Friday, 17 May 2019

Diolch Byth am y Gwrachod, Herald Gymraeg 15 Mai 2019







When the gallow-wood cracked
And knocked beneath my feet
I embraced the softness of clean
Fabric, imagined dancing
Myself into darkness. I fell. 
                                                            Mari Ellis Dunning


Gwen Elllis neu Gwen ferch Ellis o Ddyffryn Clwyd oedd y ferch gyntaf i gael ei chrogi am fod yn wrach yng Nghymru. A hynny ar ôl colli dau os nad tri gŵr yn y blynyddoedd yn ystod chwarter olaf y 16eg ganrif. Pechod Gwen oedd bod yn iachäwr. Roedd ganddi’r ddawn a’r gymwynas o roi cymorth i bobl oedd yn sâl. Efallai fod gwasanaethu fel hyn yn dod a mymryn o fwyd neu gynnyrch i mewn i’r tŷ iddi ar ôl colli ei gwŷr.

Daw’r bennill uchod o gyfrol ddiweddara’r bardd a’r awdures Mari Ellis Dunning. Cyfrol bwerus (Parthian). Cyfrol o gerddi sydd yn tywys y darllenydd drwy a thros foroedd o emosiynau – yn ddi-ofn, yn agos iawn at y pridd. Ar adegau mae grym geiriol y cerddi yn fy atgoffa o nofel Marion Eames Y Stafell Ddirgel. Yn agos at y pridd yn yr ystyr fod y ‘punches’ yn hitio canol y targed fel bwa saeth syth. Yn rhwygo emosiynau rhywun yn y modd mwyaf brwnt.

Onid y dorf feddw wallgof, y ‘baying mob’, sydd yn mynnu fod Betsan Prys yn cael ei boddi am fod yn wrach ym mhennod gyntaf Y Stafell Ddigel. Rhywbeth tebyg sydd yn cael ei gyfleu mewn gwirionedd. Creulondeb y dorf anllythrennog. Di-addysg. Hurt. Hawdd eu dylanwadu. Ymfalchio mewn rhagfarnau. Bron yr atgoffir rhywun o’r Brexiters ymhlith cynulleidfa rhaglen Question Time yn wythnosol. Blin a boch-goch.

Boddi yn y Wnion fu tranc Betsan Prys heb unrhyw lys barn, dim ond llys y werin bochgoch. Y gadair goch ger y Bont Fawr. Diwedd. Cael ei chrogi wnaeth Gwen Ellis. Erchyll. Ond, o roi cyd-destyn i hanes Gwen Ellis - pwy oedd yn gwneud yr erlid? Esgob Llanelwy, William Hughes. Gŵr a gynorthwyodd William Morgan i gyfieithu’r Beibl i’r Gymraeg. Arwr o ran achub yr Iaith.

Jest fod o yn hoff o grogi merched. Ar y Beibl. Yn enw Duw. Hmmm, dyma chwalu chydig ar fytholeg Beibl William Morgan felly. Run Christian Run. Yn enw crefydd, yn enw Duw – rhyfedd sut fod Duw mor wrth-ferch. Medda’r dynion. Mewn grym.

Nid mwynhau darllen cerddi Mari Ellis Dunning mae rhywun o reidrwydd ond neidio ar ‘rollercoaster’ yn y ffair a gwibio heibio merched ar grogbrennau. Amrwd fel cerddoriaeth y blues. Devil Music.

Wrth feddwl mwy am y syniad yma o wrachod yn cael eu herlid gan ddynion. Mae’n debyg byddai Mari Ellis Dunning petae hi yn byw yn Nyffryn Clwyd yn y 16eg ganrif, chydig bach rhy agos i William Hughes, wedi dilyn Gwen i’r grogbren munud bydda’r gyfrol Salacia wedi ei gyhoeddi.



Gwrach arall fydda ddim wedi goroesi fydda’r gantores Lleuwen. Canu’r blues a chanu soul mae Lleuwen, hyd yn oed ar ei mwyaf gwerinol neu mwyaf jazz. Fel soniais mewn colofn ddiweddar mae CD diweddaraf Lleuwen, ‘Gwn Glan, Beibl Budr’ wedi derbyn canmoliaeth uchel ac yn haeddianol felly. Wrth wylio Lleuwen yn rhedeg yn droednoeth ar lwyfan Pontio nos Wener dwetha gan ddechrau ei pherfformiad gyda cordiau pwerus Myn Mair ar y gitar – doedd dim dwy waith fod yma wrach yn canu.

Diolch byth ein bod yn y 21ain ganrif neu bydda dynion y Beibl wedi ei llusgo oddiar y llwyfan tuag at yr Afon Adda heb betruso am eiliad. O linach Mahalia Jackson, Nina Simone, Edith Piaf, Sister Rosetta Tharpe, Patti Smith, Etta James a Janis Joplin – os nid Nansi Richards a Llio Rhydderch. Artist hollol ddi-gyfaddawd. Artist go iawn.

Gwelais Patti Smith yn perfformio llynedd ym Manceion. Yn poeri ar y llwyfan, yn rhegi, yn wallt-lwyd ac yn 71 oed. Gwrach yn bendant. I’r Wnion a hi! O’r holl grwpiau pop dwi wedi weld dros y blynyddoedd roedd perfformiad Patti Smith yn y 5 uchaf. Wrth wylio Lleuwen nos Wener, nid fod rhywun yn cymharu, achos Lleuwen ydi Lleuwen, ond doedd dim gostyngiad yn y safon rhwng Patti Smith a Lleuwen mewn gwirionedd. Efallai fod Patti wedi bod wrthi am fwy o flynyddoedd a gyda mwy o LPs, mwy o ganeuon cyfarwydd.

Alffa

Ac eto roedd perfformiad Lleuwen nos Wener yn teimlo fel cyngerdd o ‘greatest hits’ – a roedd y mwyafrif o’r caneuon o’r CD diweddara ‘Gwn Glan, Beibl Budr’. Pontydd rhyfeddol.
Dros y penwythnos cefais y cyfle, a hynny am y tro cyntaf, i weld y grwp blues ifanc Alffa o Lanrug yn canu yng Ngwyl Fwyd Caernarfon. Pam datgan eu bod yn ifanc medda chi? Ffaith yndi. 18 oed ac yn chwarae a theimlo y blues. Rhyfeddol eto. Angerddol. Pwy a ŵyr faint o grwpiau pop dwi wedi weld yn canu dros y blynyddoedd a peth prin yw cael fy nghyffroi go iawn. Patti efallai, Lleuwen yn sicr – a dyma un arall, Alffa.

