Saturday, 16 March 2019

Adfywiad Diwylliannol, Herald Gymraeg 20 Mawrth 2019


Agoriad sioe SAITH Swci Delic hefo Janice Long a Mared Lenny

Dyma chi’r cwestiwn yr wythnos yma – oes yna adfywiad diwylliannol yn digwydd yng Nghymru ar hyn o bryd? Fe gafwyd ‘Cool Cymru’ ar ddiwedd y 1990au / troad y Mileniwm, disgrifiad amhoblogaidd gan gymaint a grewyd gan y Wasg. Dwi o hyd wedi dadlau fod ‘Cool Cymru’ yn well na ‘Un-cool Cymru’, ond prin iawn yw’r artistiaid / cerddorion oedd yn hapus hefo’r disgrifiad yma. Ond dyna fo, fedrith artistiaid ddim rheoli beth sydd yn y Wasg ac ar y Cyfryngau – nac yn yr Herald Gymraeg.

Y frwydr mewn ffordd yw sicrhau fod diwylliant Cymraeg a Chymreig yn cyrraedd cynulleidfa ehangach. Brwydr arall gyfochrog yw cyrraedd y Cymry hynny (a bleidleisiodd dros Brexit), ‘I don’t speak Welsh’ sydd yn fwy tebygol o wylio ‘Eastenders’ na thiwnio mewn i Radio Cymru. Dwi’n gwneud y pwynt yn wythnosol ar fy sioe radio – “Does dim byd ar y teli” – be dwi’n drio ddweud yw fod yna gyfoeth o gerddoriaeth yn cael ei chwarae ar raglenni Georgia, Lisa a Huw gyda’r nos ar Radio Cymru – tiwniwch i mewn!

Dyma ni yn 2019. Dim ond hen ffans Super Furry’s a’r Manic Street Preachers sydd hyd yn oed yn cofio’r term ‘Cool Cymru’. Tydi’r 2 filiwn a mwy sydd wedi lawrlwytho cân ‘Gwenwyn’ gan y grwp Alffa ddim yn poeni am ‘cool’ unrhywle – mae nhw jest wedi gwirioni / cyffroi hefo arddull blues y band ifanc o Lanrug. Wrth edrych ar Spotify wrth sgwennu’r golofn hon mae ‘Gwenwyn’ wedi ei lawrlwytho 2,762 150 o weithiau – yn bell dros y 2 filiwn erbyn hyn.
Os di Alffa yn arwain un chwyldro – yr un digidol, ar-lein, ifanc, hip, does fawr o neb wedi cysylltu hyn a’r ffaith fod rhywbeth ehangach yn digwydd yng Nghymru – onibai fod y Guardian wedi sgwennu rhywbeth yn ddiweddar. Wrth reswm mae hyn oll yn hollol amlwg i’r rhai sydd yn dilyn pethau yn agos gyda bys ar y pyls.

Mae labeli fel Libertino ac yn enwedig y grwp Adwaith yn creu argraff ar hyn o bryd. Led led Prydain does dim ond canmoliaeth i’r grwp o ferched o Gaerfyrddin. Eto ifanc – digwydd bod yn ferched – ond y pwynt pwysig ydi fod Adwaith mor mor dda, mor mor safonol – mae yna agwedd yn sicr – ond mae’r gerddoriaeth hefyd yn dweud y cyfan – dim angen esgusion o unrhyw fath.

Dim ond canmoliaeth sydd wedi bod i albym diweddaraf Lleuwen ‘Gwn Glan Beibl Budr’, campwaith rhyfeddol, angerddol, amrwd sydd yn effeithio’r gwrandawr. Canmoliaeth ac ymateb haeddianol i gampwaith cerddorol. Does dim dadl am ddawn Lleuwen fel cantores a chyfansoddwraig ond mae Aled a Dafydd o Cowbois Rhos Botwnnog, Llio Rhydderch a Owen Lloyd Evans ar y double bass wedi cyfrannu at y naws yma – o’r pridd ac o’r galon.

Efallai does dim cysylltiad go iawn rhwng Alffa, Adwaith a Lleuwen heblaw’r Iaith Gymraeg – ac eto mae nhw’n digwydd rwan hyn – ac yn rhan o’r clytwaith amrywiol yna dan faner y Byd Pop Cymraeg. Cwl heb unrhyw label.

Yng Nghaerdydd mae digon o ddewis, dyddiol, wythnosol, misol. Gigs, agoriadau celf, theatr. O fewn y dalgylch ehangach – y Cymoedd a chyffiniau’r M4 mae treuan o boblogaeth Cymru yn byw – da ni’n son am agos i filiwn o bobl o fewn llai nac awr o deithio nes cyrraedd unrhyw ddigwyddiad yn y Brifddinas.

Tydi’r boblogaeth ddim yn agos i hynny yn y Wynedd wledig ac eto yn ddiweddar roedd gig Lleuwen yng Nghapel y Groes, Penygroes wedi gwerthu allan – pob tocyn wedi mynd. Roedd y 300 tocyn ar gyfer gig diweddar MR (Mark Cyrff) yn Galeri wedi gwerthu. Dyma pam dwi’n awgrymu bod adfywiad a bwrlwm yn digwydd – o flaen ein trwynau.

Llwyddodd MR (Mark Cyrff fel cyfansoddwr) ar ei albym newydd i gyfansoddi caneuon sydd yn barod yn ‘glasuron’. Yn y gig yn Galeri bu bron iawn i ‘Pwysau’ gan MR gael cystal ymateb a ‘Cymru’ Lloegr a Llanrwst’ y clasur gan Y Cyrff. Be dwi’n ddweud yn fan hyn, yn datgan yn hytrach nac awgrymu yw fod Mark Roberts yn dal i sgwennu clasuron.

Galeri hefo Mark a Paul Cyrff / Catatonia / MR etc

Bron yn wythnosol rwan dwi’n cael y cyfle i fynychu digwyddiad yn Galeri neu Pontio Bangor. Rhaid cydnabod gwaith da Emyr Ankst yn rhaglennu ffilmiau Pontio. Dyma ni ar bnawn Sadwrn yn ail-wylio ffilm Derek Jarman,’Jubilee’ (1978) gyda Adam Ant, Toyah, Gene October, Jenny Runacre (a’r Slits yn gwneud ymddangosiad sydun iawn). Wythnos yn ddiweddarach, sinema Galeri a dwi’n gwylio ffilm ddogfen am Frank Sidebottom a gwrando ar sgwrs fyw gyda’r cyfarwyddwr.

