

Doeddwn ddim wirioneddol yn disgwyl clywed y Gymraeg ym Mhrestatyn ond fe ddigwyddodd rhywbeth weddol anisgwyl. Doniol. Dweud y cyfan. A dweud y gwir ddylia rhywun byth glustfeinio ar sgwrs rhywun arall ond wrth i mi wrando ar rieni yn trafod sut hwyl roedd eu plant wedi gael ar eu haroliadau dyma glywed yr hyn fyddwn yn alw yn ‘ddyfyniad y dydd’.

Yn y dorf roedd rhain. O ran ei acen roedd y tad o Fanceinion, ond yn amlwg yn byw yn lleol, a dyma fam arall yn son fod ei merch wedi gwneud yn drychinebus yn ei haroliad Cymraeg. Ateb y tad, oedd iddi beidio poeni, “The only Welsh you need is Dim Siarad Cymraeg” meddai’r Manc, a hynny mewn Cymraeg perffaith.

Roeddwn yn eistedd drws nesa iddynt. Roedd yn weddol amlwg fy mod yn chwerthin yn ddistaw os nad uchel wrth glywed hyn. A oedd ateb gennyf? Methais a meddwl am ddim byd addas. Dyma’r Manc yn troi atof a son fod y grwp oedd ar y llwyfan ar y pryd yn ei atgoffa o Joy Division ac o fewn eiliadau da ni wrthi yn trafod Ian Curtis, The Cure ac yn rhannu’r un dant cerddorol.


Dwi heb ddweud dim am y Gymraeg, dwi heb faddau iddo ond dwi heb willtio chwaith. Mewn maes parcio ger yr orsaf ym Mhrestatyn ar bnawn Sul gyda llwythi o bandiau roc o ogledd Cymru yn perfformio – yr unig beth fedra’i neud yw chwerthin a meddwl pa mor swreal yw hyn ôll.

Does dim diwylliant Cymraeg cyfoes i’w weld ar strydoedd Prestatyn. Tydi’r Manc, na’r rhieni eraill, ddim wedi gweld na chlywed Bendith, HMS Morris, Ani Glass, Candelas, Adwaith, (na’r grwp Ian Rush o’r Wyddgrug hyd yn oed?). Nid fy mod yn cytuno a’r boi bach OND – pryd glywodd o neu welodd o rhywbeth Cymraeg cyfoes, ifanc cŵl? Yn amlwg mae eu plant, yn Ysgol Prestatyn, angen eu trochi mewn pethe Cymraeg cyfoes.

Lle od, ang-nghymreig, anghyfarwydd. Tref a ddatblygwyd gan Henry Pochin (Bodnant) gyda dyfodiad y rheilffordd yn y cyfnod Fictoraidd. Fuodd na rioed ddim byd Cymreig am y lle felly. Wrth grwydo’r stryd fawr rwyf yn taro ar draws ffowntan gofeb Henry Pochin. Dyn hynod.


Cemegydd oedd Pochin a lwyddodd i greu sebon gwyn drwy buro’r rosin – dyna ddaeth a rhan o’i gyfoeth iddo. Llwyddoodd hefyd i ddefnyddio Clai Tseina i greu papur o well ansawdd. Dyna’r ail ran o’r cyfoeth. Dau beth sydd yn cael eu cymeryd yn hollol ganiataol heddiw a dau beth gafodd eu datblygu gan y gŵr hynod yma, Henry Pochin. Gyda’r cyfoeth prynodd Stad Bodnant.

O 1874 ymlaen datblygodd y gerddi ym Modnant, Dyffryn Conwy. Y teulu Puddle, y garddwyr, tair cenhedlaeth ohonynt, ddatblygodd y gerddi go iawn a hynny ar ran Pochin ac yn ddiweddarach y McLaren’s er mai gweledigaeth Pochin a’r McLarens oedd wrth waith yma.

Does fawr o ddiwylliant Cymreig yn perthyn i Bodnant rhywsut chwaith. Hanes Cymru yndi. Cymreig nacdi. Wrth grwydro Stryd Fawr Prestatyn mae’n amlwg fod fwy o gaffis a siopau bach boutique yma. Gwelaf yr ochr dda a’r ymdrech ond o ran Cymreigtod mae angen, i ddyfynu Saunders, dim llai na chwyldro.

Croeso i Gymru medda ni, ond mae angen rhywbeth gweledol, clywedol, amlwg yn y llefydd yma.

Thursday, 31 August 2017

Dysgu Cymraeg yn Llandrindod Wells, Herald Gymraeg 30 Awst 2017

Nigel Half Man Half Biscuit

Wrth bendroni ychydig ar y cwestiwn mawr ynglyn a’r nifer o siaradwyr Cymraeg dyma ddechrau gofyn pam nad oes mwy o’r di-Gymraeg yn ymdrechu i ddysgu’r iaith? Yn amlwg mae trio dysgu’r iaith pan mae rhywun yn 35 neu 55 oed yn ddipyn o waith.