A bod yn onest nes i fwynhau pob eiliad. Dwi isho mynd i weld nhw yn canu eto. Mae nhw yn Llanberis mis Mehefin. Archebu tocyn rwan Mr Mwyn!

A byddech i’r gwrachod barhau i greu. Diolch byth amdanynt. Dwi’n sgwennu am hyn achos fod hyn yn bwysig nid diddorol. Hanfodol nid da. Rhy bwysig i’w anwybyddu. Rydym yn gweld creadigrwydd Cymreig yn camu yn agosach at y Nefoedd yma, yn ddi-gyfaddawd a bydd unrhyw gadair goch neu grogbren yn cael eu chwalu’n rhacs cyn unrhywun orffen dweud ‘gwrach’.

Thursday, 2 May 2019

CD Box Set Steve Eaves, Herald Gymraeg 1 Mai 2019





Mae cân gan Steve Eaves o’r enw ‘Nigger Boi John Boi Cymro’. Ymddangosodd y gân yn wreiddiol ar yr albym Sbectol Dywyll. Efallai mai’r disgrifiad gora o’r gân yw ‘beltar’, tempo cyflym, cân brotest, cân angerddol. Atgoffir rhywun o Springsteen ‘Born to Run’.

Bellach mae’r gair ‘nigger’ yn annerbyniol – hyd yn oed mewn cân brotest. Dwi’n gwybod hyn achos cha’i ddim chwarae’r gân ar fy sioe radio nos Lun ar BBC Radio Cymru. Nid fy mod yn cwyno o gwbl am hyn – mae’r oes wedi newid a’r ffin wleidyddol gywir wedi symud gyda’r amser. Ydi – mae hi’n gân dda ond dwi ddim yn siwr ynglyn a’r gair ‘N’ – hyd yn oed mewn cân brotest a chyd-destyn gwleidyddol.

Deallaf y cyd-destyn gwleidyddol i raddau, fe wnaeth y Trwynau Coch rhywbeth tebyg gyda’r gan ‘Niggers Cymraeg’. Engraifft arall o gân angerddol ac alaw fachog ond mae’r un gair yna yn golygu na fydd modd ei chwarae.

Mae’n debyg y bywddwn i yn chwarae’r caneuon petae polisi’r BBC yn caniatau a jest gweld os bydd yna ymateb. Doedd neb yn poeni yn ormodol am y geiriau pan rhyddhawyd y caneuon yn wreiddiol. Byddwn yn cyfiawnhau eu chwarae drwy ddadlau fod y caneuon yn perthyn i gyfnod. Ac yn amlwg nid oes unrhyw sentiment na agweddau hiliol yn perthyn i’r caneuon – i’r gwrthwyneb.

Felly – dyma drio rhoi fy sylwadau o fewn erthygl ar gyfer yr Herald Gymraeg. Os am dderbyn y ddadl fod y caneuon yn perthyn i’w cyfnod does dim modd eu golygu – dyma fel y cyfansoddwyd nhw. Gallwn restru caneuon protest Cymraeg lle mae’r cyd-destyn gwleidyddol wedi newid ond tydi hynny ddim yn reswm dros beidio eu chwarae.

Gall rhywun ddychmygu cân fel ‘Croeso Chwedeg Nain’ yn dod yn berthnasol unwaith eto petae William yn cael ei arwisgo yng Nghastell Caernarfon. Mae pethau mwy gwallgof wedi digwydd. Neu beth am gân fel ‘Dŵr’ Huw Jones neu ‘Dryweryn’ Meic Stevens – pwy fydda wedi disgwyl i’r murlun ‘Cofiwch Dryweryn’ yn Llanrhystyd ddod yn rhywbeth mor ddadleuol ac amserol yn 2019?

Fel rhywun dyfodd fyny yn y cyfnod Punk – dwi ddim yn rhywun sydd ynj cael ei ddychryn yn hawdd. I raddau felly tydi geiriau caneuon ddim yn debygol o fod yn achosi sioc na phoen meddwl. Ond hefyd fel rhywun dyfodd fyny yn y cyfnod Punk roedd neges grwpiau hiliol asgell dde fel Skrewdriver yn wrthyn – roedd pawb yn deall y gwahaniaeth rhwng corddi’r dyfroedd a hiliaeth.

Byddai neges Tom Robinson am fod yn falch o fod yn hoyw neu neges Steel Pulse yn gwrthwynebu’r Ku Klux Klan bob amser yn trechu casineb rhai fel Skrewdriver. Byddai Tom Robinson neu Steel Pulse yn eu trechu yn gerddorol hefyd.Bach iawn oedd dylanwad rhai fel Skrewdriver mewn gwirionedd – a diolch byth am hynny.

Un peth fydda yng nghefn fy meddwl gyda hunan sensoriaeth yw fod angen parchu deallusrwydd y gynulleidfa. Weithiau mae angen gwneud y gynulleidfa feddwl. Ond tydi trio dychryn y gynulleidfa jest er mwyn eu dychryn ddim yn dacteg ddigon da  bellach. Dyma rhywbeth mae colofnwyr yn ymrafael ac e yn gyson ynde – pa bwrpas sgwennu colofn?

Efallai mai’r peth sydd yn fy ‘mhoeni’ fwyaf am ddefnydd o’r gair ‘N’ gan grwpiau Cymraeg yw ein bod ar y cyfan yn groenwyn. Gadewch y gair ‘N’ i Chuck D neu grwpiau rap fel NWA. Gadewch i bobl groenddu benderfynu ar pryd a lle mae modd defnyddio’r gair. Ru’n fath gyda ‘queer’ – gadewch hynny i bobl hoyw benderfynu pryd mae’r defnydd yn briodol.

Cyfeiria Steve Eaves yn y gân fod angen rhywun i roi sglein ar y sgidia a fod angen rhywun i lanhau y toiledau. Yn sicr roedd hyn yn brofiadau cyffredin i’r dyn du dros y blynyddoedd a parhau mae’r arfer o gyflog isel a halwiau israddol am lanhau’r toiledau i’r mewnfwudwyr tlotaf boed rheini o ddwyrain Ewrop, y Phillipines neu ganoldir America.