Dim angen byw yng Nghaerdydd (neu Lerpwl / Maceinion) felly i gael mwynhau Frank Sidebottom neu Derek Jarman. Rhyfeddol pa mor broffwydiol oedd ‘Jubilee’ – fe all fod yn ffilm am wallgofrwydd Brexit heddiw mor hawdd. Nid nostalgia am Adam Ant a gafwyd – ond ‘wake up call’ – dyma ni heddiw – deffrwch bobl bach!

Ac o ran celf, mae Ffordd Balaclafa, Doc Fictoria, Gweriniaeth Cofiland yn fwrlwm o gelf gweledol. Balaclafa yw’r enw ar yr oriel fechan ar Ffordd Balaclafa – drws nesa i Galeri. Yr hen gaffi ‘Pieces of Ate’. Ar hyn o bryd mae Balaclafa yn gartref i gelf gan fenywod dan faner Gŵyl y Ferch.

Drws nesa yn oriel Galeri mae arddangosfa lliwgar a seicadelig Swci Delic sef Mared Lenny y cerddor a fu yn perfformio fel Swci Boscawen ond sydd bellach yn canolwbyntio ar ei gyrfa fel artist. Cefais y fraint o sgwrsio a hi yn ddiaweddar yn fyw ar lwyfan fel rhan o Gŵyl Arall.




Colofn arall am Brexshit Herald Gymraeg 6 Mawrth 2019



Sgwrs hefo Dafyd Êl oedd hi, a hynny yn y bar ar y teras ym Mhalas Westminster, fel mae rhywun yn ei gael o bryd i’w gilydd. Dwi’n tynnu coes rhyw fymryn, ond do fe ddiwgyddodd y sgwrs a fe arhosodd un o sylwadau Dafydd hefo mi ers hynny. Lansio record yn Nhy’r Cyffredin oedd yr achlysur yn 1996 ac ar ôl y lansiad fod ni wedi eistedd am banad gyda Dafydd ar y teras.

Rhaid ein bod yn trafod Cymru, Cenedlaetholdeb – y stwff arferol a fod Dafydd wedi mynegi pwysigrwydd ffurf o Genedlaetholdeb sydd yn edrych am allan yn hytrach nac un mewnblyg sydd yn edrych am i mewn. Canlyniad edrych am i mewn, neu edrych yn ôl (am ddyddiau gwell a fu) yw fod y feddylfryd honno yn tueddi i ddinistrio ei hyn. Dyna pam dwi’n dweud fod sylwadau Dafydd wedi aros hefo mi.

Wrth i Brexit rygnu yn ei flaen yn ddi-gyfeiriad mae rhywun yn ymwybodol iawn o’r awch ymhlith rhai am oes a fu, y 1950au, dim gwynebau croenliw, dim ieithoedd heblaw’r Saesneg, dyddiau hirddydd haf hyd yn oed yn y gaeaf a’r ungyrn bondigrybwyll. Os bydd Brexit ddigwydd, chaiff neb ei blesio. Bydd y Brexiters, cas a blin (hiliol rhy aml) yn gweiddi brad a Brad gyda B fawr am flynyddoedd i ddod.

A’n helpo. A go damia’r henoed hynny yn eu hunnanoldeb hiliol Little England sydd am rwystro ryddid y genhedlaetrh ifanc, y genhedlaeth nesa i gael astudio, teithio, symud, caru a magu teulu ym mha bynnag wlad yn Ewrop yr hoffent. Dyma chi weithred hunanol – os bydd rhaid dioeddef yn economaidd oherwydd Brexit, pris sydd yn werth ei dalu / ddioddef medda rhai – a rhan health o rheini yn debygol o farw cyn gweld y goleuni economaidd. Rhag eu cywilydd yn gwneud hynny i’w wyrion!

Y darlledwr o Fanceinion Terry Christian a’r cyflwynydd James O’Brien (LBC) yw’r ddau sydd wedi gwneud mwy na neb efallai i ddarnio’r Brexiters yn ddyddiol. Dwi ddim yn credu hyd yma fod Terry na James wedi llwyddo i gael hyd i unrhyw Brexiter sydd yn gallu datgan yn syml unrhyw fantais amlwg o ganlyniad i Brexit. Gofyn a wnant am un ‘tangible benefit’ – does ru’n byth yn dod. Dim ond son an ungyrn a dyddiau o hirddedd haf.

Cyflwyno rhaglen deledu hwyr y nos ‘The Word’ ar Sianel 4 ddaeth a Terry Christian i sylw’r cyhoedd go iawn. Rhaglen anarchaidd, ffwrdd a hi, Pop go iawn lle roedd rhywun yn hanner casau Christian a hanner chwerthin hefo fo. Ond argian dan son am wylio hanfodol. Fe wylltiodd y cyd-gyflwynydd Mark Lamarr unwaith yn fyw ar yr awyr hefo’r cerddor reggae Buju Banton wrth i Banton barablu’n homoffobig.

Dwi’n cofio’n iawn sut gaeodd Lamarr geg Banton yn fyw ar yr awyr drwy ddweud wrtho “That’s crap and you know it!”. Meddyliwch hunna yn dod gan gyflwynydd i westai ar raglen teledu. Gwylio hanfodol.

Rhaid cyfaddef, does dim taw ar Terry Christian, mae ru’n mor feiddgar a heriol ond mae ei sylwadau dyddiol tuag at y Brexiters ar Twitter yn ddarlen hanfodol. Gan fod y Brexiters mor hoff o ddatgan ‘we knew what we voted for’, mae Christian yna yn syth pan mae ffatri ceir yn debygol o gau oherwydd ansicrwydd Brexit. Ond mae Christian yn gwthio go iawn.
Awgrym Christian yw y dylia’r Brexiters, rheini bleidleisiodd dros Brexit, fod yn barod i wirfoddoli colli eu swyddi cyn y rhai bleidleisiodd dros aros. Gan fod y Brexiters yn gwybod beth fyddai canlyniad Brexit – dim ond yn iawn eu bod yn rhoi eu dwylo yn yr awyr ac yn derbyn eu P45 cyn y ‘Remainers’. Fely hefyd medda Christian os bydd diffyg meddygyniaeth oherwydd Brexit.

