Thursday, 27 April 2017

Petae Patti Smith yn ymweld a Chroesor, Herald Gymraeg 26 Ebrill 2017





Llwyddodd Patti Smith i sgwennu cyfrol gyfan am yfed coffi mewn caffis a thynnu lluniau polaroid o wrthrychau ei hoff artistiaid. Y llyfr oed ‘M Train’ (2015). Gallaf feddwl am ddau reswm amlwg pam fod hyn yn gweithio. Yn gyntaf mae gan Smith y ddawn anhygoel o allu disgrifio a chreu darlun ac ymdeimlad o le mewn amser penodol ac yn ail, wel, hi di Patti Smith ynde, cyfansoddwr yr LP ‘Horses’ a chaneuon fel ‘Because the Night’, felly mae ganddi ddarllewnyr parod.

Digon o waith byddai llyfr gan awdur anghyfarwydd yn gweithio yn yr un modd. Perthyn i draddodiad rhai fel Kerouac a’r awduron Beat mae Smith, ac o ddeall y ‘traddodiad’ a’r ‘llinach’, mae’r broses o brosesu geiriau Smith yn llawer mwy rhwydd. Dwi dal ddim yn hollol siwr beth mae hi yn drio ei ddweud. Tydi hynny ddim gormod o’r ots. Mae pob pennod ganddi  fel darn o farddoniaeth disgrifiadol.

Gallwn ail ddarllen llyfr Smith mewn rhyw fis neu ddau a dwi’n siwr byddwn yn mwynhau eto, ac yn gweld golygfeydd newydd, yn clywed synnau newydd, yn profi awyrgylchoedd newydd.




Tydi Caffi Croesor ddim o’r naws ac awyrgylch ddinesig sydd yn gysylltiedig a’r caffis mae Smith yn ei fynychu. A dweud y gwir byddai’n ddiddorol llusgo Smith ar daith o amgylch caffis bach gogledd Cymru, Tŷ Mawr yn Rhyd Ddu, Caffi Sam yn Llanberis, y Gegin Fawr yn Aberdaron - a gweld beth fyddai yn ymddangos ar ei thudalennau, pa polaroids fydda hi yn ei dynnu.

Rwyf yn eistedd yng Nghaffi Croesor yn sgwennu hwn. Yn hwyrach y noson hon byddaf yn rhoi sgwrs yn y caffi ar Brexit, Cŵl Cymru a llawer mwy. Gan fy mod yn rhoi sgwrs yng Nghroesor gyda’r nos penderfynais adael o adre yn gynt gyda’r bwriad o ddringo Cnicht yn y prynhawn. Roedd y syniad yn dda ond y tywydd yn ofnadwy.

Felly ar ôl cerdded am rhyw awr a hanner ar lethrau Cnicht a gwlychu at fy nghroen rwyf yn newid i ddillad sych ac yn treulio’r ddwy awr cyn fy sgwrs yn y caffi yn sgwennu ychydig ac yn mwynhau cawl cenin, tatws a chaws stilton. Tydi stilton ddim at fy nant fel arfer ond ar Dydd Gwener y Grogrlith oer a gwlyb, dwi ddim am ddadla a dyma fwynhau pob llwyad o’r cawl trwchus chwilboeth.

Oleiaf ar ôl hynny roeddwn wedi cynhesu ac yn barod am fy sgwrs y noson honno. Ceisias ddyfalu neu ddychmygu beth fyddai’n dal sywl camera polaroid Smith. Daeth criw o ddringwyr i mewn a chlywais un ferch yn esbonio sut byddai ychwanegu R at Croeso yn gwneud enw’r pentref, Roedd arwydd ‘Croeso’ uwchben y lle tân. Efallai mai hwn fyddai Smith wedi ei dynnu, neu y gadair siglo wrth y tân?

Fel arfer mae’r dodrefn yn ei lluniau yn rhai sydd wedi cael defnydd ganddi, neu yn perthyn i artist fel Frida Kahlo, felly dwi dal ddim wedi fy argyhoeddi fod yr arwydd Croeso yn ddigon. Beth fyddw’n i yn ei dynnu?

Dyna gwestiwn da, felly dyma grwydro’r caffi yn chwilio am ysbrydoliaeth.Mae yna gardiau post o luniau gan Tudur Owen ar werth yma. Fo yw mab yr enwog Bob Owen, Croesor. Cawn lun o ffens grawiau ar un cerdyn post. Dyna fyddai wedi hawlio sylw Smith meddyliais. A dweud y gwir, dyna un o’r delweddau cryfaf sydd i’w gael yn Eryri, o Ogwen i Nantlle.

Dwi’nnau hefyd wrth fy modd yn crwydro llwybrau a sylwi ar y waliau / ffensus crawiau a’r weiar rhyngddynt (weithiau). Nid peth anodd yw tynnu llun a chael hwnnw i edrych yn hynod gelfyddydol – mae’r gwrthrych yn gwneud y gwaith drostom. Dwi’n tynnu llun o’r arwydd Croeso uwchben y lle tân.