Ond nid dyna profiad y Cymry ar y cyfan. Dyna lle efallai byddwn yn anghytuno hefo Steve neu’r Trwynau – beth bynnag sydd wedi digwydd i ni Gymry, Welsh Not, Tryweryn, Streic Fawr Penrhyn, Aberfan – tydi hynny ddim yr un profiad a chaeswasiaeth. Tydi’n ‘shit’ ni ddim cweit mor ddrwg a beth ddigwyddodd i’r dyn du dros y canrifoedd diweddar.

Gan droi yn ôl at y caneuon. Penderfyniad yr artist a’r cyfansoddwr fyddai unrhyw olygu neu newidiadau. Er mwyn eu chwarae ar y radio byddwn yn dweud wrth Steve a’r Trwynau unai i ail recordio’r gair hefo rhywbeth arall neu i wneud be mae nhw’n alw yn ‘radio edit’. Fy nadl i yw fod y caneuon mor dda – mae’n biti na chawn eu chwarae.

Anghyfforddus fydda rhywun hefo sensoriaeth ac ymyraeth – ers pryd mae unrhyw gelf a chreadigrwydd i fod i gydymffurfio? Does dim ateb gennyf go iawn. Dwi ddim yn trio cynnig ateb chwaith – jest rhoi sylwadau ar bapur er mwyn colofn papur newydd.

Fy ffrind Owen Cob, dyn a brwdfrydedd am y ‘Blues’ sydd wedi fy ail-gyflwyno i Steve Eaves. Dwi newydd brynu’r Box Set ‘Ffoaduriad’ ac rwyf wrth fy modd yn pori drwy ganeuon Steve – o’r blues i’r gwerinol. Heb os dyma artist Cymraeg sydd wedi cadw ei hyn allan o’r hwrli bwrli, cadw hyd braich o unrhyw sîn neu ffasiwn ac o ganlyniad wedi creu corff o waith, corff o ganeuon sydd yn gweiddi am gael eu ail darganfod.

Edrychaf ymlaen i chwarae mwy o Steve Eaves ar nosweithiau Llun ar y radio.


Thursday, 18 April 2019

Cofiwch Dryweryn, Herald Gymraeg 17 Ebrill 2019





Felly mae wal Cofio Dryweryn ger Llanrhystyd wedi cael ei fandaleiddio eto dros y penwythnos. Y tro yma mae rhywun wedi ymdrechu i chwalu rhan o’r wal. Tro’r blaen roedd rhywun wedi peintio ‘Elvis’ dros Cofiwch Dryweryn. Roeddwn yn teithio o Langurig drosodd am Aberystwyth yn ddiweddar ar yr A44 a sylwais ar y graffiti ELVIS ger Eisteddfa Gurig.

Mae’n debyg fod y graffiti yma yn deillio o slogan yn cefnogi ‘ELLIS’ sef Islwyn Ffowc Elis fel ymgeisydd Plaid Cymru yn 1962. Heddiw mae’r slogan wedi ailbeintio sawl gwaith. Ellis gyda dwy L wedi troi yn Elvis. Yn achos paentiad Eisteddfa Gurig tydi’r slogan ddim hyd yn oed ar yr un graig ac yr oedd yn 1962.

Rwyf wedi trafod y phenomenon hyn o ailbeintio murluniau yn ddiweddar ar gyfer cyfrol newydd ‘Cam i’r Deheubarth’ (Gwasg Carreg Gwalch).  Dyma bwt o beth sgwenais ar gyfer y gyfrol:

Gallwn ddadlau mai’r wal hon a’r murlun ‘Cofiwch Dryweryn’ arni yw’r wal fwyaf eiconaidd yng Nghymru. A dweud y gwir, does fawr o gystadleuaeth mewn gwirionedd o safbwynt hanes gwleidyddol Cymru. Peintwyd y slogan gwreiddiol yn fuan ar ôl boddi Capel Celyn ger y Bala i greu cronfa ddŵr ar gyfer Dinas Lerpwl yn 1965.
Mae’n debyg mai’r diweddar awdur Meic Stephens (tad y DJ a’r cyflwynydd Huw Stephens) oedd yn gyfrifol am baentio’r slogan yn y lle cyntaf. Yr hyn sy’n gwneud yr archaeoleg ychydig yn fwy diddorol yw bod y murlun wedi ei ail-baentio sawl gwaith ers 1965. Nid dyma’r paent gwreiddiol. ond does dim ots am hynny. Mae’r wal, y stori a’r graffiti yn ychwanegu at y cyfanwaith yn yr achos hwn.
Fandaleiddiwyd y wal yn 2008 ac yn 2010, ac yn 2008 ychwanegwyd y geiriau ‘Anghofiwch Dryweryn’ arni. Yn 2010 paentwyd tag graffiti dros y slogan gan orfodi rhywun ar ran Cymdeithas yr Iaith i ailbaentio’r slogan gan ychwanegu cofnod o’r flwyddyn. Bu hefyd wyneb yn gwenu (Smiley Face), delwedd a gysylltir â’r diwylliant Rêf, ar ben y murlun ar un adeg.
Yn 2017 paentiwyd arwydd Eryr Eryri (arwydd y Free Wales Army) ar y wal, ac ychwanegwyd ail linell: ‘Cofiwch Aberfan’. Felly nid cofeb statig yw hon o bell ffordd. Ydi, mae’r wal ei hun yn wreiddiol ond mae’r paent gwreiddiol wedi hen fynd. Ond mae’r slogan yn beth byw – sy’n rhywbeth anarferol yn y byd archaeolegol.
Gan fod y murlun yn un mor eiconaidd efallai mai ond mater o amser oedd hi cyn i rywun ei herio o fewn cyd-destun diwylliant Cymraeg a Chymreig. Gwnaeth y grŵp Y Ffug o ardal Crymych hynny drwy ryddhau CD o’r enw ‘Cofiwch Dryweryn’ (CD058J) yn 2014 ar Label RASP, un o is-labeli Cwmni Fflach o Aberteifi. Er fod teitl y CD yn parchu’r hanes traddodiadol bu’r grwp ifanc yn ddigon craff i sicrhau sylw ar y cyfryngau drwy drydar ‘Anghofiwch Dryweryn’ o gyfrif Trydar Y Ffug (@BandYFfug).
Ar y cyfrif Trydar hwn, ymddanosodd llun o’r pedwarad pync yn dangos eu penolau o flaen y murlun, gan godi storm fechan yn y gwpan de, ys dywed y Sais. Ar glawr mewnol CD Y Ffug mae lluniau o’r murlun a dynnwyd yn 2013, pan oedd arwydd y FWA o dan y geiriau ‘Cofiwch Dryweryn’. Rhyfedd meddwl bod lluniau ar glawr CD grŵp pop Cymraeg yn gofnod o gyfnod penodol yn hanes y murlun”. (Rhys Mwyn / Carreg Gwalch 2019)



Ysgrifenais hyn ôll cyn y difrodi diweddar a bu rhaid cynnwys ON bach ar ddiwedd y darn am wal Dryweryn yn y gyfrol yn cydnabod y ffaith fod y murlun wedi newid ers i mi sgwennu. Rhywbeth arall braidd yn amlwg yw fod y defnydd o ‘Elvis’ ar wal Dryweryn yn awgrymu fod yr artist (defnydd llac) graffiti yn ymwybodol o wal Elvis Eisteddfa Gurig?