Fe ddylia rheini belidleisiodd dros adael wirfoddoli i fynd i gefn y ciw neu’r rhes a derbyn eu tro. Os bydd dim meddygyniaeth ar ôl wel dyna oedd canlyniad y bleidlais. Fe wyddoch yn iawn am beth y pleidleisioch. Bydwch fodlon. Rhaid derbyn y poen tymor byr. Dwi’n chwerthin yn uchel wrth ddarllen sylwadau Christian – rhaid ei fod yn ymfalchio yn yr atgasedd sydd yn cael ei yrru yn ôl mewn ymateb gan y Brexiters!

Darnio’r Brexiters wrth iddynt ffonio ei raglen ar LBC mae James O’Brien hefyd a prin iawn iawn yw’r Brexiters sydd yn gallu dal eu tir yn erbyn O’Brien. A dweud y gwir mae’n gwneud darllen a gwrando trist go iawn. Prin iawn yw’r dadleuon o blaid Brexit sydd yn para mwy na hanner munud dan lach O’Brien.

Dwi yn dal i fethu meddwl am un fantais amlwg o Brexit. Yr un ‘tangible benefit’ sydd dan sylw Christian ac O’Brien – dwi’n dal i ddisgwyl ateb. Cofiaf yn 2016 sgwennu am y gwleidyddol-anllythrennog.  Weithiau teimlaf yn euog am hynny, ond ar adegau eraill dwi’n cael fy hyn yn gweiddi at y teledu wrth weld pobl yn Brychdyn sydd dal yn credo fod Brexit yn syniad da. Hyd yn oed os di Airbus yn cau. Brexit. Syniad da! Sut?

Cawn weld dros yr wythnosau nesa lle mae hyn oll am arwain. Bydd y Brexiters yn gweiddi “just get on with it” heb sylweddoli mai cymhlethtod yr holl beth sydd yn ei wneud bron yn amhosib. Hynny a’r gwleidyddion ddylia wybod yn well!

Monday, 4 March 2019

Ysgol Magnelau Ail Ryfel Byd y Gogarth, Herald Gymraeg 20 Chwefror 2019





Hwn oedd y diwrnod cyntaf o ‘archaeoleg go iawn’ eleni a rhaid cyfaddef roeddwn yn edrych ymlaen yn fawr iawn at gael diwrnod allan yn yr awyr iach (beth bynnag y tywydd) gyda fy nghydweithwyr.

Daeth y gwahoddiad gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a’r bwriad oedd clirio llysdyfiant o amgylch safle’r Ysgol Magnelau ar y Gogarth sydd yn dyddio yn ôl i gyfnod yr Ail Ryfel Byd. Felly rydym am gael diwrnod ar y Gogarth (beth bynnag y tywydd) a chael diwrnod yn gweithio ar safle milwrol Ail Ryfel Byd. Does dim modd i hyn beidio bod yn ddiwrnod da.

Rheswm arall dros fod yn awyddus i fod yn rhan o’r prosiect yma oedd fod hon yn safle newydd i mi. Ychydig a wyddais o flaen llaw er i mi gofio fy nhad yn son am y gynnau mawr yn tanio ar y Gogarth pan roedd yn aros gyda’i ewythr ym Mhenmaenmawr ar adegau yn ystod y Rhyfel. Does dim gwell na chyfle i ddysgu rhywbeth newydd.



Sefydlwyd yr Ysgol Magnelau Arfodirol ar y Gogarth gan y Magnelau Brenhinol wrth i’r ysgol wreiddiol yn Shoeburyness, Essex orfod symud gan fod yr Almaenwyr yn agosau at arfordir gorllewinol Ewrop. Codwyd y safle yn sydun gan y Peirianwyr Brenhinol ym Medi 1940 gan dyllu i ochr llethrau isaf y Gogarth, gosod llwyfanau ar gyfer adeiladau, gosod ffyrdd a’r holl isadeiledd angenrheidiol. Chwalwyd nifer o’r adeiladau ar ôl y Rhyfel ond yr hyn sydd yn bwysig ar ochr orllewinol y Gogarth yw fod cymaint o olion wedi goroesi hyd heddiw.
Drwy edrych yn ofalus mae sylfaeni adeiladau, sylfaeni ar gyfer y gynnau mawr, cuddfannau tanddaearol yma i’w gweld. Y broblem fwyaf efallai ar y darn yma o’r Gogarth yw fod yr eithin Ewropeaidd yn frith ar y llethrau ac yn tyfu dros a chuddio rhannau o safle’r Ysgol Magnelau Arfordirol.

Bwriad Cadw yn hyn o beth yw gwella’r cyfleoedd dehongli archaeolegol ar gyfer y cyhoedd tra fod Parc Gwledig y Gogarth yn gyfrifol am yr holl dirwedd. Felly roedd yr archaeolegwyr a’r naturiaethwyr yn cyd-gerdded llaw yn llaw yn yr achos yma. Pwysleisiaf pa mor dda yw hyn – mae’r holl amgylchedd a’r dirwedd yn bwysig – does dim blaenoriaeth gan un elfen. Rhaid cael cydbwysedd cadwriaethol – rhaid cadw’r olion Ail Ryfel Byd a’r glaswellt hynod sydd yn tyfu ar y galchfaen (limestone grassland).

Treulwyd rhan health y diwrnod yn clirio ardal y ‘magazine’, sef y storfa arfau (arfdy neu ystordy arfau) felly torri a symud yr eithin a wedyn ei losgi ar lwyfan bwrpasol er mwyn osgoi unrhwy niwed i’r archaeoleg neu’r glaswellt dan droed. Mewn geiriau arall – gwaith caled, ond ar ôl awr neu ddwy roedd rhywun yn dechrau gweld canlyniadau yr holl chwysu.

A dweud y gwir mae digon o waith yma i hyn fod yn brosiect tymor hirach a dyna yn sicr yw bwriad Cadw. Hyn a hyn sydd modd ei gyflawni mewn diwrnod, ond mae pob diwrnod yn gwneud gwahaniaeth. Roedd criw go dda o wirfoddolwyr wrthi yn clirio – pawb hefo’i focs bwyd, pawb i weld yn sgwrsio ac yn mwynhau.



Dros amser cinio cafwyd taith o rhan o’r safle gan Jeff Spencer o Cadw a braf oedd cael darganfod safleoedd eraill oedd wedi eu cuddio gan fieri ac eithin. O fewn hanner awr roedd pawb wedi cael cipolwg go dda ar tua hanner y safle. Yn ei gyfanrwydd mae’r olion Ail Ryfel Byd yn ymestyn am tua kilomedr i gyfeiriad y gorllewin ar hyd llethrau isaf y Gogarth.
Wedi goroesi mae’r tri adeilad ar gyfer y chwiloleadau (searchlight houses) er fod y goleadau a’r peirianwaith wedi hen fynd. Felly mae’r rhan yma o’r safle yn weddol amlwg a hawdd i’w ddehongli. Roedd rhywun yn sylwi fod darnau o’r rendro allanol yn disgyn yn rhydd o’r adeiladwaith ac yn amlwg byddai rhywun yn hoffi gweld mwy o waith cynnal a chadw ar yr adeiladau hyn.

