Wednesday, 22 March 2017

'Wagstaff's' @ MOSTYN, Herald Gymraeg 22 Mawrth 2017




Tydi brutalist na brutalism ddim yn ymddangos yng Ngeiriadur yr Academi. Chwilio oeddwn am y disgrifiad Cymraeg o’r arddull pensaerniol concrit o’r 20fed ganrif sydd yn cael ei alw yn Brutalist Architecture. Tyfodd, neu esblygodd, ‘pensaerniaeth garw’ o arddulliau Modern hanner cyntaf yr 20fed ganrif ac yn gyffredinol iawn rydym yn son am ‘bensaerniaeth garw’ yn ei anterth rhwng y 1950au a chanol y 1970au
.
Soniais sawl gwaith yn y golofn yma am waith Basil Spence yn Atomfa Trawsfynydd – dim ond un gair sydd i ddisgrifio hyn – a ‘garw’ ydi hynny. Chefais i rioed fawr o gefnogaeth na chydymdeimlad am wyntyllu fy hoffter o bensaerniaeth Spence yn ‘Traws’. Pawb rhy wrth-niwclear i gydymdeimlo a’r hen Basil!

Ar ei (gymharol) newydd wedd, mae’r grisiau a’r cyntedd yn y MOSTYN, Llandudno hefyd yn ymylu ar fod yn ‘arw’ gyda concrit yn llwyr deyrnasu’r dirwedd bensaerniol. Peth da yw hyn gan fod yr oriel hefyd yn un heriol. Sawl gwaith rwyf wedi mynychu arddangosfeydd yn y MOSTYN a gofyn yr un peth – ‘Ydi hyn yn gelf?’ – ac eto peth da yw hyn. Drwy’r weithred o herio mae rhywun yn cael ei orfodi i feddwl.

Caf fy atgoffa o’r Almaen, rhywle fel Stuttgart, pob tro byddaf yn mynychu’r MOSTYN. Er mai Llandudno yw hyn go iawn, tref lan-y-môr Fictoraidd, mae’r teimlad oddi fewn i’r MOSTYN yn un Dada, avant-garde Ewropeaidd. Yng ngogledd Cymru fedrith hyn ond fod yn beth da.




Rhan o Gyfres *Hanes MOSTYN yw’r arddangofa gyfredol ‘Wagstaff’s’. Dyma sut mae Mostyn yn esbonio’r Gyfres * Hanes MOSTYN sydd “ers 2013 wedi archwilio treftadaeth adeilad MOSTYN, tref Llandudno a chysylltiadau ymhellach i ffwrdd. Mae’r gyfres wedi cyflwyno arteffactau a delweddau hanesyddol ochr yn ochr a gwaith gan artistiaid cyfoes gan ffurfio llinyn rhwng y gorffennol a’r presennol”.

Siop Gerddoriaeth, yn gwerthu pianos,offerynnau a recordiau oedd Wagstaff’s yn wreiddiol ym Manceionion ond sefydlwyd siop yn Llandudno yn ystod y 1940au cynnar ar ôl i’r siop ddinesig gael ei ddymchwel yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Yn ei thro daeth Wagstaff’s i 2 Stryd Vaughan – sef safle presennol y MOSTYN.

Diddorol felly gan fod yr arddangosfa mewn ffordd yn dod a’r siop yn ôl i’w gartref (dros dro). Wrth gerdded o amgylch yr oriel mae’r ffin rhwng arddangosfa a chelf yn cael ei ddrysu – beth yw’r hanes a beth yw’r celf? Lle mae’r ffin rhwng amgueddfa ac oriel. Be di’r ots? Dyma yr union brofiad rwyf yn ei ddigwsyl (ac yn ei gael bob tro) gan y MOSTYN.

O ran fy hoff ddarn o gelf – beth am gynnig ‘peiriant’ Gareth Griffith. Ysbrydolwyd Gareth i greu peiriant (celf nid ymarefrol) ar gyfer profi sain a thôn cywir pibellau organ capel neu eglwys yn dilyn ei ymweliad a chwmni adeiladu organnau Henry Wills & Sons yn Lerpwl. Cawn ddarn o gelf trawiadol a sylweddol o ran maint sydd yn atgoffa rhywun o gymeriad ‘Noo Noo’ o’r Teletubbies yn ein wynebu wrth i ni gerdded i mewn i’r brif oriel. Daw synnau o’r gwaith celf ond does dim elfen rhyngweithiol o beth ddeallais.