Wrth reswm bu galwadau ar y Cyfryngau Cymdeitrhasol am i wal Llanrhystyd gael ei warchod yn swyddogol gan Llywodraeth Cymru. Efallai fod angen i Cadw rhestru’r wal fel adeilad rhestredig hynafol Gradd II. Bu cryn drafodaeth a chymhariaeth a’r sylw a gofal a roddwyd i furlun / graffiti Banksy ym Mhort Talbot. Dwi ddim yn siwr os yw hyn yn gymhariaeth teg ond dwi’n dallt pam fod rhai fel Liz Saville Roberts wedi gwneud y pwynt.

Yn wreiddiol, ‘graffiti’ oedd wal Cofiwch Dryweryn. Gyda threigliad amser mae’r wal wedi trawsnewid i fod yn un ‘eiconiadd’. Bellach mae pwysigrwydd y wal yn llawer mwyn na’r bwriad gwreiddiol – mae’r murlun yn rhan o psyche’r Cymry - dio’m ots faint o’r paent gwreiddiol sydd wedi goroesi.

Credaf fod y ‘drafodaeth’ yn beth da ac iach – oeleiaf mae graffiti Meic Stevens o 1965 dal yn berthnasol. Rydym ym trafod ‘Hanes Cymru’ – mae’r peth yn fyw ac yn berthnasol. Perthnasol yw’r gair pwysig yma – efallai fod angen y gweithredoedd a digwyddiadau dinistriol ac eiconoclastaidd cyn fod y Cymry yn deffro o’u trwmgwsg o ran Hanes Cymru (ychwanegaf archaeoleg yma hefyd).

Nid fy mod am eiliad yn dadlau o bliad dinistrio na difrodi’r murlun. Os unrhywbeth byddwn yn dadlau mai’r cam nesa yw adfer y murlun yn ofalus gan ddefnyddio ffotograffau o 1965 er mwyn cael yr arddull yn gywir. Soniodd rhywun ar Twitter fod y ‘font’ diweddar yn anghywir er gwaetha ymdrechion y myfyrwyr i gynnal a chadw’r wal.

Yn anffodus mae’r holl ‘sylw’ hefyd yn ysgogi’r fandals – efallai nad yw’r stori yma wedi dod i ben.


Wednesday, 3 April 2019

Crwydro ac Apel am Wybodaeth, Herald Gymraeg 3 Ebrill 2019






Apel sydd gennyf yr wythnos hon – apel am wybodaeth. Rwyf wedi bod yn ymchwilio ychydig i hanes yr actor Rupert Davies (1919-1976). Dyma’r actor sydd wedi ei gladdu ym mynwent Eglwys Beuno Sant, Pistyll, Llŷn. Fel ‘Maigret’ y ditectif dychmygol Ffrengig y mae Rupert Davies yn cael ei gofio ran amla ond bu hefyd yn actio mewn ffilmiau fel The Brides of Fu Manchu (1966), Dracula Has Risen from the Grave (1968) a The Spy Who Came in from the Cold (1965).

Pob tro dwi di holi pobl Pistyll am Rupert Davies yr ymateb dwi di gael yw ‘Oh Maigret ti’n feddwl’. Maigret ydi’o i bawb bellach nid Rupert Davies. Ond beth ddaeth a fo i Bistyll – dyna’r cwestiwn mawr?

O ddiddordeb mawr i mi fel cyflwynydd radio oedd y ffaith fod Rupert Davies wedi cyhoeddi record o’r enw ‘Smoking My Pipe’ ar label Parlaphone yn 1963. Y flwyddyn ganlynol Rupert oedd derbynydd cyntaf wobr ‘Pipe Smoker of the Year’. Nid fod hyn yn rhywbeth i’w ymfalchio ynddo go iawn.

Cawn naws strydoedd a chaffis Paris ac yn wir naws Maigret a theledu du a gwyn ar y record – accordion yn cyfeilio a Rupert yn canu yn yr arddull chanteur. Dyma record fach ddiddorol er fod y neges yn un wrthyn mewn ffordd i rhywun sydd am gadw’n iach ac yn credu mewn ‘awyr iach’.

Sut ymdopodd Rupert a bywyd cefn gwlad Llŷn? Beth oedd ei agwedd tuag at yr iaith a diwylliant Cymraeg? Oedd o’n mynd i’r dafarn yn Nefyn? Oedd o’n myd i’r capel? Beth oedd pobl leol yn feddwl am yr actor enwog y neu plith?

SMOKING MY PIPE Rupert Davies: https://www.youtube.com/watch?v=MVe8STc5FBU






Apel arall sydd gennyf yw am fwy o hanes yr hen Central Hall ym Mlaenau Ffestiniog. Dwi’n cofio’r adeilad fel Aelwyd yr Urdd. Dyma lle bu i’r grwp Anweledig berfformio am y tro cyntaf – a hynny yn rhannu’r llwyfan hefo’r Anhrefn. Mae’r arwydd Urdd dal yna ar wal allanol yr adeilad.

Ond, wrth edrych ar yr adeilad dros y penwythnos a dechrau sgwrsio hefo gŵr lleol dyma sylweddoli fod mymryn o’r arwydd gwreiddiol mewn paent yn dal i’w weld ar lechan ar flaen yr adeilad. Yn sicr roedd modd darllen y gair ‘Hall’ ond fedrw’ni ddim gwneud pen na chynffon o’r gweddill.