Does dim disgwyl i’r gynnau mawr fod wedi goroesi ond mae’r llwyfannau ar eu cyfer ddigon amlwg ac yn enwedig y bolltau haearn ar gyfer gosod y gynnau – mae rheini dal yna ar y llawr hyd heddiw. Wedi goroesi hefyd mae un o’r adeiladau peiriannau ar gyfer y chiloleadau.



Dwi ddim am ddechrau ar ‘Brexit’ ond yn sicr bydd yr arian sydd ar gael ar gyfer archaeoleg yn debygol o leihau os yw Brexit yn digwydd. Bydd llai byth o arian ar gyfer archaeoleg os bydd Brexit yn mynd a ni dros y clogwyn di-gytundeb. Doedd neb yn trafod archaeoleg wrth drafod Brexit mwy na gafodd y ffin rhwng Gogledd Iwerddon a’r Weriniaeth ei chrybwyll. Mae’r pethau yma yn bwysig. Mae’r pethau yma yn cael effaith bois bach!

Y gobaith, os bydd y gwaith yn parhau ar y safle yma, yw bydd ein dealltwriaeth o dactegau a hyfforddiant milwrol yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn cynyddu. Diddorol mewn ffordd yw fod yr ysgol wedi ei symud yma rhag y bygythiad o’r Cyfandir a’r yr union adeg (1940-41) pan roedd bygythiad arall fod yr Almaenwyr am ymosod arnom o’r Iwerddon niwtral neu di-duedd. Dyma pam fod cymaint o flychau amddiffyn yn ardal Nant Ffrancon, Pen y Pass a’r arfiodir gorllewinol rhwng Borth y Gest a’r Friog.

Diwrnod da felly. Fe gafwyd tywydd braf. Fe ddysgom rhywbeth newydd a’r gobaith yw cawn ddychwelyd cyn ddiwedd y flwyddyn i wneud mwy o waith clirio.



Friday, 15 February 2019

Crwydro Mynydd Foel Herald Gymraeg 6 Chwefror 2019






Cors y Bryniau


Ar lethrau deheuol Mynydd Cilgwyn cafodd nifer o fy nheulu eu geni. Bellach dim ond adfail yw Pen-ffynnon-wen, roedd yn adfail cyn fy ngeni yn 1962. Chefais i rioed eistedd wrth y lle tân na chael bechdan jam gan Nain yn Pen-ffynnon-wen. Welais i rioed y tŷ gyda to. Adeiladwyd y pedwar bwthyn un llawr yn y cyfnod 1840-1889.

Byddaf yn rhedeg neu gerdded heibio yn aml. Mae ‘lap bach sydun’ o Fynydd Cilgwyn – o Garmel, heibio Capel Cilgwyn (Annibynnwyr) – a draw at Fron heibio Tai Bryntwrog a lawr yn nol ar hyd y ffordd i Garmel yn gwneud rhyw 30-45 munud o be dwi’n alw yn ‘awyr iach’. Cerdded yn gyflym neu mynd am ‘jog’. Llewni’r ysgyfaint hefo awyr iach Dyffryn Nantlle.

Wrth groesi draw am Fron rwyf yn camu dros yr hen drac gwastraff sydd ar ffurf pedol. (Dwy bedol i fod yn fanwl gywir).  Yn wreiddiol roedd y domen llechi o Chwarael Cilgwyn ar y llethrau i lawr am y dyffryn ond buan iawn bu iddynt lenwi’r gofod yna. Bu tomen arall peth pellter i’r gorllewin ger y ffordd am y ‘dump sbwrieil’ ddiweddar – mae’r domen llechi hon bellach wedi ei chlirio a’i thirweddu.

Rhedeg i’r gogledd oedd y trac pedol – o’r chwarael i ochr ogleddol y ffordd bresenol am Fron o Garmel. O’r awyr mae’r tomeni llechi yn creu ffurfiau blodeuog. Gan fod y llechi yn gorwedd yn naturiol wrth ddisgyn – dyma greu ffurfiau naturiol – ffurfiau naturiol hardd.
O’r awyr mae’n haws gwerthfawrogi’r ffurfiau ar y ddaear. Gall rhywun ddilyn y trac pedol yn hawdd drwy ddefnyddio safle Archwilio – sef cofnodion archaeolegol Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd. Fe wnaiff Google Earth yr un tric ond heb y wybodaeth cefndir.



O’r Fron mae’r llwybr yn arwain am chwarel Moel Tryfan a chopa Mynydd Foel / Moel Tryfan. Wrth fynd heibio twll Chwarae Braich a chadw i’r dde (ochr ddwyreiniol) mae rhywun yn dilyn llwybr gyda ffens crawiau – sef slabiau amrwd o lechi unionsyth.

Wrth gyrraedd chwarae Moel Tryfan mae sawl dewis go iawn. Dilyn y ffordd chwarel i grombil chwarel Alexanda / Cors y Bryniau. Mewn a chi i’r twll a rhyfeddu a’r faint y chwarael hon. Cerddwch ymlaen a fe ddowch allan ar ochr ogleddol y chwarel a dilyn cwrs yr hen lein rheilffordd wedyn o amgylch ochr ogleddol Moel Tryfan gyda golygfeydd bendigedig dros Ynys Môn.

Anoddach i’w ganfod yw’r ‘llwybr’ dros y domen llechi sydd yn arwain at lwybr i’r copa. Rhaid edrych lle mae pobl di bod yn cerdded – a fe welwch y ‘stepiau’ mae pobl yn ddefnyddio i groesi’r domen – rhyw 10 medr yw’r cyfan cyn cyrraedd y llwybr mynydd gyda creigiau Moel Tryfan o’ch blaen.

Mynydd Foel medda nhw yn lleol. I’r de rydym yn edrych i gyfeiriad mynydd arall hefo sawl enw: Mynydd Mawr, Mynydd Grug a hyd yn oed Mynydd Eliffant gan rai. O gopa Mynydd Foel rydym yn gallu edrych 360°, mae golygfa i bob cyfeiriad – draw am Lŷn a’r Eifl i’r gorllewin, Crib Nantlle i’r de, Moel Eilio i’r dwyrain, Môn i’r gogledd. Caernarfon a’r Fenai yn glir.