Wednesday, 19 April 2017

Brexit ac Archaeoleg, Herald Gymraeg 19 Ebrill 2017




Yn aml wrth eistedd i lawr i sgwennu fy ngholofn ar gyfer yr Herald Gymraeg byddaf yn gofyn y cwestiwn os gallaf gyfiawnhau sgwennu colofn arall am archaeoleg pan mae’r byd yn mynd mor amlwg wallgof? Gofynwyd yn ddiweddar i’r cyn Brif Weindog, Tony Blair, os oes unrhywbeth cadarnhaol am y broses Brexit, ac ar ôl seibiant hir, ei ateb oedd ‘Nagoes’.

Er gwaetha’i gangymeriadau difrifol o rhan Rhyfel Irac, dyma gael fy hyn yn cytuno a Blair, a felly hefyd hefo gwleidyddion eraill na fyddwn fel arfer yn cytuno a nhw, John Major, Nick Clegg, Kenneth Clarke. O wylio Question Time yn wythnosol mae’r ‘mob’ Brexit yn mynd yn fwy fwy ddiamynedd gyda unrhywun sydd yn gofidio am ganlyniad y refferendwm mis Mehefin dwetha.

Bellach mae’r profiad o wylio Question Time yn un poenus, mae’r ‘Little Englanders’ yn methu stopio gweiddi. Llais y Bobl. Yn fathamategol roedd ‘mwyafrif’ y refferendwm  yn un o drwch blewyn. Yn fathamategol mae hyn yn ganlyniad rhy sigledig a bregus ar gyfer penderfyniad mor bell gyrrhaeddol. Cameron ????????

Heb wrthblaid effeithiol (onibai am Sturgeon), heb lais amlwg i’r 48%, dim ond geiriau rhai fel Blair a Major sydd yn gwneud unrhyw fath o synnwyr. Pwy fydda wedi dychmygu?. A thra dwi’n cael cyfle i ymosod (colbio) ychydig ar wleidyddion, does dim golwg fod unrhywun ohonynt, yn unrhywle yn y byd, hefo unrhyw weledigaeth ar sut i ddatrys y problemau difrifol yn Syria. Yn sicr tydi creu gwagle gwleidyddol ddim yn mynd i weithio - fe ddysgom hynny o Irac a Lybia. Efallai ei bod yn haws sgwennu am archaeoleg cofiwch!

Mae yna golofn arall yn rhywle am ‘gangymeriad’ Sean Spicer a’i ddiffyg gwybodaeth anghredadwy am Hanes yr 20fed ganrif. Mae fy nghamgymeriad ffeithiol i yn y golofn wythnos dwetha yn teimlo yn fach iawn a chymharol dibwys o gymharu a ‘clangar’ Spicer ond dwi hefyd yn teimlo mai gwell fyddai ymddiheuro.

Fy nghamgymeriad i oedd cyfeirio at stori Branwen fel Pedwerydd Gainc y Mabinogi. Ail Gainc y Mabinogi yw stori Branwen ferch Llŷr – dwi’n gwybod hynny! Fe gewch sbario sgwennu llythyrau i’r Herald yn fy nghywiro felly …..

Cadw at yr archaeoleg yw’r peth doeth efallai. Yn sicr i chi dyma lle dwi hapusa a mwyaf cyfforddus ac yn cael y mwyaf o fwynhad. Dwi ddim yn credu y gallwn ddygymod a’r rhwystredigaethau o fod yn wleidydd mwy na gallwn ddioddef fod yng nghwmni’r rhan fwyaf ohonnynt. Mae’r syniad o ddod wyneb yn wyneb a Hamilton yn y Cynulliad yn ormod i mi.



Wythnos yn ôl dyma dderbyn gwahoddiad gan Gymdeithas Archaeoleg Blaenau Ffestiniog i ymweld a Chwmorthin, uwchben Tanygrisiau, er mwyn ceisio dehongli beth oedd y twmpathau sydd i’w gweld ar ochr ogledd-ddwyreiniol Llyn Orthin. Roedd David Hopewell o Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn gwmni i mi a buan iawn daethpwyd at y canlyniad mai gweddillion teisi mawn oedd y nodweddion yma ar y dirwedd. Roedd modd gwthio ein ffon gerdded i mewn i’r mawn heb unrhyw drafferth ac roedd y lliw du ar y ffon yn cadarnhau mai mawn oedd hyn yn hytrach na charnedd o gerrig neu pridd. Y gobaith yw y cawn wneud ychydig o waith cloddio yma yn ystod 2018 i gadarnhau mai teisi mawn yw rhain gyda mwy o sicrwydd.