O ran fy hoff arteffactau, beth am gynnig cloriau recordiau y Rolling Stones. Ar label Decca , cawn y pump cyfarwydd ond yr hyn sydd yn ddiddorol gyda cloriau fel ‘After-Math’ yw fod Brian Jones yr un mor flaenllaw a Jagger ac yn hyd yn oed mwy golygus na’r Jagger ifanc.

Heb os, mae arddangosfa’Wagstaff’s’ yn ein cludo yn ôl i oes a fu, pan roedd siopau cerdd yn lefydd arall fydol hudolus a rhamantus (cyn yr holl electronics). Ond yr hyn sydd yn wirioneddol ddiddorol yw fod hwn yn brofiad pleserus er fod y ffin rhwng arddangosfa a chelf yn anelwig iawn.

https://www.mostyn.org/exhibition/wagstaffs




Wednesday, 15 March 2017

Merched Chwarel, Herald Gymraeg 15 Mawrth 2017




Darllenais ddyfyniad yn ddiweddar gan yr arlunydd Banksy a oedd yn awgrymu “fod pethau da yn dod os da chi’n disgwyl ddigon hir”, efallai wir, ond yn sicr mae pethau diddorol yn digwydd heb i rhywun eu disgwyl. Wythnos yn ôl cefais wahoddiad i fynychu gweithdy yn yr Amgueddfa Llechi yn Llanberis yn dwyn yr enw ‘Merched Chwarel’. Doedd gennyf fawr o syniad beth i’w ddisgwyl.

Yr arlunydd Lindsey Colbourne yrrodd y gwahoddiad. Yn cydweithio a hi roedd tair artist arall, Marged Pendrell, Lisa Hudson a Julie Williams. Lindsey rwyf yn adnabod drwy’r prosiect ‘Digging Down’ lle bu Lindsey yn creu gwaith celf yn seiliedig ar wrthrychau wedi eu darganfod mewn tomen sbwriel Fictoraidd yn Nant Peris. Julie rwyf yn ei hadnabod drwy ei gwaith yn peintio lluniau meini hirion Môn gyda Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a disgyblion ysgol o’r ynys.

Dyma ein llwybrau, ein crwydriadau hanesyddol, ein seicoddaearyddiaeth archaeolegol yn cyd-redeg unwaith eto. Yn ddiddorol iawn, roedd y pedair artist wedi rhestru ‘seicoddaearyddiaeth’ fel un o amcanion eu maniffesto / gwaith celf / gwaith ymchwil. Gofynais iddynt am yr elfen ‘seicoddaearyddiaeth’ achos rwyf yn ddilynwr brwd o’r ddamcaniaeth yma o grwydro ac arsylwi ar y dirwedd ond doeddwn ddim yn disgwyl hyn yng nghyd destun hanes y chwareli llechi.

Dychmygais daith gerdded gyda merched yn unig yn crwydro llwybrau Dinorwic neu Dorothea. Dychmygais gôr o ferched yn unig yn canu mewn ceudwll yn Llechwedd. Dychmygais rhywbeth tu hwnt i’r hyn rydym yn ei wybod / adnabod, y pethau gor-gyfarwydd o ddarllen Kate Roberts a T Rowland Hughes.

Nod yr artistiaid gyda’r prosiect ‘Merched Chwarel’ yw darganfod beth yn union yw dehongliad y ferch ar y gofod / gwagleoedd anferth sydd yn cael eu creu drwy’r broses chwarelyddol. Y mynydd gwag. Rydym yn cyffwrdd ac archaeoleg yma – beth yn union mae’r dystiolaeth yn ei awgrymu? Mae cysylltiad teuluol gan rai. At ba ganlyniad celfyddydol fydd y cysylltiad teuluol yn arwain?

Soniai’r artistiaid benywaidd am greu celf drwy gerdded a phwysigrwydd felly y broses o gerdded drwy’r chwareli a phrofi a dehongli – anadlu’r awyrgylch a chreadigrwydd wedyn yn deillio o hynny. Rydym yn son felly am seicoddaearyddiaeth sydd yn ymestyn tu hwnt i’r profiad yn unig – mae hyn yn seicoddaearyddiaeth sydd yn arwain tuag at greu celf.

O ddarllen y maniffesto, sydd i’w weld ar lein ar safle lindseycolbourne.com/merched-chwarel cawn ddeall fod Iaith a Diwylliant yn agwedd holl bwysig o brosiect Merched Chwarel. Mae’n rhaid iddi fod felly. Ond yn ychwanegol cawn gydnabyddiaeth fod damcaniaethau yr arlunydd Iwan Bala ynglyn a ‘chadwraeth estheteg’ yn cael ei ystyried fel rhan allweddol o’r prosiect.