Yn y flwyddyn 1842 bu Charles Darwin ar y copa – sydd yn sefyll 427medr uwch y môr. Y ddadl fawr ar y pryd oedd rhwng y rhai oedd yn credu fod y dyddodion cregyn a ganfuwyd ar ymylon chwarae Cors y Bryniau yn ganlyniad i lifogydd Beiblaidd a’r wyddoniaeth newydd a gredai mai dyddodion o ganlyniad i rewliafiant oeddynt.

Bellach rydym yn gwybod mai dau rewlif yn brwydro yn erbyn eu gilydd, oddeutu 20-30,000 o flynyddoedd yn ôl oedd yn gyfrifol am y gwaddol o waelod Mor Iwerddon a’r clai a cherrig a adawyd ar ben yr haenau o’r mor ychydig yn ddiweddarach. Canlyniad y broses rhewlifol felly yw’r dirwedd ar Foel Tyrfan. Efallai fod Darwin wedi ymweld a Mynydd Foel ond fuodd Noa a’i arch rioed yn nofio yma.

O dan y gwaddoidion rhewlifol cawn hyd i’r lechan biws sydd mor nodweddiadol o ardal Cilgwyn. Ar gopa Moel Tryfan cawn hyd i rhywbeth arall rhyfeddol. Wrth gerdded o amgylch y creigiau ar gopa Moel Tryfan mae’n hawdd iawn sylwi fod y graig wedi ei chyfansoddio o gerrig man a cherrig crwn llai. Craig gyfansawdd Cilgwyn yw hwn – ‘conglomerate’ yn Saesneg.



Craig gyfansawdd Cilgwyn

Rydym yn neidio o chwarel i Darwin yma. O archaeoleg diwydiannol i ddaeareg. ‘O Gors y Bryniau’ oedd un o nofelau Kate Roberts oedd yn byw islaw’r mynydd yng Nghae Gors, Rhosgadfan, tafliad carreg o’r chwarel. Does dim modd osgoi y ffaith fod crwydro’r darn yma o Arfon yn fodd o gyffwrdd sawl disgyblaeth – a hynny o fewn llai nac awr o gerdded.

A felly ddylia hi fod. Gwerthfawrogi’r lle, y darn bach yma uwch Ddyffryn Nantlle yw’r holl bwynt ynde. Cawn chwerthin fod yr ardaloedd diwydiannol yma wedi eu cadw tu allan i’r Parc Cenedlaethol pan osodwyd y ffiniau yn y 1950au. Rhy hull, rhy ôl-ddiwydiannol. Does dim harddwch mewn tomeni llechi. Anghytunaf. Mae harddwch eithriadol yma.

Cyfuniad o effaith rhewlifiant a llaw dyn yn taro mewn ergyd ar lethrau Moel Tryfan ac yn dod i’r amlwg ar ochrau chwarae Cors y Bryniau. Da iawn medda ni fod y chwaraelwyr wedi adnabod a sylwi ar yr haenau o gregyn gan ganitau i Mr Darwin wedyn ddamcaniaethu.

Wrth gerdded Mynydd Foel yn ddiweddar yn yr eira a rhoi ambell lun a’r Facebook, rhyfeddais faint oedd yn meddwl fy mod ar gopa Tryfan, Dyffryn Ogwen yn y fath dywydd.Efallai fod wedll cyfeirio at Mynydd Foel felly.


Sunday, 27 January 2019

Herald Gymraeg 23 Ionawr 2019 Celf, Diwylliant a Rhyfel





Un o ddyfyniadau Van Gogh oedd ‘Art is to console those broken by life’. Dyfyniad sydd yn gwneud rhywun feddwl yntydi. Pa bwrpas celf? Wrthgwrs mae’r ateb yn llawer mwy cymhleth na un dyfyniad – hyd yn oed os ydi’r dyfyniad hynny gan Van Gogh.
Ar hyn o bryd yn yr oriel fach yn Storiel, Bangor, mae arddangosfa o waith gan artistiaid o Syria dan yr enw ‘Cyffwrdd Syria’. A fel bydda rhywun yn ddisgwyl mae’r delweddau yn aml yn ymwneud a’r sefyllfa wleidyddol a’r rhyfel gartref drychinebus yn Syria. Rhywbeth sydd tu hwnt i’n hamgyffred ni go iawn yma yng Nghymru fach, dim ots sawl bwletin newyddion da ni yn ei wylio.

Un o’r artistiad sydd yn gysylltiedig a’r prosiect yw Khaled Youssef, meddyg o ran ei alwedigaeth ond sydd hefyd yn ychwanegu bardd at ei CV diwylliannol. Gweithio yn Ffrainc fel meddyg mae Youssef, o ddewis. Cydweithiodd a chwmni Dr Zigs, cwmni bybls o Gymru, gan dynnu lluniau dros y Byd o blant yn bennaf yn chwarae hefo bybls.

‘Bybls i bawb o bobl y Byd’ medda ni. Ond mae’r cysyniad celfyddydol yn ddigyfaddawd er ei symlrwydd. Rhowch i blant bybls a fe gewch wen a hapusrwydd (os ond am eiliadau neu funudau). Syml. Rhoi gwen ar wyneb y plant sydd yn creu yr effaith – dros y Byd i gyd – ta beth sydd yn digwydd yn y cefndir. O ran Syria amcangyfrifir fod oleiaf 11 miliwn o bobl wedi gorfod symud o’u cartrefi, 6 miliwn o fewn Syria a 5 milwin arall wedi gorfod gadael Syria.

Dros y ffordd a Storiel mae Pontio. Pnawn Sadwrn roedd y bardd o Gymru, yn wir y prifardd, Ifor ap Glyn yn cynnal sesiwn sgwrs a holi gyda Youssef a bardd arall o Syria o’r enw Bashar Farahat – eto dan faner a gweithgareddau ‘Cyffwrdd Syria’.

Bellach esboniodd Farahat mae’n athro yn Llundain. Mae Bashar hefyd yn fardd a fel Khaled yn feddyg o ran ei alwedigaeth gwreiddiol. Alltud gwleidyddol yw Farahat. Nid drwy ddewis, ond yn dilyn cyfnodau o garchar ac arteithio gan y Llywodraeth doedd dim modd aros yn Syria.