Mici Plwn esboniodd yn ddiweddarcah fod yr adeilad wedi gweld defnydd fel sinema ar un adeg a rhywun arall yn cyfeirio at ddawnsfeydd yn cael eu cynnal yno. Hyn cyn bwrlwm grwpiau roc Blaenau Ffestiniog yn ystod yr 1980au a 90au.

Yr awdur, bardd a seicoddaearyddwr o Gaerdydd, Peter Finch, yn ei lyfr The Roots of Rock from Cardiff to Mississippi and Back (2015) sydd wedi dechrau’r diddordeb mewn cofnodi adeiladau lle bu unwaith gyngherddau. Adeiladau sydd yn wag, eraill dal mewn defnydd, eraill wedi eu chwalu ar gyfer meusydd parcio. Meddyliwch Tanybont neu’r Majestic yng Nghaernarfon – y ddau yma bellach yn feusydd parcio.

Rhyfedd, wrth grwydro Blaenau Ffestiniog dros y Sul, cofiais fy mod wedi canu sawl gwaith yn ‘Queens’ sydd bellach wedi ei enwi yn Gwesty Ty Gorsaf. Ond oleiaf mae’r adeilad yn dal i sefyll. Draw ym Manod, ar ymyl yr A470, ochr ddeheuol Blaenau Ffestiniog mae’r Wynnes wedi cau. Bordiau pren lle bu unwaith ddrws a ffenestri. Wedi cau go iawn. Bu’r Anhrefn yn canu ar lwyfan bach yng ngardd y dafarn sawl gwaith. Rhywbryd yn yr 1980au.

Crwydro o amgylch y lle mae rhywun. Hel straeon. Cofnodi. Fe wnaiff rhai o’r pethau yma golofn i’r Herald Gymraeg, eraill ddeunydd ar gyfer llyfr rwyf yn sgwennu ar hyn o bryd i Peter Finch – ‘Real Gwynedd’. Neu ella fod yma ddeunydd ar gyfer y sioe radio.



O bosib y sioe radio fydda cartref naturiol hanes George a Paul o’r Beatles yn ymweld a Harlech. Hynny cyn y Beatles – tua 1956/57. Cyn enwogrwydd Byd-eang. Dyma’r dda arddegyn yn gwersylla yn Harlech. Rwyf wedi llwyddo i gael hyd i hanes grwp y Vikings ac yn wir cael hyd i ambell gyn-aelod o’r grwp. Y cam nesafydd cael sgwrs i gael gweld beth yn union yw’r storiau yma am George a Paul yn canu hefo’r Vikings yn y Neuadd Goffa, Harlech?

Prin bythefnos yn ôl roeddwn yn rhoi darlith ar waith cloddio diweddar ym Mryn Celli Ddu i’r Gymdeithas Hanes lleol yn y Neuadd Goffa. Cyrhaeddais yn fuan. Crwydrais o amgylch Harlech a phan agorodd y neuadd dyma dynu ambell lun o’r llwyfan gwag. Bu George a Paul yn canu yma meddyliais. Heno dwi’n traddodi ar yr un llwyfan a dau o’r Beatles.
Efallai fod lleni’r llwyfan wedi cael eu newid ers 1956/57 ond siawn mai’r un llwyfan sydd yna? Cefais sgwrs hefo ambell un yn Harlech oedd yn gyfarwydd a’r storiau. Gormod i’w drafod ar ôl darlitrh felly dyma drefnu i fynd yn ôl am sgwrs go iawn yn y dyfodol agos.

Rhaid cyfaddef fod hyn yn bleser pur – cael crwydro a hel straeon. Prin fod hyn yn waith go iawn, ond mae angen amser ac amynedd i gael at wriadd pethau go iawn. Rhaid wrth amser ac ymchwil er mwyn gwahaniaethu rhwng y gwir a’r storiau. Er mor dda yw’r storiau rhaid ceisio rhywsut sicrhau fod y ffeithiau yn gywir neu mor gywir a phosib.
Cewch ebostio rhysmwyn@hotmail.co.uk os oes gennych unrhyw fwy o fanylion.





Saturday, 16 March 2019

Adfywiad Diwylliannol, Herald Gymraeg 20 Mawrth 2019


Agoriad sioe SAITH Swci Delic hefo Janice Long a Mared Lenny

Dyma chi’r cwestiwn yr wythnos yma – oes yna adfywiad diwylliannol yn digwydd yng Nghymru ar hyn o bryd? Fe gafwyd ‘Cool Cymru’ ar ddiwedd y 1990au / troad y Mileniwm, disgrifiad amhoblogaidd gan gymaint a grewyd gan y Wasg. Dwi o hyd wedi dadlau fod ‘Cool Cymru’ yn well na ‘Un-cool Cymru’, ond prin iawn yw’r artistiaid / cerddorion oedd yn hapus hefo’r disgrifiad yma. Ond dyna fo, fedrith artistiaid ddim rheoli beth sydd yn y Wasg ac ar y Cyfryngau – nac yn yr Herald Gymraeg.

Y frwydr mewn ffordd yw sicrhau fod diwylliant Cymraeg a Chymreig yn cyrraedd cynulleidfa ehangach. Brwydr arall gyfochrog yw cyrraedd y Cymry hynny (a bleidleisiodd dros Brexit), ‘I don’t speak Welsh’ sydd yn fwy tebygol o wylio ‘Eastenders’ na thiwnio mewn i Radio Cymru. Dwi’n gwneud y pwynt yn wythnosol ar fy sioe radio – “Does dim byd ar y teli” – be dwi’n drio ddweud yw fod yna gyfoeth o gerddoriaeth yn cael ei chwarae ar raglenni Georgia, Lisa a Huw gyda’r nos ar Radio Cymru – tiwniwch i mewn!

Dyma ni yn 2019. Dim ond hen ffans Super Furry’s a’r Manic Street Preachers sydd hyd yn oed yn cofio’r term ‘Cool Cymru’. Tydi’r 2 filiwn a mwy sydd wedi lawrlwytho cân ‘Gwenwyn’ gan y grwp Alffa ddim yn poeni am ‘cool’ unrhywle – mae nhw jest wedi gwirioni / cyffroi hefo arddull blues y band ifanc o Lanrug. Wrth edrych ar Spotify wrth sgwennu’r golofn hon mae ‘Gwenwyn’ wedi ei lawrlwytho 2,762 150 o weithiau – yn bell dros y 2 filiwn erbyn hyn.
Os di Alffa yn arwain un chwyldro – yr un digidol, ar-lein, ifanc, hip, does fawr o neb wedi cysylltu hyn a’r ffaith fod rhywbeth ehangach yn digwydd yng Nghymru – onibai fod y Guardian wedi sgwennu rhywbeth yn ddiweddar. Wrth reswm mae hyn oll yn hollol amlwg i’r rhai sydd yn dilyn pethau yn agos gyda bys ar y pyls.