Gwelir tair tas fawn amlwg ger y llyn ond wedyn o edrych yn ofalus reodd un arall yn gorwedd ger, neu hyd yn oed o dan, tomen sbwriel y chwarel tra roedd yna awgrym o ddwy das arall oedd wedi eu clirio. Roedd yn weddol amlwg, am ba bynnag reswm, fod y teisi oedd ar ôl yn rhai wedi eu gadael, erioed wedi eu defnyddio. Pam oedd y cwestiwn amlwg?
Ar ôl cadarnhau cystal ac y gallwn o ymweliad a’r olwg gyntaf mai teisi mawn oedd rhain, dyma gerdded yn ein blaen gan geisio cadw at lwybr yr hen ffordd drol ar ochr ogleddol y llyn nes cyrraedd adfeilion Cwmorthin Uchaf. Dyma’r adeilad hynaf yn y cwm gyda dyddiad dendrocronoleg o ddechrau’r 16ganrif neu 15ganrif hwyr. Archwilwyd y safle yn archaeolegol gan Bill Jones a’r criw a mae eu canlyniadau i’w gweld ar safle we cwmorthin.com

A’i teisi mawn ar gyfer Cwmorthin Uchaf neu Cwmorthin Isaf (sydd o dan y domen chwarel) oedd rhain? Braidd yn bell o’r tai oedd y farn ond wedyn efallai mai dyma lle cloddiwyd am y mawn a byddai’r mawn wedi ei symud wedyn ar ôl sychu yn agosach at y tai?

Rhaid dweud, anodd curo diwrnod fel hyn lle mae rhywun allan yn y wlad, yn cerdded mewn cwmni da ac yn ychwanegu at ein gwybodaeth / dealltwriaeth archaeolegol o dirwedd Cymru. Felly, oes, mae pwrpas sgwennu am archaeoleg yndoes. Nid rhywbeth dibwys ymylol yw hyn ond modd o wella ein dealltwriaeth o’r union lle rydym yn byw.



Er cymaint dwi’n dymuno ‘colbio’  y gwleidyddion, dwi ddim yn un am osgoi gwleidyddiaeth chwaith. Mae popeth yn wleidyddol a mae golygydd y cylchgrawn British Archaeology, cyhoeddiad Cyngor Archaeoleg Prydain, Mike Pitts, yn un arall sydd ddim yn colli cyfle i fynegi pa mor ddrwg yw Brexit i’r maes arcaheoleg.

Mae’r sector archaeoleg o fewn ein prifysgolion yn derbyn swm sylweddol o arian ERC  – sef nawdd y Cyngor Ymchwil Ewropeaidd – efallai cymaint a £41.5 miliwn, heb son am grantiau arall academaidd fel rhai Erasmus a Marie Curie. Ar hyn o bryd does dim sicrwydd beth fydd effaith hir dymor Brexit on dwi ddim yn gweld y ‘mob’ Brexit yn poeni rhyw lawer am archaeoleg!



Wednesday, 12 April 2017

Y Lle Hanes, Herald Gymraeg 12 Ebrill 2017





Fe all rhywun awgrymu, os nad dadlau, fod Ynys Môn yn gorlifo o hanes ac archaeoleg. O ystyried y cyfoeth o henebion cynhanesyddol - os yw rhywun yn crybwyll siambrau gladdu Neolithig Bryn Celli Ddu, Trefignath a Barclodiad y Gawres neu safleoedd fel Din Lligwy neu Caer Leb o’r cyfnod Rhufeinig, mae’r ynys yn yn amlwg yn gartref i safleoedd hynafol pwysig iawn. Yn wir mae rhai o’r safleoedd yma yn unigryw.

Ar begwn arall y llinell amser, cawn olion o’r Chwyldro Diwydiannol sydd yr un mor bwysig ar yr ynys wrth feddwl am gwaith copr Mynydd Parys a phontydd Telford (1826) a Stephenson (1850) dros Afon Menai. Dim ond crafu’r wyneb yw hyn a dyma mewn ffordd fydd her fawr Y Lle Hanes ar faes yr Eisteddfod Gendlaethol eleni – sut mae gwneud cyfiawnder a hanes lle mor gyfoethog ei hanes a’i henebion ag Ynys Môn?

Er mwyn cadw ffocws, neu rhyw fath o ffocws oleiaf, penderfynwyd eleni y byddai’r Lle Hanes yn gwneud gwell cyfiawnder o ran ceisio dehongli neu gyflwyno Hanes Môn drwy ddewis thema penodol. Nid hawdd oedd dewis pedwar thema allan o’r dwsinau o bosibiliadau amlwg.

‘Gwers’ anodd yw gorfod derbyn nad oes amser, lle, modd., posib son am bob dim. Rwyf yn gyfarwydd iawn a’r ‘penderfyniadau anodd’ yma wrth fy ngwaith tywys. Yn aml wrth dywys Americanwyr o amgylch Eryri mae’n rhaid dewis beth i’w ddangos a beth sydd yn mynd i gael ei golli. Engraifft da o hyn yw cyffordd Pen y Gwryd rhwng Llanberis a Chapel Curig.

Wrth dywys ar fws neu goets symudol dwi’n gwybod yn iawn na fyddaf yn gallu dangos y pedwar blwch amddiffyn Ail Ryfel Byd, y gaeran Rufeinig a Gwesty Pen y Gwryd a son am aduniadau Everest wrth i ni groesi heibio y gyffordd fechan yma. Felly rhaid dewis – efallai mai stori Everest a’r aduniadau yn y PyG fydd yn ennill y dydd.

Penderfynwyd ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol eleni ganolbwyntio ar bedwar thema penodol a’r pedwar gafodd eu dewis oedd Llys Rhosyr, Llyn Cerrig Bach, Y Mabinogi a’r cysylltiad a Bedd Branwen a’r Archdderwydd Hwfa Môn.