’Art, Culture & War’ oedd teit y sgwrs rhwng Ifor a’r ddau fardd o Syria. Doedd dim disgwyl i hyn fod yn wrando hawdd ac eto cafwyd hiwmor a thrafodaeth bwyllog a gonest. Cafwyd drafodaeth am reolau barddoniaeth hefyd – am y mesurau caeth yn y Gymraeg a’r Arabeg.
Fel un uniaethodd gyda barddoniaeth Attila the Stockbroker, Porky the Poet a John Cooper Clarke yn fy arddegau fyddwn i ddim yn rhuthro allan i brynu llyfrau barddonaiaeth y ddau o Syria. Byddwn yn fwy tebygol o chwilio am band rap neu pync o Syria er mwyn uniaethu yn ddiwylliannol.

Er hyn roedd ambell beth yn ystod y sgwrs, lle roeddwn yn gweld yr agwedd rap neu pync yn amlygu ei hyn – iaith Rock’n Roll os mynnwch. Fe ddwedodd un o’r beirdd ‘humainity is the only nation’. Yn union fel petae aelodau o band anarchaidd fel Crass wedi eu geni yn Damascus.

Drwy awgrymu mai dynolryw yw’r unig genedl neu wladwriaeth roedd yma awgrym yn cynnig rhywbeth tu hwnt i ‘genedlaetholdeb’. Diddorol iawn – brawddeg y dydd i mi yn sicr. Wrth deithio gyda’r Anhrefn o amgylch Ewrop yn  ystod y 1980au hwyr a’r 1990au cynnar fe ddatblygodd ein syniadau ‘gwelidyddol’ ni du hwnt i ffiniau cenedlaetholdeb arferol Cymru Rydd.

Sawl gwaith o’r llwyfan gyda’r Anhrefn gweiddais ‘get rid of passports, get rid of borders’ wrth ein ffrindiau yn Prag neu Donegal, Bryste neu Berlin. Rhywsut roedd geiriau Bob Marley ‘One Love’ yn cadarnhau ein bod yn iawn. Rydym yn un bobl, yn frodyr a chwiorydd. Dwi dal felly, dal i deimlo mai brodyr a chiorydd ydym – dwi ddim yn berson ffiniau a pasport glas.

Dyma ni yn rhedeg i Fangor. Ar drywydd diwylliant. Mae o yma yng ngogledd Cymru ond i ni fod yn fodlon gwneud yr ymdrech. Rhaid chwilota hefyd (weithiau). Fyny grisiau yn Storiel – cyn mynd mewn i’r oriel fawr mae yna arddangosfa o waith Brenda Chamberlain. Rydych yn adnabod gwaith Chamebrlain yn syth. Delweddau o Enlli fel y disgwyl a’r cymeriadau gyda gwynebau pinc mymryn rhy hir a chul i fod yn naturiol. Bendigedig.



Drws nesa yn Pontio, ym Mhontio, mae gwaith newydd gan Ann Catrin Evans, y gof a’r grefftwraig artisan. Gwaith pren wedi ei gerfio neu ei lunio gan beiriant argraffu laser. Cyd weithio gyda’r FabLAB / Arloesi Pontio fu Ann gyda sawl artist arall er mwyn creu gwaith newydd sydd ddim yn nodweddiadol o waith arferol yr artistiaid – yn sicr o ran defnydd o dechnoleg.

Cewch groesi’r ffordd, A5 Thomas Telford, nol ac ymlaen rhwng Pontio a Storiel felly. Dilynwch y trywydd a’r diwylliant o un ganolfan i’r llall. Treuliwch amser gyda gwaith Ann Catrin wedyn ewch yn nol at Brenda Chamberlain. Fe gewch bleser pur.



Llosgodd Ann ei phren cyn ei sgleinio. Torrodd yr argraffydd laser gynlluniau Ann oedd yn bodoli yn unig yn ei dychymyg a wedyn ar raglen gyfrifiadur. Nid dyma’r trywydd arferol celfyddydol. Dyna’r pwynt. Fel gyda’r bybls. Fel gyda’r gosodiad mai dynolrwy yw’r unig genedl. Does dim malu awyr yma o gwbl, boed yn Ann Catrin neu Chamberlain.
Gedewir digon o ofod i’r dychymyg. Fe gewch synfyfyrio a chroeso. Ond mae yma gelf sydd yn gwneud y pwynt ac yn ei wneud o yn gynnil ac i bwrpas.



Tuesday, 8 January 2019

Canol-y-ffordd-eiddio, Herald Gymraeg 9 Ionawr 2019




Y geiriau rwyf yn eu defnyddio yn ddiweddar wrth wrando ar gerddoriaeth ac yn wir wrth dadansoddi a gwerthfawrogi’r gerddoriaeth hynny yw geiriau fel ‘o’r pridd’, neu ‘organig’. Dwi’n dechrau swnio fel garddwr. Mewn gwirionedd rwyf yn hoffi fy moron yn ddi siap gyda pridd arnynt nid y pethau unionsyth hollol gyson a glan da chi yn ei gael yn yr archfarchnadoedd.

Cymhariaeth od, llysiau a cherddoriaeth, ond roedd record hir gan y grwp Plethyn yndoedd yn 1979 ar Label Sain (Sain 1145). Enw’r record yna oedd ‘Blas y Pridd’. Meddyliaf yn syth am wyrddni tirwedd Sir Drefaldwyn. Meddyliaf am y lonydd bach cefn gwlad rhwng Pontrobert a Dolanog. Meddyliaf am lais perfaith glir (fel rhyw nant y mynydd groyw loyw) Linda Griffiths, Linda Plethyn.

Dyma lle cefais y syniad neu’r ysbrydoliaeth am y busnes ‘o’r pridd’ yma ar gyfer dadansoddi cerddoriaeth. Diolch i Plethyn. Diolch i Plethyn am hyn – ond diolch i Plethyn am lawer mwy na hyn. Ar y record hir ‘Rhown garreg ar garreg’, 1981 (Sain 1226) cawn y gân ‘Ymryson Canu’.

Rwan, ‘Ymryson Canu’ ydi’r gân sydd efallai yn cyfleu yr ysbryd yma orau i mi achos mae yna fynd yn y gân – mae hi’n teimlo fel cân sydd yn carlamu, yn symud ymlaen gyda angerdd, egni a hwyl. Dychmygaf hon yn gân berffaith i godi’r hwyl a chodi’r canu mewn Noson Lawen.