Peth braf yw gweld artist Cymreig yn cael  parch a chydnabyddiaeth ond mae hyn hefyd yn angenrheidiol er mwyn gallu symud yr agenda yn ei flaen. Heb os, mae prosiect hynod gyffrous ar y gweill yma – a gallaf awgrymu hynny ar sail celfyddydol yn unig. Ond yn bwysicach byth, mae yna gwestiwn sylfaenol yn cael ei ofyn yma. Wrth gerdded i mewn i’r ystafell gyfarfod yn yr Amgueddfa Llechi sylweddolais cyn llied roeddwn yn ei wybod am rôl y ferch yn y chwarel. Tu hwnt i’r amlwg ‘gadw tŷ’ a’r pethau amlwg ddarllenais gan Kate.Yn amlwg heb Mam yn ‘cadw’r tŷ’ mi fyddai bywyd y dynion yn disgyn yn ddarnau o fewn dyddiau ond ………

Rhyfedd o beth yw sylweddoli fod talp anferth o hanes wedi ei golli yma. Drwy or-ramantu am y bywyd caled dynol yn y chwareli rydym wedi llwyr anwybyddu rôl y ferch. A dyma ordfod syllu yn uniongyrchol i’r drych dynol. A oedd yna unrhyw rôl i’r ferch o fewn ffiniau’r chwarel go iawn?

Beth bynnag ddigwyddith hefo prosiect Merched Chwarel, mi fydd yna gelf diddorol yn cael ei greu a chwestiynau diddorol yn cael eu codi.



 https://lindseycolbourne.com/merched-chwarel/



Wednesday, 8 March 2017

Cei Llechi, Caernarfon, Herald Gymraeg 8 Mawrth 2017




Gwahoddiad gan Gŵyl Ddewi Arall (rhan o Gŵyl Arall, Caernarfon) i arwain taith gerdded o amgylch y Cei Llechi ac i ddangos yr hanes diwydiannol orfododd mi ddechrau edrych go iawn ar hanes y darn yma o Gaernarfon. Rwyf yn dweud ‘gorfodi’ achos er cymaint fy niddordeb mewn archaeoleg diwydiannol, doeddwn ddim wedi astudio’r adeiladau sydd yn ymestyn i’r de ar hyd ‘Lôn Gas’ gyda unrhyw fanylder.

Y man cychwyn, a hynny bron yn ddi-eithriad bellach, yw cael golwg ar safle we ‘Archwilio’, sef cofnodion yr Ymddiriedolaethau Archaeolegol yng Nghymru. Drwy chwyddo’r map o amgylch Afon Saint / Seiont yng Nghaernarfon a chyfyngu’r chwilota i’r cyfnod ôl-Ganol Oesol, buan iawn mae rhywun yn dod ar draws yr adeiladau hynny sydd yn perthyn i’r Chwyldro Diwydiannol a’r cyfnod Modern.

Ar ôl cymeryd nodiadau, yr ail gam yw mynd i grwydro. Dyma ni yn nôl yn nhiriogaeth seicoddaearyddiaeth ond fod hyn yn seicoddaearyddiaeth i bwrpas a chyda dechrau a diwedd penodol. Rhaid trefnu taith gerdded sydd yn dechrau a gorffen. Gyda seicoddaeryddiaeth pur byddai rhywun yn dilyn ei drwyn yn hytrach na dilyn ‘map’. Ond, mae’r canlyniadau yn ddigon tebyg.

Rydym yn edrych i fyny ar adeiladau neu gerrig gyda dyddiadau. Rydym yn edrch ar yr hyn sydd o dan ein traed. Rydym yn sylwi ar y nodweddion bach hynod. Rydym yn ail edrych ar y cyfarwydd a gweld rhywbeth o’r newydd. Rhy hawdd yw mynd heibio adeilad bach diddorol. Ond o ddeall yr hanes mae’r adeilad yna yn ddeg gwaith mwy diddorol. Fydd rhywun byth yn mynd heibio heb sylwi eto.

Ar Ddydd Sul y daith gerdded mae hi’n bwrw glaw. Ond doedd dim angen i mi boeni, wrth i mi gyrraedd siop lyfrau Palas Print (ein man cychwyn) mae tua ugain o bobl / cerddwyr wedi eu lapio, hefo sgidiau cerdded, sawl un gyda ymbarel, pawb mewn dillad glaw addas – doedd dim ail feddwl, dim Plan B – roedd pawb am gychwyn – dim troi’n nôl.