Rydym yn gwybod o ysgrifau Tacitus mai ar Ynys Môn oedd ‘pencadlys’ neu gadarnle’r Derwyddon, ac er mai propaganda Rhufeinig fyddai sylwadau Tacitus does dim amheuaeth fod yr ynys yn ganolfan bwysig o ran crefydd ac addoli yn y cyfnod Celtaidd – cyn Cristnogaeth. Fe all rhywun awgrymu fod safle Llyn Cerrig Bach ger RAF Valley yn safle ‘llyn sanctaidd’ a ddefnyddir gan y Derwyddon / Celtiaid i offrymu gwrthrychau milwrol fel cleddyfau, darnau o darian a darnau o gerbydau rhyfel i mewn i’r dŵr neu’r tir gwlyb.

Llys Rhosyr yw’r unig lys sydd yn perthyn i dywysogion Gwynedd sydd ar agor ac yn weladwy. Mae’r llys yn Aber (Abergwyngregyn) o dan gae, y llys yn Aberffraw yn aros i’w ddarganfod o dan y stad tai. Anodd osgoi dylanwad y ddau Lywelyn a thywysogion Gwynedd ar Hanes Cymru yn y 13eg ganrif a gan fod Llys Rhosyr yn cael ei ‘ail-greu’ yn Sain Ffagan – roedd hwn yn ddewis hawdd.




Gan ei bod yn Flwyddyn Chwedlau gan Croeso Cymru, gweddol hawdd oedd penderfynu cynnwys yr elfen honno yn ein dewisiadau.  Felly dyma Pedwerydd Cainc y Mabinogi, sef stori Branwen a’r cysylltiad a Bedd Branwen. Rhaid pori drwy damcaniaethau Bedwyr Lewis Jones am y ‘cysylltiad’. Fel archaeoloegydd rwyf yn gwybod mai tomen gladdu o’r Oes Efydd yw Bedd Branwen a nid man claddu Branwen go iawn.


Ac yn olaf, heb os wedi ein hysbrydoli gan bortread Christopher Williams o Hwfa Môn, dyma fynd am yr Archddewrydd a oedd yng ngeiriau R Williams Parry “Hwfa Môn oedd y creadur tebycaf i fardd a fagwyd erioed yng Nghymru. Ac yn fardd ar ben hynny na ellir byth ei gael yn euog o ysgrifennu yr un llinell o farddoniaeth" 



Thursday, 6 April 2017

Psylence @Pontio, Herald Gymraeg 5 Ebrill 2017




Yn y golofn wythnos dwetha cyfeiriais at ŵyl ffilm a cherddoriaeth Psylence a lwyfanwyd yn Pontio, Bangor. Fe berfformiodd y grwp Datblygu ar y llwyfan ar y nos Wener – gan gyhoeddi mai hwn fydd eu cyngerdd olaf. Unwaith eto hoffwn ddweud fod rhywun yn byw mewn gobaith y cawn gyfle eto (rhywbryd yn y dyfodol) i weld Datblygu yn gwneud rhywbeth ar lwyfannau Cymru. Mae’r grwp bell rhy bwysig i ddiflanu am byth.

Adloniant gwahanol iawn oedd ar y pnawn Sul wrth i Dylan Huw holi’r awdur Jon Savage. Ddyliwn ni ddim fod angen cyfeirio at hyn o gwbl a dweud y gwir, ond mi nath Dylan Huw son sawl gwaith am artistiaid hoyw, fe gyfeririodd at gelf ‘queer’, felly dyma ategu Dylan Huw ychydig yma. Mae’n well gennyf ddynion hoyw na ‘hogia’ (lads) unrhyw ddiwrnod o’r wythnos a braf oedd cael cwmni Dylan a Jon ar bnawn Sul (ar lwyfan) – doedd hwn ddim yn ddigwyddiad ‘queer’ o gwbl gan mai trafodd filmiau Jon Savage oedd y pwrpas – ond roedd y naws yn plesio (dweud dim mwy).

Savage wrthgwrs yw awdur llyfrau fel ‘Teenage’ a ‘England’s Dreaming’ ac efallai mae Jon yw un o’r awduron mwyaf dylanwadol yn y maes o drafod diwylliant poblogaidd / pobl ifanc, sef Diwylliant Pop.  Fel awdur mae Savage yn un o fy arwyr. Mae Savage hefyd yn un o fy ffrindiau pennaf, ond roedd gwrando arno yn sgwrsio ar lwyfan yn gyfle i atgoffa fy hyn pam fel hogyn yn ei arddegau roedd erthyglau Savage yn y cylchgronau pop yn fy ysbrydoli.

Doedd na neb yng Nghymru yn sgwennu fel Savage ar ddiwedd y 1970au, nid hyd yn oed Hefin Wyn a Hywel Trewyn yn Y Cymro a does dim dwy waith fod arddull Savage (ynghyd a Parsons, Burchill a Morley) wedi cael dylanwad mawr arnaf. Darllenwch fy erthyglau i’r Faner dan olygyddiaeth Emyr Price yn 1985-86 a chewch gyfieithiaid pur neu drawblaniad pur o arddull Savage.