Mae labeli fel Libertino ac yn enwedig y grwp Adwaith yn creu argraff ar hyn o bryd. Led led Prydain does dim ond canmoliaeth i’r grwp o ferched o Gaerfyrddin. Eto ifanc – digwydd bod yn ferched – ond y pwynt pwysig ydi fod Adwaith mor mor dda, mor mor safonol – mae yna agwedd yn sicr – ond mae’r gerddoriaeth hefyd yn dweud y cyfan – dim angen esgusion o unrhyw fath.

Dim ond canmoliaeth sydd wedi bod i albym diweddaraf Lleuwen ‘Gwn Glan Beibl Budr’, campwaith rhyfeddol, angerddol, amrwd sydd yn effeithio’r gwrandawr. Canmoliaeth ac ymateb haeddianol i gampwaith cerddorol. Does dim dadl am ddawn Lleuwen fel cantores a chyfansoddwraig ond mae Aled a Dafydd o Cowbois Rhos Botwnnog, Llio Rhydderch a Owen Lloyd Evans ar y double bass wedi cyfrannu at y naws yma – o’r pridd ac o’r galon.

Efallai does dim cysylltiad go iawn rhwng Alffa, Adwaith a Lleuwen heblaw’r Iaith Gymraeg – ac eto mae nhw’n digwydd rwan hyn – ac yn rhan o’r clytwaith amrywiol yna dan faner y Byd Pop Cymraeg. Cwl heb unrhyw label.

Yng Nghaerdydd mae digon o ddewis, dyddiol, wythnosol, misol. Gigs, agoriadau celf, theatr. O fewn y dalgylch ehangach – y Cymoedd a chyffiniau’r M4 mae treuan o boblogaeth Cymru yn byw – da ni’n son am agos i filiwn o bobl o fewn llai nac awr o deithio nes cyrraedd unrhyw ddigwyddiad yn y Brifddinas.

Tydi’r boblogaeth ddim yn agos i hynny yn y Wynedd wledig ac eto yn ddiweddar roedd gig Lleuwen yng Nghapel y Groes, Penygroes wedi gwerthu allan – pob tocyn wedi mynd. Roedd y 300 tocyn ar gyfer gig diweddar MR (Mark Cyrff) yn Galeri wedi gwerthu. Dyma pam dwi’n awgrymu bod adfywiad a bwrlwm yn digwydd – o flaen ein trwynau.

Llwyddodd MR (Mark Cyrff fel cyfansoddwr) ar ei albym newydd i gyfansoddi caneuon sydd yn barod yn ‘glasuron’. Yn y gig yn Galeri bu bron iawn i ‘Pwysau’ gan MR gael cystal ymateb a ‘Cymru’ Lloegr a Llanrwst’ y clasur gan Y Cyrff. Be dwi’n ddweud yn fan hyn, yn datgan yn hytrach nac awgrymu yw fod Mark Roberts yn dal i sgwennu clasuron.

Galeri hefo Mark a Paul Cyrff / Catatonia / MR etc

Bron yn wythnosol rwan dwi’n cael y cyfle i fynychu digwyddiad yn Galeri neu Pontio Bangor. Rhaid cydnabod gwaith da Emyr Ankst yn rhaglennu ffilmiau Pontio. Dyma ni ar bnawn Sadwrn yn ail-wylio ffilm Derek Jarman,’Jubilee’ (1978) gyda Adam Ant, Toyah, Gene October, Jenny Runacre (a’r Slits yn gwneud ymddangosiad sydun iawn). Wythnos yn ddiweddarach, sinema Galeri a dwi’n gwylio ffilm ddogfen am Frank Sidebottom a gwrando ar sgwrs fyw gyda’r cyfarwyddwr.

Dim angen byw yng Nghaerdydd (neu Lerpwl / Maceinion) felly i gael mwynhau Frank Sidebottom neu Derek Jarman. Rhyfeddol pa mor broffwydiol oedd ‘Jubilee’ – fe all fod yn ffilm am wallgofrwydd Brexit heddiw mor hawdd. Nid nostalgia am Adam Ant a gafwyd – ond ‘wake up call’ – dyma ni heddiw – deffrwch bobl bach!

Ac o ran celf, mae Ffordd Balaclafa, Doc Fictoria, Gweriniaeth Cofiland yn fwrlwm o gelf gweledol. Balaclafa yw’r enw ar yr oriel fechan ar Ffordd Balaclafa – drws nesa i Galeri. Yr hen gaffi ‘Pieces of Ate’. Ar hyn o bryd mae Balaclafa yn gartref i gelf gan fenywod dan faner Gŵyl y Ferch.

Drws nesa yn oriel Galeri mae arddangosfa lliwgar a seicadelig Swci Delic sef Mared Lenny y cerddor a fu yn perfformio fel Swci Boscawen ond sydd bellach yn canolwbyntio ar ei gyrfa fel artist. Cefais y fraint o sgwrsio a hi yn ddiaweddar yn fyw ar lwyfan fel rhan o Gŵyl Arall.




Colofn arall am Brexshit Herald Gymraeg 6 Mawrth 2019



Sgwrs hefo Dafyd Êl oedd hi, a hynny yn y bar ar y teras ym Mhalas Westminster, fel mae rhywun yn ei gael o bryd i’w gilydd. Dwi’n tynnu coes rhyw fymryn, ond do fe ddiwgyddodd y sgwrs a fe arhosodd un o sylwadau Dafydd hefo mi ers hynny. Lansio record yn Nhy’r Cyffredin oedd yr achlysur yn 1996 ac ar ôl y lansiad fod ni wedi eistedd am banad gyda Dafydd ar y teras.

Rhaid ein bod yn trafod Cymru, Cenedlaetholdeb – y stwff arferol a fod Dafydd wedi mynegi pwysigrwydd ffurf o Genedlaetholdeb sydd yn edrych am allan yn hytrach nac un mewnblyg sydd yn edrych am i mewn. Canlyniad edrych am i mewn, neu edrych yn ôl (am ddyddiau gwell a fu) yw fod y feddylfryd honno yn tueddi i ddinistrio ei hyn. Dyna pam dwi’n dweud fod sylwadau Dafydd wedi aros hefo mi.