Roedd rhywbeth braf iawn mewn cael eu sel bendith cyn cychwyn a hynny cyn i mi ddweud gair – yn amlwg roedd y criw yma yn barod i gerdded, roedd yr hwylia yn dda a doedd ‘chydig o law’ ddim am eu rhwystro. Mae rhywbeth braf iawn mewn cyd-gerdded. Dyma gyfle i gyfarfod pobl newydd, torri sgwrs hefo rhywun diethr a siawns bydd pob un ohonnom yn dysgu rhywbeth newydd.



Wrth sefyll ar y Cei Llechi y ‘wers’ gyntaf oedd sylwi ar yr hen gledrau rheilffordd sydd yn ymddangos nawr ac yn y man drwy’r tarmac ar y maes parcio. O gychwyn ar ben gorllewinol y Cei a cherdded tuag at Swyddfa’r Harbwrfeistr (1840) mae sawld cledren yn gwthio allan drwy’r tarmac. Weithiau mae rhwd y cledrau yn gadael ei hoel drwy’r tarmac. Yn sydun iawn rydym yn gweld mai yma roedd Rheilffordd Nantlle yn dod i derfyn ar y Cei Llechi.
Wedi hen ddiflanu mae’r hen graen ar ben gorllewinol y Cei sydd yn cael ei nodi ar fap John Wood 1834 felly rhaid ‘dychmygu’ y bwrlwm fu yma unwaith wrth i filoedd ar filoedd o lechi Dyffryn Nantlle gael eu hallforio dros y Byd. Wrth sefyll ar y Cei Llechi rydym yn sefyll a’r rhywbeth adeiladwyd yn ystod degawdau cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cyn hynny tir corsiog / traeth mwdlyd a chydig o greigiau fyddai wedi sefyll ar lan Afon Saint (yr enw cywir).

Erbyn 1837 roedd rhan ogleddol y Cei Llechi wedi datblygu ond proses dros y degawdau oedd hyn. Dechreuwyd y datblygu go iawn gan Henry Paget, Ardalydd Môn, y gŵr gollodd goes ym Mrwydr Waterloo a sydd yn cael ei gofio yn aml am y modd atebodd Dug Wellington wrth i Wellington gyfeirio ‘By God Sir you’ve lost your leg’ a Paget yn ateb’ By God Sir, so I have’.

Doedd fawr o Gymraeg rhwng y ddau gan fod Paget yn cael perthynas a Charlotte, chwaer yng nghyfraith Wellington. Stad Plas Newydd ar Ynys Môn felly oedd yn berchen ar y darn yma o dir. Erbyn i ni gyrraedd hen adeiladau de Winton, ychydig i’r de o’r Cei Llechi,  rydym yn sefyll ar hen safle Cei Arglwydd Niwbwrch. Ond cyn cyrraedd safle de Winton rhaid oedd sylwi ar adeilad hyfryd yr Habwrfeistr.



Wedi ei godi yn 1840 yn yr arddull clasurol, y pensaer yn achos yr adeilad yma oedd John Lloyd a’r cloc ar y wal wedi ei greu gan David Griffiths. Credaf fod dealltwriaeth o’r arddulliau a nodweddion pensaerniol yn rhan bwysig o werthfawrogi’r dirwedd hanesyddol felly roedd cyfle yma i amlygu nodweddion fel y corbelau o dan y pediment (neu dalog) clasurol.

Cyn pen dim roedd y cerddwyr hapus (a gwlyb) yn edrych ar golofnau clasurol o’r arddull ‘Corinthian’ ar flaen hen swyddfeydd de Winton. Bellach yn wag a golwg braidd rhy ddigalon arno bu’r adeilad yma ar un adeg (cymharol ddiweddar) yn glwb cymdeithasol ar gyfer Clwb Rygbi Caernarfon. Fe ganais yno gyda’r Anhrefn droeon. Ond y nodweddion Fictoraidd oedd am hawlio ein sylw.




Y colofnau ‘Corinthian’ yw’r rhai gyda’r dail acanthws neu ‘droed yr arth’ yn ymledu o ben y golofn. O’r drefn glasurol ar gyfer colofnau, Doric, Ionic a Corinthian, y rhai Corinthian yw’r rhai mwyaf addurnedig a dyma werthfawrogi felly pwysigrwydd yr adeilad fel swyddfeydd o statws gan gwmni de Winton.

Dyma chi stori arall, y cwmni haearn a pheirianneg a sefydlwyd gan Owen Thomas a fu’n rhan mor allweddol o’r diwydiant llechi felly efallai caiff hon golofn arall yn y dyfodol.