Felly roedd Savage yn plesio’r dorf, a roedd digon o wrandawyr yno ar bnawn Sul, wrth iddo drafod y ffilm Teenage oedd yn dadansoddi bywydau pobl yn eu harddegau hyd at ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Felly hefyd wrth iddo ddangos clipiau o’i ffilm am Brian Epstein, rheolwr y Beatles. Mewn ffordd fe allwn fod yn gofyn – beth sydd ddim yw hoffi am hyn? – clips du a gwyn am ddiwylliant pop ar bnawn Sul. Perffaith.

Er mai ffilmiau Savage oedd dan sylw, roedd bron yn anorfod fod Dylan Huw yn mynd i gyfeirio at y ffaith fod Savage bellach wedi ymgartrefu yng ngogledd Cymru a wedi troi ei gefn ar orllewin Llundain. Holodd Dylan Huw am argraffiadau Jon wrth iddo ddod wyneb yn wyneb a diwylliant poblogaidd Cymreig a Chymreig a does syndod mai’r grwp cyntaf y cyfeiriodd Jon ato oedd Gorky’s Zygotig Mynci. Os bu grwp Cymraeg / Cymreig erioed lwyddodd i bonito rhwng y ddau ddiwylliant – dyma chi un o’r rhai mwyaf blaenllaw.
Ond efallai o fwy o ddiddordeb i mi oedd sut roedd Savage yn gweld gogledd Cymru fel meithrinfa ar gyfer magu talent – a hynny i ffwrdd o chwyddwydr cyfryngol Llundain (neu hyd yn oed Caerdydd).

Fel dinesydd gogledd Cymru, hawdd yw gweld y rhwystredigaethau - dim digon yn digwydd, dim digon o ganolfanau, angen popeth yn Gymraeg OND roedd gan Savage bwynt. I ffwrdd o sŵn y Byd, i ffwrdd o’r carlamu a’r baglu trefol/dinesig mae gennym feithrinfa hamddenol yma. Gall y dirwedd a’r mynyddoedd, gall y diffyg poblogaeth, fod yn beth da o ran meithrin annibyniaeth ac ysbryd annibynnol.


O’r tu allan roedd Savage yn gweld y manteision sydd yn gallu bod yn rhwystredig os ganed rhywun yma. Diddorol. Hamddenol a jest mymryn bach yn ‘queer’.

Wednesday, 29 March 2017

“Nid i’r doeth a’r deallus yr ysgrifennais ond i’r dyn cyffredin”. Herald Gymraeg 29 Mawrth 2017






“Nid i’r doeth a’r deallus yr ysgrifennais ond i’r dyn cyffredin”.

A dyna chi ddyfyniad, Daniel Owen wrthgwrs – dyma a welir ar waelod y cerflun o Daniel o flaen llyfrgell Yr Wyddgrug. Dyma’r tro cyntaf i mi sylwi ar hyn go iawn. Rwyf wedi edmygu cerflun Daniel a’i het hyfryd fflat droeon ond am ba bynnag reswm,’rioed di darllen yr ysgrif yn iawn.

Wrth feddwl ymhellach am y dyfyniad, mae rhywun yn naturiol yn ochri gyda agwedd cydraddol neu egalataraidd Daniel, onid hawdd i ni gyd ddychmygu rhywsut ein bod yn rhan o’r ‘werin bobl’ yn hytrach na rhyw garfan arall ‘elite’. Ond wedyn wrth feddwl ymhellach am y dyfyniad mae rhywun yn dechrau gofyn cwestiwn mwy sylfaenol – pwy yn union yw eich cynulleidfa?

Yn sicr o safbwynt fy hyn fel colofnydd, pan ddechreuais gyfrannu colofnau lled heriol yn Y Faner yng nghanol y 1980au fy unig fwriad oedd ‘gwylltio’ y ‘sefydliad Cymraeg’. Feddyliais i ’rioed am ddarllenwyr na chynulleidfa ac a bod yn onest nes i ’rioed ddisgwyl y byddai fy nghyfoedion yn darllen Y Faner. Doeddwn ddim yn disgwyl cynulleidfa.

Tri deg mlynedd (a mwy) yn ddiweddarach, gyda’r golofn hon yn yr Herald Gymraeg, mae meddylfryd hollol wahanol ynghlwm a’r broses o sgwennu. Heb os, y prif fwriad yw diddanu, addysgu a gwneud i’r darllenydd feddwl – ond rydwyf yn hollol falch fod pobl yn darllen y golofn, fod unrhywun yn darllen y golofn. Heb gynulleidfa / darllenwyr – does gennym ddim byd.

Yn amlwg nid ‘plesio’ y darllenwyr yw’r prif fwriad, ond does dim dwy waith fy mod yn falch iawn o glywed pan fydd pobl yn dweud wrthof eu bod wedi mwynhau darllen rhyw golofn arbennig neu yn mwynhau holl golofnwyr yr Herald Gymraeg yn wythnosol. Does dim cwestiwn o wahaniaethu rhwng y doeth a’r deallus a’r dyn cyffredin – rwyf yn gwerthfawrogi cefnogaeth holl ddarllewnyr yr Herald Gymraeg. Ha! – mae pawb ohonnoch yn ddoeth a deallus!