Mae cymaint o ffactorau. Lleoliad. Ardal. Cefndir. Cefndir addysgol. Mewnfudwyr neu ddim.  Fel arbrawf dwi’n rhoi gwersi Cymraeg yn Llandrindod i mewn i Google a gweld beth sydd yn digwydd. A dyna chi be di hawdd. Gwefan learnwelshinmidwales.org a mae cyrsiau yn Llandrindod ddigon hawdd i’w ffendio.

Dim byd yn erbyn Llandrindod, dwi jest yn trio meddwl am rhywle weddol ‘anodd’. Fydda rhywun ddim yn disgwyl cymaint a hynny o Gymraeg ar strydoedd Fictoraidd Llandrindod. Tref Spa Fictoraidd ydi hi wedi’r cyfan, nid tref gynhenid Gymreig. Ond mae’r cyfle i ddysgu yna. Beth wedyn? Dyna’r cwestiwn hir dymor.

Sut gyfleoedd sydd i gymdeithasu yn y Gymraeg yn Llandrindod? Ar ôl ymdrechu i ddysgu mae angen ymarfer a chymdeithasu. Prin iawn yw’r gigs Cymraeg yn Llandrindod. Hyd yn oed yn nyddiau’r Anhrefn naethom ni ddim llwyddo i ganu erioed yn Llandrindod. Llanidleos do (yn y Clwb Rygbi), Llandrindod naddo.

Cwestiwn arall bosib yw pa werth dysgu’r Gymraeg yn Llandrindod os nad oes cyfle i’w defnyddio wedyn ar lawr gwlad? Ateb syml i hynny yw fod manteision diwylliannol amlwg i fedru siarad yr iaith sydd uwchlaw lleoliad daearyddol. Gallwch ddarllen cerddi T.H Parry Williams yn unrhywle yn y Byd (hyd yn oed yn Llandrindod). Siawns fod yr un peth yn wir am wylio S4C neu wrando ar Radio Cymru (signals yn caniatau / DAB / SKY / y we).

Tydi rhywun ddim yn gaeth i Landrindod chwaith (siawns), felly mae digwyddiadau cenedlaethol fel yr Eisteddfod / Maes B neu hyd yn oed pethau Cymraeg yn Theatr Hafren yn y Drenwydd (ddim mor bell a hynny). Ac os oes yna ddysgwyr yn Llandrindod, rhag ein cywilydd ni fel pobl y Pethe / diwylliant pop / diwylliant cyfoes am beidio ymdrechu i wneud rhywbeth yno. Unrhywbeth Cymraeg.

Haws dysgu yn yr ysgol, does dim dadl am hynny a does dim dwy waith mai’r ffordd o gyrraedd y mliwn o siaradwyr yw drwy sicrhau fod pob disgybl ym mhob ysgol gynradd yng Nghymru yn dysgu’r iath – cyn iddynt gyrraedd 7/8 oed. Awgryn sydd siwr o blesio Julian Ruck/ Newsnight – what’s the point of the Welsh language exactly? Peidiwch.

Soniais yn ddiweddar am y gynhadledd ar gyfer tiwtoriaid Cymraeg a gynhaliwyd ym Machynlleth, ac yn sicr roedd pwyslais yno ar sicrhau cyfleoedd i siarad ar ôl dysgu. Parhau y broses. Iawn os ydynt wedi dechrau’r broses.

Ond mae miloedd ar filoedd o Gymry sydd ddim yn dysgu’r iaith. Rhaid newid pethau yn yr ysgolion cynradd ar frys gan sicrhau nad oes unrhyw blentyn yn gadael ysgol gynradd yng Nghymru heb fod yn ddwy-ieithog. Neges i Carwyn. Ond beth am rheini sydd wedi gadael yr ysgol?

Dim ond y dewr sydd ym mynd ati i ddysgu iaith ar ôl gadael ysgol. I’r rhan fwyaf o bobl mae trio gwneud bywoliaeth, magu teulu, diddordebau arall, Eastenders ar y teli yn mynd i fod yn ormod o gystadleuaeth. “I wish I could speak Welsh” neu “I wish I’d learnt the language in school” fydd hi. Neu gyda’r cymal “but I went to school in Pembroke Dock”. Ddim mor hawdd wedyn.


Soniais wythnos dwetha am Nigel o’r grwp pop Half Man Half Biscuit o Gaergwrli yn dysgu’r Gymraeg am ei fod yn ffan o gerddoriaeth Gorky’s Zygotic Mynci. Dyma lle mae angen i ni fod yn fwy siarp. Os oes cyfleodd i ddysgu yn Llandrindod mae angen i ni gyd gynnig fwy o resyma iddynt dros wneud yr ymdrech.