Wednesday, 1 March 2017

Stink Pipes neu Stench Poles, Herald Gymraeg 1 Mawrth 2017



Mynd i redeg yn ardal Rhyd Ddu, hebio Llyn y Gadair a draw wedyn i berfeddion Coedwig Beddglelert ddechreuodd y ‘diddordeb diweddaraf’. Byddaf yn gadael y car yng nghanol y pentref a rhedeg heibio hen gartref T. H. Parry Williams cyn troi am y llwybr heibio Llyn y Gadair (a enwogwyd yn soned T. H). Ger y tŷ olaf ar ochr yr A4085 cyn y llwybr sylwais ar hen bolyn haearn-bwrw.

Wrth basio heibio droeon, roedd yn amlwg fod angen cofio’r iPhone tro nesa  er mwyn cael llun o’r polyn – a dyma wneud hynny. Cuddir y polyn yn rhannol gan goeden (celyn?) ond cefais lun o waelod y polyn a’r ysgrif Hartley’s Stoke ar yr haeran bwrw.
Y cam nesa wrth reswm oedd rhannu’r llun o’r polyn anhygoel yma ar Facebook. A dyma ddysgu gwers. Cysylltodd gŵr o Lanrug gan ddweud fod dau bolyn tebyg i’w gweld ym mhentref Llanrug. Ond yr hyn oedd yn ddiddorol oedd fod y cyfaill o Lanrug yn gwybod beth oedd eu pwrpas. Dyma oleuni.

Yr hyn a welir yn Rhyd Ddu yw polyn gwasgaru oglau drwg a nwyon o’r sustem carthion / carffosiaeth . Mae polion o’r fath yn dyddio o’r cyfnod Fictoraidd. Y syndod yw fod cymaint wedi cael llonydd. Ceir enwau doniol arnynt yn y Saesneg gyda amrywiath ffurf o ‘stink pipe’ neu ‘stench pipe / stench pole’. Rwyf am gynnig ‘pibell ogla’ neu ‘pibell ogla drwg’.



Dim ond y Fictoriaid fydda’n mynd i’r fath drafferth o greu polion haearn-bwrw mor addurnedig gyda colofnau rhychog yn aml ar waelod y polion (gyda stamp gwneuthurwr) a wedyn rhyw fath o fowlen heu goron ar y top er mwyn i’r ogla drwg gael ei wasgaru. Saif y colofnau yma i uchder o 6-8medr.

Ymateb oedd hyn mewn gwirionedd i Haf poeth 1858 (yr hyn a elwir the Great Stink) pan roedd yr Afon Tafwys yn Llundain yn gorlifo a charthion a dechreuodd yr holl beth eplesu ac achosi’r fath ddrewdod fod angen datrys y broblem. Dyma arwain at adeiladu y twneli carthion gan y peirianwyr Goldsworthy Gurney a Joseph Bazalgette. Gurney ddyfeisodd y pibellau ogla ac o ddilyn rhain o amgylch Llundain heddiw rydych yn dilyn hen gwrs carthion y Fictoriaid dan ddaear.

Yr un fydda’r rheswm felly yng Nghymru, a buan iawn daeth mwy o ymatebion ar Facebook. Polion neu bibellau o’r fath wedi goroesi yng Ngroeslon a Rhos Isaf ger Caernarfon – rhai yng ngerddi pobl hyd heddiw. Diolchaf iddynt am ymateb. Cefais ymatyeb gan ambell un (fel fi) yn dysgu rhywbeth newydd ac yn gwerthfawrogi cael esboniad.

Gyda llaw mae’r ddau bibell ogla yn Llanrug ar Lon Groes gyferbyn a maes parcio Ysgol Brynrefail ac ar y ffordd am Pont Rythallt rhyw 50medr o’r Glyntwrog.



Er cymaint fy niddordeb mewn henebion ac archaeoleg, doeddwn rioed di sylwi ar rhain o’r blaen. Nid dyma’r sgwrs arferol wrth y bwrdd bwyd neu wrth gymdeithasu ond dyma brofi unwaith eto fod gwir angen edrych o’n cwmpas wrth grwydro (neu redeg os yw’r fath beth yn bosib). A chyn i rhywun ddechrau fy nghyhuddo o fod yn ddi-chwaeth fy niddordebau archaeolegol mae hyd yn oed grwp penodol ar gyfer hyn ar Flickr o’r enw ‘stinkpipes’ – rwyf newydd ymuno. Cawn Blog penodol hefyd dan yr enw  Stinkpipe Collector Blog felly nid y fi yw’r unig un o bell ffordd.