Felly hefyd gyda fy sioe radio BBC Radio Cymru ar nosweithiau Llun. Y prif nod heb os pob Nos Lun yw cadw cwmni i bwy bynnag sydd yn gwrando ac yn aros hefo mi dros y dair awr. Cael ‘sgwrs’ hefo’r gynulleidfa yw’r nod a phlethu hynny hefo caneuon da sydd yn gwneud i bawb deimlo yn hapus neu’n well ac yn gysurus.





Dros y blynyddoedd fel colofnydd mae caffis bach Cymru wedi cael cryn sylw gennyf ac wythnos yn ôl cafodd holl golofnwyr yr Herald Gymraeg (Bethan, Bethan, Angharad, Tudur a minnau)  gyfle i gymdeithasu yng Nghaffi Sam ar Stryd Fawr, Llanberis. Am le bach hamddenol. Cafwyd sgwrs, yn y dull hen ffasiwn traddodiadol Gymreig, a rhoi y Byd yn ei le a thrafod hyn a llall.

Well i ni son am y bwyd yntydi. Wel dyma chi flasus, cafodd sawl un o’r criw y darten ffacbys a thomato (you say tomatoe) a rhaid dweud fod hwn yn un o’r pethau mwyaf blasus rwyf wedi ei brofi ers talwm. Ddylia hi ddim bod yn beth mor anghyffredin a hynny i fwynhau blas bwyd, ond tydi bwydydd yr archfarchnadoedd ddim yn cyrraedd y nôd bellach. Tydi eu tomatos, sut bynnag da chi’n eu hynganu, ddim hefo’r un blas (os oes blas o gwbl) a’r hyn a geir o’r tŷ gwydr.

Rhywbeth arall ‘anarferol’ am Caffi Sam (eto, na ddylia fod yn anarferol ond mae o mewn gormod o gaffis) oedd fod gofal mawr wedi ei gymeryd wrth osod y bwyd, y salad yn arbennig, ar y plât. Roedd y salad ymyl yn bleser yn ei hyn. Nid deilen o letys wedi brownio a threuan o domato di-flas archfarchnadaidd ond gwledd o ddanteithion iachus ac ysgafn.
Dwi ddim yn cofio pryd fwynheais y profiad bwyta gymaint ers amser. Wrth reswm roedd y cwmni a’r sgwrs yn rhagorol OND roedd bwyd Caffi Sam yn caniatau i rhywun fwynhau y foment o gnoi a llyncu, o flasu ac arogli. Ewch yno a mwynhewch.

Wrth i ni fwyta gyda criw yr Herald sylwias fod cerddoriaeth Echo and the Bunnymen a Public Image Limited yn chware yn y cefndir a rhaid oedd gofyn pwy oed wedi dewis y ‘tiwns’. BBC 6 Music oedd ymlaen ganddynt yn Caffi Sam. Pwy all ddadlau hefo hynny – onibai eu bod yn dewis Lisa Gwilym, Georgia Ruth neu Huw Stephens ar BBC iPlayer – ella dylia nhw!




Yn anfwriadol yr wythnos hon rwyf wedi dechrau dilyn rhyw drywydd sydd yn ymwenud a phleser a phrofiad sydd yn arwain yn daclus at ddiwgyddiad Psylence yn Pontio Bangor nos Wener dwetha lle roedd y grwp arlosol electronig Cymraeg Datblygu yn chwarae yn fyw (cyfeilio o fath) tra roedd ffilm ‘Kiss’ gan Andy Warhol yn cael ei ddangos ar y sgrin fawr.
Erbyn diwedd y cyngerdd / digwyddiad celfyddydol dyma gael cyhoeddiad o’r llwyfan mai dyma gig olaf Datblygu. Gobeithio nad yw hyn yn wir. Gobeithio cawn weld Datblygu yn perfformio rhywbryd eto yn y dyfodol ar rhyw lwyfan neu’i gilydd. Mae eu hangen.

Efallai mai’r hyn sydd yn ddiddorol am Datblygu yw eu bod wedi llwyddo i greu caneuopn pop cofiadwy a darnau o gelfyddyd perffaith dros y blynyddoedd heb erioed gyfaddawdu. Anodd dychmygu fod Datblygu wedi poeni gormod am y gynulleidfa dros y blynyddoedd – mae nhw wedi creu a wedyn dewis y gynulleidfa oedd tiwnio i mewn. Roedd Sinema Pontio yn orlawn o’r ‘doeth a’r deallus’ a oedd yn mwynhau pob eiliad o berfformiad Datblygu.

Mae gŵyl Psylence yn haeddu gwell triniaeth na hyn felly fy mwriad yw son mwy am yr ŵyl wythnos nesa.