Noson Lawen go iawn. Un mewn cegin fferm gyda ceir wedi parcio yn y buarth. Tywyllwch tu allan. Erbyn hyn rwyf yn dychmygu Triawd y Coleg yn canu ‘Triawd y Buarth’ neu ‘Hen Feic Peni Ffardding’ – yn y gegin. Darganfod y purdeb yw’r nod yma – y peth organig (fel cariad) sydd heb esboniad ond yn eich cyffwrdd ac yn eich heffeithio.

Gwyliais raglen ‘Noson Lawen’ ar y teledu cwpl o weithiau dros y Dolig – roedd rhaglenni yn dathlu penblwydd Dafydd Iwan a Caryl - a hollol deilwng o beth yw hynny. Fel arfer fyddwn i ddim yn gwylio ‘Noson Lawen’. Gyda’r ‘glitz’ ffug a’r gynulleidfa yn eistedd yn fwy llonydd na’r wyneb llyn yna ddisgrifiodd Gwilym Cowlyd yn ei Awdl - ‘ar len y dŵr lun y dydd’ – fedra’i ddim meddwl am unrhywbeth pellach o’r ysbryd gwreiddiol o godi canu a hwyl.

Y tueddiad yn y Gymru Gymraeg yw chwarae’n saff. Ond mae rhywbeth gwaeth na hynny yn cael ei amlygu ar raglenni fel ‘Noson Lawen’ a chymaint o raglenni eraill boed hynny ar radio neu deledu. Cyfeiriaf at hyn fel y broses o ‘ganol-ffordd-eiddio’. Mewn gwirionedd, sugno unrhyw ysbryd ac enaid allan o’r perfformiad yw’r canlyniad. Anodd credu mai hynny yw’r nod?

Cofiwch, rhy hawdd yw i mi yma fel colofnydd gyffredinoli a son am dueddiad y Cymry i ‘ganol-ffordd-eiddio’. Tydi rhaglen Jools Holland fawr gwell. Cymaint o dalent ond cyn llied o ‘soul’. Nid beirniadu ‘talent’ cynhenid wyf felly wrth gael ‘pop’ bach at Noson Lawen. Ond gofyn y cwestiwn – lle mae’r angerdd?

Wrth wylio Jools yn chwarae ei biano mewn arddull ‘honky-tonk’ drwy bob cân ar ei sioe nos Galan edrychais yn ofalus am chydig bach o ‘soul, chydig bach o angerdd neu hyd yn oed rhywun yn chwysu. Un artist oedd yn dallt hi go iawn ar y sioe yna. Nile Rodgers o’r grwp Chic oedd hwnnw – yng ngahnol un o’r caneuon dyma Nile yn rhoi cyfarwyddyd i’r band i dorri pethau lawr yn gerddorol. Peidiodd rhai chwarae, distewodd eraill, cafwyd egwyl gerddorol, eiliad neu ddau o bwyllo cyn ail-godi’r hwyl. Roedd Nile yn chwarae hefo ni y gwrandawyr – chwarae hefo ni yn gerddorol drwy greu tensiwn a deinameg o fewn y gân.

Cofiwch mae’r boi yn athrylith – ond, a mae hyn yn ond pwysig iawn – Nile oedd yr unig un ar y sioe i wneud hyn – roedd pawb arall rhy brysur yn chwarae’n brysur drwy bob eiliad o bob cân.

Os, ac efallai fy mod yn anheg yn cyffredinoli fel yn, ond os oes tueddiad yn y Gymru Gymraeg i chwarae’n saff onid canlyniad i’r traddodiad Steddfodol yw hyn? Sefyll yn llonydd ar lwyfan – a dim emosiwn heblaw stumiau gwyneb. Neu beth am roi bai ar y Methodiastiad am ymwrthod a ‘Hwyl’ yn ôl yn y dydd.

Neu, beth am wrando ar CD newydd Lleuwen ‘Gwn Glân Beibl Budr’ campwaith o ganeuon amrwd priddlyd angerddol o’r un llinach angerddol a Nansi Richards, Llio Rhydderch, Plethyn, Van Morrison, Sister Rosetta Tharpe, Mahalia Jackson. Dyma’r record llia ‘canol y ffordd’ fedrwch chi wrando arno a mae’n berffeithrwydd cerddorol o ran caneuon ysbrydol, gafaelgar a chynhyrchu cynnil ac amrwd – ond amrwd i bwrpas.

Pwy arall fydda yn gallu rhagori ar fersiwn Richie Thomas o ‘Hen Rebel’ neu cyfansoddi cân mor amserol a ‘Bendigeidfran’ ynglyn a gwallgofrywdd Brexit a’r angen am bontydd rhyfeddol fydd angen eu codi nawr er mwyn cael pobl (a theuluoedd) yn ôl at eu gilydd.

Yn ystod 2018 cafwyd recordiau gwych o’r safon uchaf gan artistiaid Cymraeg. Dim un ohonnynt yn debygol o ymddangos ar Noson Lawen. Camodd Marc Cyrff yn ôl ar y llwyfan gyda albym ‘Oesoedd’ dan yr enw MR. Mewn amser bydd caenuon fel ‘Y Pwysau’ a ‘Bachgen’ yn gymaint o glasuron ac unrhywbeth gyfansoddodd Mark hefo’r Cyrff neu Catatonia.

Cafwyd caneuon pop perffaith (ond ddigon amrwd) fel ‘Rebel’ gan Mellt o Aberystwyth ar eu CD ‘Mae’n hawdd pan ti’n ifanc’. Mae artistiaid fel Dan Amor a Mr Phormula yn dal i gyfansoddi a ‘chwydu tiwns’. Does dim rhaid i bethau gael eu ‘canol-y-ffordd-eiddio’.

Herald Gymraeg 2 Ionawr 2019, ‘Cleddyf tywysogion Gwynedd’





Pennawd BBC News, 21 Tachwedd 2017 ‘Row over Llanberis Sword Location’. A dyma fi mor euog yn dechrau’r golofn hefo beth sydd yn cael ei ddisgrifio fel ‘clicbait’ pan mae pobl yn gwneud hyn ar-lein neu ar y cyfryngau cymdeithasol. Defnyddio pennawd neu frawddeg ddadleuol neu drawiadol er mwyn denu eich sylw.

Cofiwch, mae penawdau ‘dadleuol’ neu’r holl beth o greu dadl er mwyn denu sylw yn gallu bod yn effeithiol iawn. Na’th bod yn ‘ddadleuol’ ddim drwg i werthiant recordiau y Rolling Stones, y Sex Pistols na Frankie Goes To Holywood, Yn yr un modd, doedd bod yn ‘enfant terrible’ yn y Byd Celf ddim yn beth rhy ddrwg ar CV artistiaid fel Francis Bacon neu Lucian Freud.