Dangosir hefyd yr ymateb ar Facebook fod yna ddiddordeb gan Gymry Cymraeg mewn nodweddion hanesyddol o’r fath a mae nodweddion Fictoriaidd yn aml yn rhai rydym wedi eu hosgoi neu eu hanwybyddu gan fod y naws yn aml iawn yn llai ‘Cymreig’ i bethau Fictoraidd.

http://stinkpipes.blogspot.co.uk/

https://www.flickr.com/groups/989635@N21




Sunday, 26 February 2017

Archaeoleg Dyffryn Banw, Y Casglwr Rhif 115




Fy mwriad wrth gyflwyno  ‘Darlith Cymdeithas Bob Owen Eisteddfod Genedlaethol Meifod 2015’ oedd cael golwg ar sut gall hen lyfrau gynnig tystiolaeth gwerthfawr wrth i ni astudio’r dirwedd archaeolegol heddiw. Naturiol felly, gan fod yr Eisteddfod ym Maldwyn, i mi ddewis llyfr oedd yn edrych ar hanes Ddyffryn Banw a phlwyfi Llanerfyl, Llangadfan a Garthbeibio yn bebodol.

Y llyfr dan sylw oedd llyfr Gutyn Padarn:  Owen, The Rev. E., 1895, The Works of the Rev. Griffith Edwards (Gutyn Padarn) Late Vicar of Llangadfan Montgomeryshire. Parochial Histories of Llangadfan, Garthbeibio and Llanerfyl, Montgomeryshire.

Cyhoeddwyd y llyfr ym 1895, ac un agwedd o ddiddordeb i mi oedd pa safleoedd hanesyddol neu archaeolegol fyddai’n hawlio sylw Gutyn Padarn a pha safleoedd sydd wedi eu chwalu neu eu colli ers ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Un safle diddorol iawn a ganiataodd i mi wneud dipyn o waith ymchwil pellach oedd yr hyn a gyfeiriodd Gutyn Padarn ato fel carnedd gladdu Nant Bran. Mae cistiau-claddu o’r fath yn dyddio fel arfer o’r Oes Efydd (2000-700 cyn Crist).

Fe welir o ysgrifau Gutyn fod y garnedd neu’r gist gladdu wedi ei chwalu oddeutu 30 - 40 mlynedd cyn iddo sgwennu ei lyfr, felly byddai hyn yn awgrymu rhywbryd yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cwestiwn amlwg felly yw, o ble cafodd Gutyn y wybodaeth yma? Pam mor gywir neu ddibyniadwy yw’r wybodaeth?

Yn ol y ‘stori’ fe ddefnyddiwyd rhai o gerrig y gist-gladdu ar gyfer porth yr hen swyddfa bost yn Llangadfan ac wrth ddechrau holi hwn a llall yn lleol dyma ddod ar draws llun o’r hen swyddfa bost rhywbryd yn y 1940au. Eleri Mills (yr arlunydd) ddaeth ar llun i’m sylw ac wrth edrych ar y llun yn ofalus does dim byd amlwg ynddo yn awgrymu y math o gerrig amrwd geir mewn cistiau-claddu o’r Oes Efydd.



Gwelir yn y llun o’r 1940au y pyst giatiau a’r  postyn ‘ffens’ ond mae rhain yn gerrig wedi eu creu i bwrpas ac yn rhy gyson eu gwneuthuriad i fod yn gerrig o gist-gladdu yn fy marn i. Yr unig garreg debygol sydd yno heddiw yw’r un ger y drws i Ty Coch, mae hon oleiaf yn debycach i garreg (naturiol) gymharol llyfn a syth o’r mynydd fyddai wedi ei defnyddio yn yr Oes Efydd.

Gwerth y llun a gafwyd gan Eleri Mills yw fod yma dystiolaeth o sut roedd y Swyddfa Bost yn edrych yn ystod y 1940au. Mae gwell siawns fod cerrig Nant Bran yn dal yno ym 1940 na sydd erbyn heddiw yn amlwg. Ar hyn o bryd mae’r gwaith ymchwil i beth ddigwyddodd i gerrig cist Nant Bran yn parhau.

Rhan o'r gist Nant Bran?

Nodwedd hynafol arall hynod ddiddorol sydd yn cael sylw gan Gutyn Padarn yw carreg fedd Rosteece yn eglwys Llanerfyl. Ail-adeiladwyd eglwys Llanerfyl yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a chawn lun inc o’r hen eglwys yng nghyfrol Gutyn. Eto dyma lun sydd werth ei gael os am wybod sut eglwys oedd yma cyn y gwaith ail-godi.