Wednesday, 22 March 2017

'Wagstaff's' @ MOSTYN, Herald Gymraeg 22 Mawrth 2017




Tydi brutalist na brutalism ddim yn ymddangos yng Ngeiriadur yr Academi. Chwilio oeddwn am y disgrifiad Cymraeg o’r arddull pensaerniol concrit o’r 20fed ganrif sydd yn cael ei alw yn Brutalist Architecture. Tyfodd, neu esblygodd, ‘pensaerniaeth garw’ o arddulliau Modern hanner cyntaf yr 20fed ganrif ac yn gyffredinol iawn rydym yn son am ‘bensaerniaeth garw’ yn ei anterth rhwng y 1950au a chanol y 1970au
.
Soniais sawl gwaith yn y golofn yma am waith Basil Spence yn Atomfa Trawsfynydd – dim ond un gair sydd i ddisgrifio hyn – a ‘garw’ ydi hynny. Chefais i rioed fawr o gefnogaeth na chydymdeimlad am wyntyllu fy hoffter o bensaerniaeth Spence yn ‘Traws’. Pawb rhy wrth-niwclear i gydymdeimlo a’r hen Basil!

Ar ei (gymharol) newydd wedd, mae’r grisiau a’r cyntedd yn y MOSTYN, Llandudno hefyd yn ymylu ar fod yn ‘arw’ gyda concrit yn llwyr deyrnasu’r dirwedd bensaerniol. Peth da yw hyn gan fod yr oriel hefyd yn un heriol. Sawl gwaith rwyf wedi mynychu arddangosfeydd yn y MOSTYN a gofyn yr un peth – ‘Ydi hyn yn gelf?’ – ac eto peth da yw hyn. Drwy’r weithred o herio mae rhywun yn cael ei orfodi i feddwl.

Caf fy atgoffa o’r Almaen, rhywle fel Stuttgart, pob tro byddaf yn mynychu’r MOSTYN. Er mai Llandudno yw hyn go iawn, tref lan-y-môr Fictoraidd, mae’r teimlad oddi fewn i’r MOSTYN yn un Dada, avant-garde Ewropeaidd. Yng ngogledd Cymru fedrith hyn ond fod yn beth da.




Rhan o Gyfres *Hanes MOSTYN yw’r arddangofa gyfredol ‘Wagstaff’s’. Dyma sut mae Mostyn yn esbonio’r Gyfres * Hanes MOSTYN sydd “ers 2013 wedi archwilio treftadaeth adeilad MOSTYN, tref Llandudno a chysylltiadau ymhellach i ffwrdd. Mae’r gyfres wedi cyflwyno arteffactau a delweddau hanesyddol ochr yn ochr a gwaith gan artistiaid cyfoes gan ffurfio llinyn rhwng y gorffennol a’r presennol”.

Siop Gerddoriaeth, yn gwerthu pianos,offerynnau a recordiau oedd Wagstaff’s yn wreiddiol ym Manceionion ond sefydlwyd siop yn Llandudno yn ystod y 1940au cynnar ar ôl i’r siop ddinesig gael ei ddymchwel yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Yn ei thro daeth Wagstaff’s i 2 Stryd Vaughan – sef safle presennol y MOSTYN.

Diddorol felly gan fod yr arddangosfa mewn ffordd yn dod a’r siop yn ôl i’w gartref (dros dro). Wrth gerdded o amgylch yr oriel mae’r ffin rhwng arddangosfa a chelf yn cael ei ddrysu – beth yw’r hanes a beth yw’r celf? Lle mae’r ffin rhwng amgueddfa ac oriel. Be di’r ots? Dyma yr union brofiad rwyf yn ei ddigwsyl (ac yn ei gael bob tro) gan y MOSTYN.

O ran fy hoff ddarn o gelf – beth am gynnig ‘peiriant’ Gareth Griffith. Ysbrydolwyd Gareth i greu peiriant (celf nid ymarefrol) ar gyfer profi sain a thôn cywir pibellau organ capel neu eglwys yn dilyn ei ymweliad a chwmni adeiladu organnau Henry Wills & Sons yn Lerpwl. Cawn ddarn o gelf trawiadol a sylweddol o ran maint sydd yn atgoffa rhywun o gymeriad ‘Noo Noo’ o’r Teletubbies yn ein wynebu wrth i ni gerdded i mewn i’r brif oriel. Daw synnau o’r gwaith celf ond does dim elfen rhyngweithiol o beth ddeallais.




O ran fy hoff arteffactau, beth am gynnig cloriau recordiau y Rolling Stones. Ar label Decca , cawn y pump cyfarwydd ond yr hyn sydd yn ddiddorol gyda cloriau fel ‘After-Math’ yw fod Brian Jones yr un mor flaenllaw a Jagger ac yn hyd yn oed mwy golygus na’r Jagger ifanc.

Heb os, mae arddangosfa’Wagstaff’s’ yn ein cludo yn ôl i oes a fu, pan roedd siopau cerdd yn lefydd arall fydol hudolus a rhamantus (cyn yr holl electronics). Ond yr hyn sydd yn wirioneddol ddiddorol yw fod hwn yn brofiad pleserus er fod y ffin rhwng arddangosfa a chelf yn anelwig iawn.

https://www.mostyn.org/exhibition/wagstaffs




Wednesday, 15 March 2017

Merched Chwarel, Herald Gymraeg 15 Mawrth 2017




Darllenais ddyfyniad yn ddiweddar gan yr arlunydd Banksy a oedd yn awgrymu “fod pethau da yn dod os da chi’n disgwyl ddigon hir”, efallai wir, ond yn sicr mae pethau diddorol yn digwydd heb i rhywun eu disgwyl. Wythnos yn ôl cefais wahoddiad i fynychu gweithdy yn yr Amgueddfa Llechi yn Llanberis yn dwyn yr enw ‘Merched Chwarel’. Doedd gennyf fawr o syniad beth i’w ddisgwyl.