Wrth i Brexit rygnu yn ei flaen yn ddi-gyfeiriad mae rhywun yn ymwybodol iawn o’r awch ymhlith rhai am oes a fu, y 1950au, dim gwynebau croenliw, dim ieithoedd heblaw’r Saesneg, dyddiau hirddydd haf hyd yn oed yn y gaeaf a’r ungyrn bondigrybwyll. Os bydd Brexit ddigwydd, chaiff neb ei blesio. Bydd y Brexiters, cas a blin (hiliol rhy aml) yn gweiddi brad a Brad gyda B fawr am flynyddoedd i ddod.

A’n helpo. A go damia’r henoed hynny yn eu hunnanoldeb hiliol Little England sydd am rwystro ryddid y genhedlaetrh ifanc, y genhedlaeth nesa i gael astudio, teithio, symud, caru a magu teulu ym mha bynnag wlad yn Ewrop yr hoffent. Dyma chi weithred hunanol – os bydd rhaid dioeddef yn economaidd oherwydd Brexit, pris sydd yn werth ei dalu / ddioddef medda rhai – a rhan health o rheini yn debygol o farw cyn gweld y goleuni economaidd. Rhag eu cywilydd yn gwneud hynny i’w wyrion!

Y darlledwr o Fanceinion Terry Christian a’r cyflwynydd James O’Brien (LBC) yw’r ddau sydd wedi gwneud mwy na neb efallai i ddarnio’r Brexiters yn ddyddiol. Dwi ddim yn credu hyd yma fod Terry na James wedi llwyddo i gael hyd i unrhyw Brexiter sydd yn gallu datgan yn syml unrhyw fantais amlwg o ganlyniad i Brexit. Gofyn a wnant am un ‘tangible benefit’ – does ru’n byth yn dod. Dim ond son an ungyrn a dyddiau o hirddedd haf.

Cyflwyno rhaglen deledu hwyr y nos ‘The Word’ ar Sianel 4 ddaeth a Terry Christian i sylw’r cyhoedd go iawn. Rhaglen anarchaidd, ffwrdd a hi, Pop go iawn lle roedd rhywun yn hanner casau Christian a hanner chwerthin hefo fo. Ond argian dan son am wylio hanfodol. Fe wylltiodd y cyd-gyflwynydd Mark Lamarr unwaith yn fyw ar yr awyr hefo’r cerddor reggae Buju Banton wrth i Banton barablu’n homoffobig.

Dwi’n cofio’n iawn sut gaeodd Lamarr geg Banton yn fyw ar yr awyr drwy ddweud wrtho “That’s crap and you know it!”. Meddyliwch hunna yn dod gan gyflwynydd i westai ar raglen teledu. Gwylio hanfodol.

Rhaid cyfaddef, does dim taw ar Terry Christian, mae ru’n mor feiddgar a heriol ond mae ei sylwadau dyddiol tuag at y Brexiters ar Twitter yn ddarlen hanfodol. Gan fod y Brexiters mor hoff o ddatgan ‘we knew what we voted for’, mae Christian yna yn syth pan mae ffatri ceir yn debygol o gau oherwydd ansicrwydd Brexit. Ond mae Christian yn gwthio go iawn.
Awgrym Christian yw y dylia’r Brexiters, rheini bleidleisiodd dros Brexit, fod yn barod i wirfoddoli colli eu swyddi cyn y rhai bleidleisiodd dros aros. Gan fod y Brexiters yn gwybod beth fyddai canlyniad Brexit – dim ond yn iawn eu bod yn rhoi eu dwylo yn yr awyr ac yn derbyn eu P45 cyn y ‘Remainers’. Fely hefyd medda Christian os bydd diffyg meddygyniaeth oherwydd Brexit.

Fe ddylia rheini belidleisiodd dros adael wirfoddoli i fynd i gefn y ciw neu’r rhes a derbyn eu tro. Os bydd dim meddygyniaeth ar ôl wel dyna oedd canlyniad y bleidlais. Fe wyddoch yn iawn am beth y pleidleisioch. Bydwch fodlon. Rhaid derbyn y poen tymor byr. Dwi’n chwerthin yn uchel wrth ddarllen sylwadau Christian – rhaid ei fod yn ymfalchio yn yr atgasedd sydd yn cael ei yrru yn ôl mewn ymateb gan y Brexiters!

Darnio’r Brexiters wrth iddynt ffonio ei raglen ar LBC mae James O’Brien hefyd a prin iawn iawn yw’r Brexiters sydd yn gallu dal eu tir yn erbyn O’Brien. A dweud y gwir mae’n gwneud darllen a gwrando trist go iawn. Prin iawn yw’r dadleuon o blaid Brexit sydd yn para mwy na hanner munud dan lach O’Brien.

Dwi yn dal i fethu meddwl am un fantais amlwg o Brexit. Yr un ‘tangible benefit’ sydd dan sylw Christian ac O’Brien – dwi’n dal i ddisgwyl ateb. Cofiaf yn 2016 sgwennu am y gwleidyddol-anllythrennog.  Weithiau teimlaf yn euog am hynny, ond ar adegau eraill dwi’n cael fy hyn yn gweiddi at y teledu wrth weld pobl yn Brychdyn sydd dal yn credo fod Brexit yn syniad da. Hyd yn oed os di Airbus yn cau. Brexit. Syniad da! Sut?

Cawn weld dros yr wythnosau nesa lle mae hyn oll am arwain. Bydd y Brexiters yn gweiddi “just get on with it” heb sylweddoli mai cymhlethtod yr holl beth sydd yn ei wneud bron yn amhosib. Hynny a’r gwleidyddion ddylia wybod yn well!

Monday, 4 March 2019

Ysgol Magnelau Ail Ryfel Byd y Gogarth, Herald Gymraeg 20 Chwefror 2019





Hwn oedd y diwrnod cyntaf o ‘archaeoleg go iawn’ eleni a rhaid cyfaddef roeddwn yn edrych ymlaen yn fawr iawn at gael diwrnod allan yn yr awyr iach (beth bynnag y tywydd) gyda fy nghydweithwyr.

Daeth y gwahoddiad gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a’r bwriad oedd clirio llysdyfiant o amgylch safle’r Ysgol Magnelau ar y Gogarth sydd yn dyddio yn ôl i gyfnod yr Ail Ryfel Byd. Felly rydym am gael diwrnod ar y Gogarth (beth bynnag y tywydd) a chael diwrnod yn gweithio ar safle milwrol Ail Ryfel Byd. Does dim modd i hyn beidio bod yn ddiwrnod da.