Cawn hyd i garreg Rosteece yng nghefn yr Eglwys yn Llanerfyl yn erbyn y wal orllewinol. Carreg fedd o’r 5-6ed ganrif yw hon gyda ysgrif ‘Yma yn y bedd gorweddai Rosteece, ferch Paterninus (oed) 13. Mewn Hedd’. Dylanwad Rhufeinig sydd i’r garreg er fod cofnodi oed yn beth anarferol. Gwelwn y geiriau HIC IACIT, sef ‘Yma gorweddai’, ar y cerrig Cristnogol cynnar yma a dyna wrth reswm sydd yn eu dynodi fel cerrig bedd.

Nash-Williams yn ei campwaith The Early Christian Monuments of Wales sydd yn bennaf gyfrifol am ddod a’r meini yma i sylw’r Genedl ym 1950 a chawn ddisgrifiad manwl ganddo o garreg Rosteece. Yn yr arddull Rhufeinig mae’r ysgrif ond awgrymai Nash-Williams fod yr ‘E’ ar y pedwerydd llinell efallai yn ysgafnach na gweddill enw Rosteece ac efallai felly wedi ei gerfio gan law rhywun arall, efallai yn ddiweddarach? Awgrymai hefyd fod y ‘Hic in tummulo iacit’ yn ffurf estynedig o’r arferol ‘Hic iacit’,  sef ‘yma yn y bedd gorweddai’ ond fod y ddau yn perthyn i’r traddodiad Cristnogol-Rufeinig.

Ceir ysgrifau tebyg gyda’r ffurf estynedig yn yr Eidal yn ystod y 4edd ganrif a fe fabwysiadir yr arddull yma wedyn yn Gâl, Gogledd yr Affrig ac yn fwy prin yn Sbaen yn ystod y 5ed a’r 6ed ganrif.
Yma yng Nghymru cawn ambell engraifft arall o’r Hic iacit  estynedig, er engraifft ar Garreg  Anniccius yn Abercar rhwng Merthyr ac Aberhonddu a hefyd ar Fedd Porius ger Rhiw Goch,Trawsfynydd. Anarferol iawn yng Nghymru yw cofnodi oedran yr unigolyn a dyma un rheswm pam fod Carreg Rosteece yn un mor arbennig.



Efallai fod dwyn sylw i dalentau cerddorol a chreadigol Dyffryn Banw yn ddi-angen, gan fod enwau Linda Plethyn a Sian James mor gyfarwydd a felly hefyd gyda’r cyfnitherod Christine ac Eleri Mills ond teimlaf yn gryf nad oes modd gwerthfawrogi’r dirwedd hanesyddol / archaeolegol heb hefyd werthfawrogi’r dirwedd ddiwylliannol a’r un sydd yn ymwenud a’r Iaith Gymraeg.

Dyma’r rheswm dros fynd am dro yn ddiweddar gyda Sian James ac Eleri Mills i fryngaer y Gardden – safle arall sydd yn cael sylw haeddianol yng nghyfrol Gutyn Padarn. Perthyn i Oes yr Haearn mae’r bryngaerau, sef y canrifoedd cyn Crist (700 cyn Crist – 100 oed Crist) er fod rhai yn parhau mewn defnydd yn ystod y cyfnod Rhufeinig ac eraill yn gweld ail-ddefnydd yn y cyfnod Rhufeinig (fel yn achos Tre’r Ceiri).

Un o’r anhawsterau mawr yw dyddio’r bryngaerau heb dystiolaeth neu gloddio archaeolegol. Mae rhai o’r bryngaerau amlwg fel y Breidden ger Y Trallwng, yn cael eu sefydlu yn yr Oes Efydd Hwyr ac mewn defnydd dros gyfnod hir o amser ond does dim gwybodaeth pellach am fryngaer y Gardden. Y tebygrwydd yw fod hon yn fryngaer o’r Oes Haearn Hwyr ac ei bod yn gwasanaethu Dyffryn Banw mewn rhyw ffordd – sgwn’i os oedd pen-llwyth amlwg wedi gwneud ei gartref yma?

Rwyf angen dychwelyd am dro i’r gaer gyda Sian. Rwyf yn awyddus i gofnodi pa storiau roedd plant Llanerfyl yn eu hadrodd am Gardden a bydd rhai o’r storiau mwyaf diddorol yn ymddangos wedyn yn fy ail gyfrol ar Archaeoleg ar gyfer Gwasg Carreg Gwalch i’w gyhoeddi yn 2016.