Yr arlunydd Lindsey Colbourne yrrodd y gwahoddiad. Yn cydweithio a hi roedd tair artist arall, Marged Pendrell, Lisa Hudson a Julie Williams. Lindsey rwyf yn adnabod drwy’r prosiect ‘Digging Down’ lle bu Lindsey yn creu gwaith celf yn seiliedig ar wrthrychau wedi eu darganfod mewn tomen sbwriel Fictoraidd yn Nant Peris. Julie rwyf yn ei hadnabod drwy ei gwaith yn peintio lluniau meini hirion Môn gyda Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a disgyblion ysgol o’r ynys.

Dyma ein llwybrau, ein crwydriadau hanesyddol, ein seicoddaearyddiaeth archaeolegol yn cyd-redeg unwaith eto. Yn ddiddorol iawn, roedd y pedair artist wedi rhestru ‘seicoddaearyddiaeth’ fel un o amcanion eu maniffesto / gwaith celf / gwaith ymchwil. Gofynais iddynt am yr elfen ‘seicoddaearyddiaeth’ achos rwyf yn ddilynwr brwd o’r ddamcaniaeth yma o grwydro ac arsylwi ar y dirwedd ond doeddwn ddim yn disgwyl hyn yng nghyd destun hanes y chwareli llechi.

Dychmygais daith gerdded gyda merched yn unig yn crwydro llwybrau Dinorwic neu Dorothea. Dychmygais gôr o ferched yn unig yn canu mewn ceudwll yn Llechwedd. Dychmygais rhywbeth tu hwnt i’r hyn rydym yn ei wybod / adnabod, y pethau gor-gyfarwydd o ddarllen Kate Roberts a T Rowland Hughes.

Nod yr artistiaid gyda’r prosiect ‘Merched Chwarel’ yw darganfod beth yn union yw dehongliad y ferch ar y gofod / gwagleoedd anferth sydd yn cael eu creu drwy’r broses chwarelyddol. Y mynydd gwag. Rydym yn cyffwrdd ac archaeoleg yma – beth yn union mae’r dystiolaeth yn ei awgrymu? Mae cysylltiad teuluol gan rai. At ba ganlyniad celfyddydol fydd y cysylltiad teuluol yn arwain?

Soniai’r artistiaid benywaidd am greu celf drwy gerdded a phwysigrwydd felly y broses o gerdded drwy’r chwareli a phrofi a dehongli – anadlu’r awyrgylch a chreadigrwydd wedyn yn deillio o hynny. Rydym yn son felly am seicoddaearyddiaeth sydd yn ymestyn tu hwnt i’r profiad yn unig – mae hyn yn seicoddaearyddiaeth sydd yn arwain tuag at greu celf.

O ddarllen y maniffesto, sydd i’w weld ar lein ar safle lindseycolbourne.com/merched-chwarel cawn ddeall fod Iaith a Diwylliant yn agwedd holl bwysig o brosiect Merched Chwarel. Mae’n rhaid iddi fod felly. Ond yn ychwanegol cawn gydnabyddiaeth fod damcaniaethau yr arlunydd Iwan Bala ynglyn a ‘chadwraeth estheteg’ yn cael ei ystyried fel rhan allweddol o’r prosiect.

Peth braf yw gweld artist Cymreig yn cael  parch a chydnabyddiaeth ond mae hyn hefyd yn angenrheidiol er mwyn gallu symud yr agenda yn ei flaen. Heb os, mae prosiect hynod gyffrous ar y gweill yma – a gallaf awgrymu hynny ar sail celfyddydol yn unig. Ond yn bwysicach byth, mae yna gwestiwn sylfaenol yn cael ei ofyn yma. Wrth gerdded i mewn i’r ystafell gyfarfod yn yr Amgueddfa Llechi sylweddolais cyn llied roeddwn yn ei wybod am rôl y ferch yn y chwarel. Tu hwnt i’r amlwg ‘gadw tŷ’ a’r pethau amlwg ddarllenais gan Kate.Yn amlwg heb Mam yn ‘cadw’r tŷ’ mi fyddai bywyd y dynion yn disgyn yn ddarnau o fewn dyddiau ond ………

Rhyfedd o beth yw sylweddoli fod talp anferth o hanes wedi ei golli yma. Drwy or-ramantu am y bywyd caled dynol yn y chwareli rydym wedi llwyr anwybyddu rôl y ferch. A dyma ordfod syllu yn uniongyrchol i’r drych dynol. A oedd yna unrhyw rôl i’r ferch o fewn ffiniau’r chwarel go iawn?

Beth bynnag ddigwyddith hefo prosiect Merched Chwarel, mi fydd yna gelf diddorol yn cael ei greu a chwestiynau diddorol yn cael eu codi.



 https://lindseycolbourne.com/merched-chwarel/