Rheswm arall dros fod yn awyddus i fod yn rhan o’r prosiect yma oedd fod hon yn safle newydd i mi. Ychydig a wyddais o flaen llaw er i mi gofio fy nhad yn son am y gynnau mawr yn tanio ar y Gogarth pan roedd yn aros gyda’i ewythr ym Mhenmaenmawr ar adegau yn ystod y Rhyfel. Does dim gwell na chyfle i ddysgu rhywbeth newydd.



Sefydlwyd yr Ysgol Magnelau Arfodirol ar y Gogarth gan y Magnelau Brenhinol wrth i’r ysgol wreiddiol yn Shoeburyness, Essex orfod symud gan fod yr Almaenwyr yn agosau at arfordir gorllewinol Ewrop. Codwyd y safle yn sydun gan y Peirianwyr Brenhinol ym Medi 1940 gan dyllu i ochr llethrau isaf y Gogarth, gosod llwyfanau ar gyfer adeiladau, gosod ffyrdd a’r holl isadeiledd angenrheidiol. Chwalwyd nifer o’r adeiladau ar ôl y Rhyfel ond yr hyn sydd yn bwysig ar ochr orllewinol y Gogarth yw fod cymaint o olion wedi goroesi hyd heddiw.
Drwy edrych yn ofalus mae sylfaeni adeiladau, sylfaeni ar gyfer y gynnau mawr, cuddfannau tanddaearol yma i’w gweld. Y broblem fwyaf efallai ar y darn yma o’r Gogarth yw fod yr eithin Ewropeaidd yn frith ar y llethrau ac yn tyfu dros a chuddio rhannau o safle’r Ysgol Magnelau Arfordirol.

Bwriad Cadw yn hyn o beth yw gwella’r cyfleoedd dehongli archaeolegol ar gyfer y cyhoedd tra fod Parc Gwledig y Gogarth yn gyfrifol am yr holl dirwedd. Felly roedd yr archaeolegwyr a’r naturiaethwyr yn cyd-gerdded llaw yn llaw yn yr achos yma. Pwysleisiaf pa mor dda yw hyn – mae’r holl amgylchedd a’r dirwedd yn bwysig – does dim blaenoriaeth gan un elfen. Rhaid cael cydbwysedd cadwriaethol – rhaid cadw’r olion Ail Ryfel Byd a’r glaswellt hynod sydd yn tyfu ar y galchfaen (limestone grassland).

Treulwyd rhan health y diwrnod yn clirio ardal y ‘magazine’, sef y storfa arfau (arfdy neu ystordy arfau) felly torri a symud yr eithin a wedyn ei losgi ar lwyfan bwrpasol er mwyn osgoi unrhwy niwed i’r archaeoleg neu’r glaswellt dan droed. Mewn geiriau arall – gwaith caled, ond ar ôl awr neu ddwy roedd rhywun yn dechrau gweld canlyniadau yr holl chwysu.

A dweud y gwir mae digon o waith yma i hyn fod yn brosiect tymor hirach a dyna yn sicr yw bwriad Cadw. Hyn a hyn sydd modd ei gyflawni mewn diwrnod, ond mae pob diwrnod yn gwneud gwahaniaeth. Roedd criw go dda o wirfoddolwyr wrthi yn clirio – pawb hefo’i focs bwyd, pawb i weld yn sgwrsio ac yn mwynhau.



Dros amser cinio cafwyd taith o rhan o’r safle gan Jeff Spencer o Cadw a braf oedd cael darganfod safleoedd eraill oedd wedi eu cuddio gan fieri ac eithin. O fewn hanner awr roedd pawb wedi cael cipolwg go dda ar tua hanner y safle. Yn ei gyfanrwydd mae’r olion Ail Ryfel Byd yn ymestyn am tua kilomedr i gyfeiriad y gorllewin ar hyd llethrau isaf y Gogarth.
Wedi goroesi mae’r tri adeilad ar gyfer y chwiloleadau (searchlight houses) er fod y goleadau a’r peirianwaith wedi hen fynd. Felly mae’r rhan yma o’r safle yn weddol amlwg a hawdd i’w ddehongli. Roedd rhywun yn sylwi fod darnau o’r rendro allanol yn disgyn yn rhydd o’r adeiladwaith ac yn amlwg byddai rhywun yn hoffi gweld mwy o waith cynnal a chadw ar yr adeiladau hyn.

Does dim disgwyl i’r gynnau mawr fod wedi goroesi ond mae’r llwyfannau ar eu cyfer ddigon amlwg ac yn enwedig y bolltau haearn ar gyfer gosod y gynnau – mae rheini dal yna ar y llawr hyd heddiw. Wedi goroesi hefyd mae un o’r adeiladau peiriannau ar gyfer y chiloleadau.



Dwi ddim am ddechrau ar ‘Brexit’ ond yn sicr bydd yr arian sydd ar gael ar gyfer archaeoleg yn debygol o leihau os yw Brexit yn digwydd. Bydd llai byth o arian ar gyfer archaeoleg os bydd Brexit yn mynd a ni dros y clogwyn di-gytundeb. Doedd neb yn trafod archaeoleg wrth drafod Brexit mwy na gafodd y ffin rhwng Gogledd Iwerddon a’r Weriniaeth ei chrybwyll. Mae’r pethau yma yn bwysig. Mae’r pethau yma yn cael effaith bois bach!

Y gobaith, os bydd y gwaith yn parhau ar y safle yma, yw bydd ein dealltwriaeth o dactegau a hyfforddiant milwrol yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn cynyddu. Diddorol mewn ffordd yw fod yr ysgol wedi ei symud yma rhag y bygythiad o’r Cyfandir a’r yr union adeg (1940-41) pan roedd bygythiad arall fod yr Almaenwyr am ymosod arnom o’r Iwerddon niwtral neu di-duedd. Dyma pam fod cymaint o flychau amddiffyn yn ardal Nant Ffrancon, Pen y Pass a’r arfiodir gorllewinol rhwng Borth y Gest a’r Friog.

Diwrnod da felly. Fe gafwyd tywydd braf. Fe ddysgom rhywbeth newydd a’r gobaith yw cawn ddychwelyd cyn ddiwedd y flwyddyn i wneud mwy o waith clirio.