Yn ddiweddar mae enw da (neu enw drwg) Banksy yn sicrhau sylw rhyngwladol pan mae darn o graffiti Banksy yn ymddangos ar wal mewn rhodfa gefn ym Mhort Talbot. Beth fydd tranc y celf dros nos yma sgwn’i? Tŷ gwydr parhaol drosto efallai gyda tal mynediad?

Meddyliaf wedyn am Gaban gwyrdd Joseph van Lieshout ger Pontio ym Mangor, yn eistedd yn daclus o dan y Coleg ar y bryn. Dadleuol. Oedd ac ydi - a bu llythyru cyson a’r wasg leol am wythnosau wedyn. Felly beth am y cleddyf yn Llanberis?

Gwaith y gof Gerallt Evans yw’r cleddyf 20 troedfedd o uchder. Cleddyf heb du mewn – cnociwch arno a fe glywch mai ‘cast’ neu cleddyf wedi ei greu mewn mowld yw hwn. Nid arf felly. Wedyn mae’r cleddyff yn eistedd gyda blaen y llafn mewn sylfaen o goncrit. Y carn yn yr awyr – 18-20 troedfedd i fyny.

Yn ddiddorol iawn does dim esboniad o gwbl yma ar lan Llyn Padarn, ger y maes parcio ar ymyl y llyn. Dim byd i ddweud pwy, pam be. Rhan o gynllun ‘Blwyddyn y Chwedl’ (2017), Llywodraeth Cymru gyda chymorth Cyngor Gwynedd. Nid mwy o sylw drwg sydd yma ond trafodaeth bellach.

O ran Hanes Cymru ac Archaeoleg Cymru mae parhau a’r drafodaeth yn bwysig. Mae unrhyw drafodaeth yn well na dim trafodaeth. Byddaf yn datgan yn aml fod bwrlwm yn creu bwrlwm ond mae distawrwydd yn arwain at ddistawrwydd llethol. Tydi hynny ddim yn iach.
Rwyf hefyd wedi datgan mor aml yn y golofn hon fod y diffyg Cymraeg yn y byd archaeolegol Cymreig yn pwyso yn drwm arnaf. Digaloni – ydw weithiau. Ymladd yn ôl – ydw weithiau. Tro ar ôl tro byddaf hefyd yn dychwelyd at ein ‘difaterwch ni’ – meddyliwch am gan Huw Jones ‘Sut Fedrwch chi anghofio’. Mae’r Cymry yn arbenigwyr ar gwyno am gestyll Edward I – ond beth yw arwyddocad y cleddyf ger y llyn?

Tywysogion Gwynedd sydd yn cael eu dathlu / cydnabod yma gan gleddyf rhydlyd coch / oren Gerall Evans. Felly yn bennaf rydym yn son am dywysogion Gwynedd yn ystod y 13eg ganrif. Y ddau Llywelyn – ab Iorwerth ac ap Gruffudd, Fawr ac ein Llyw Olaf. Nid cymaint felly Owain Glyndŵr?

Dwi wedi clywed enw Glyndŵr yn cael ei grybwyll yng nghyd destun cleddyf Llanberis ond mae gwrthryfel Glyndŵr yn digwydd dros ganrif ar ôl brwydrau’r ddau Llywelyn hefo Harri III a Edward I. Er fod hyn oll yn rhan o ‘Hanes Cymru’ tydi taflu Glyndŵr i’r un pair a’r ddau Llywelyn ddim cweit yn fanwl gywir. Daeth teyrnasiad tywysogion Gwynedd i ben go iawn pan ddaliwyd Dafydd ap Gruffudd ar Bera yn y Carneddau ym Mehefin 1283.

Tydi’r dyddiad yna yn Rhagfyr 1282 ddim cweit yn iawn chwaith felly. Er mor bwysig yw cofio am Llywelyn ap Gruffudd a Chilmeri – rhaid peidio gwneud hynny ar draul Dafydd druan – y brawd a achosodd y rhyfel yn y lle cyntaf – a’r person cyntaf i’w ddienyddio am deyrn-fradwriaeth. A hynny yn yr Amwythig ar y 3dd Hydref, 1283.

Gan ddychwelyd at ein cleddyf rhydlyd ar lan Llyn Padarn. Bu ymateb ddigon negyddol gan nifer. Ymhlith yr ymatebion yw fod y cerflun yn ‘hyll’ neu ‘ddim yn gweddu’. Hmmmm, dwi ddim mor siwr am hynny. Os mai cynrychioli tywysogion Gwynedd oedd (ac yw) y nod – sut fedrith hynny fod yn beth drwg?

Saif pentref Llanberis, pentref chwarelyddol yn hanesyddol, tu allan i ffiniau Parc Cenedlaethol Eryri. Yr un yw’r stori ym Methesda a Blaenau – y pentrefi rhy ddiwydiannol neu ôl-ddiwydiannol i gael eu cynnwys o fewn ardal o harddwch naturiol? Hanes yw hanes. Onid yw’r trefol a’r archaeoleg diwydiannol yr un mor hardd mewn gwirionedd – ac yn sicr yr un mor bwysig.

Yn y cefndir – i’r gogledd ddwyrain, pen pella’r llyn, tu cefn y cleddyf gallwn weld tŵr crwn Castell Dolbadarn. Castell Llywelyn ab Iorwerth a Siwan a godwyd rhywbryd yn ystod y 1220au a’r 1230au. Cartref brenhinol i dywysog Gwynedd a merch y Brenin John. Heb os mae Castell Dolbadarn yn bwysicach na rydym yn sylweddoli.

Mewn cyd-destun felly, os edrychwn yn holistaidd ar hanes tywysogion Gwynedd – mae cleddyf Gerallt Evans yn gwneud synnwyr. Yn hanesyddol felly ac yn ddaearyddol felly – ond doedd hynny ddim yn cael sylw ar y Cyfryngau yn ôl yn 2017.

Sylwch hefyd fy mod wedi gallu sgwennu colofn gyfan heb unrhyw grybwyll o’r Brenin Arthur. Beth bynnag eich barn am gleddyf Llanberis mae yn holl bwysig fod yr arweinydd 5ed ganrif DDIM yn cael ei daflu mewn i’r pair. Does DIM yw DIM cysylltiad yma a’r brenin Arthur.