Yr hyn sydd yn sicr am fryngaer y Gardden yw fod hon yn safle frodorol yn hytrach nag un Rufeinig, doedd y Rhufeiniaid ddim yn adeiladu pethau crwn. Eto diolchwn i Gutyn Padarn am gyhoeddi cynllun bras o’r fryngaer hon sydd yn nodi fod rhyw fath o loc ychwanegol ar ochr ddwyreiniol y gaer. Gall yr estyniad yma, neu’r ail glawdd / ail fur, fod yn rhywle i gadw anifeiliaid neu yn amddiffynfa ychwanegol ar yr ochr llai serth yma i’r dwyrain o’r gaer. Rheswm arall dros godi ail glawdd ar yr ochr yma yw fod y fynedfa i’r gaer ar yr ochr ddwyreiniol ac efallai fod angen amddiffynfa ychwanegol er mwyn rhywstro unrhyw ymosodiad i gyfeiriad y fynedfa?

Rwyf wedi trafod tri safle o dri cyfnod hollol wahanol oedd wedi hawlio sylw Gutyn Padarn ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Pwy a wyr faint o sail sydd i’r stori am gist-gladdu Nant Bran yn cael ei ail ddefnyddio fel porth i’r swyddfa bost yn Llanerfyl. Fel awgrymais, mae’r gwaith ymchwil yma yn parhau. Ond yn sicr mae ysgrifau Gutyn yn rhoi ambell ben-llinyn i ni eu dilyn heddiw.

Does fawr o wybodaeth o’r newydd i’w gael o astudio ei lyfr os am drafod Carreg Rosteece neu fryngaer y Gardden ond mae ei luniau yn rhai diddorol a defnyddiol. Oleiaf gallwn ddadlau fod yr henebion yma ddigon diddorol neu phwysig i hawlio ei sylw ar y pryd. Gallaf restru ddigonedd o safleoedd eraill diddorol a phwysig archaeolegol na chafodd eu crybwyll gan Gutyn, efallai nad oedd yr henebion yma mor amlwg neu o ddiddordeb ar y pryd?

Fel ‘arbrawf’ rwyf yn hyderus fod darllen gwaith Gutyn  Padarn wedi bod yn hynod fuddiol. Fel cofnod mae ei ysgrifau yn cynnig cipolwg ar gyflwr a phwysigrwydd henebion Dyffryn Banw dros ganrif yn ol. Beth bynnag yw gwerth arianol y llyfr ar y farchnad gasglu, awgrymaf fod gwerth llawer mwy i’r gyfrol fel cofnod o gyfnod yn y rhan yma o’r byd – Dyffryn Banwy, lle mae Mwynder Maldwyn ar ei fwyaf mwyn.



Llafar Gwlad 135




Rwyf newydd gyhoeddi fy ail gyfrol archaeoleg ‘Cam Arall i’r Gorffennol, safloedd archaeolegol yng ngogledd-ddwyrain Cymru a’r gororau’ sydd fel mae’r teitl yn awgrymu yn canolbwyntio ar ardal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd Powys. Neu oleiaf gogledd Powys, da ni ddim yn cyrraedd Sir Frycheiniog yn y gyfrol hon (Cyfrol 3 efallai?)  ond daw dyfyniad gwych Mike Parker o’i lyfr Real Powys, 2011, (Seren) i’m meddwl bob tro byddaf yn trafod y canolbarth.

Cyfeirio at Llandrindod fel cyrchfan cynadleddau sydd “yr un mor anghyfleus i bawb” wnai Parker. Wrth reswm does ganddo ond geiriau da go iawn am nodweddion hanesyddol Llandrindod yn ei gyfrol ond mae’r hiwmor yma efallai yn cyffwrdd a’r rhai o’r pethau ddaeth mor amlwg wrth i mi sgwennu’r ail gyfrol hon.

Y canolbarth yw’r lle hynny rydym yn gwybio trwyddo ar yr A470. Efallai cawn baned sydun yn Machinations, Llanbrynmair, ond dim mwy na hynny. Y canolbarth yw’r diwredd hyfryd honno sydd yn cael ei ‘ail-ddarganfod’ gan y genedl bob tro mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn ymweld a Mathrafal. Ond mae yna bobl yn byw yno hefyd. Cefais fy magu yno.

Un feirniadaeth a gefais am fy nghyfrol gyntaf ar ogledd-orllewin Cymru oedd fod cestyll tywysogion Gwynedd wedi cael eu hanwybyddu. Ddigon gwir, y broblem fawr gyda’r gyfrol gyntaf oedd beth i’w gynnwys ac o ganlyniad – beth i’w adael allan. Penderfynu canolbwyntio ar y cyfnodau cyn-hanesyddol wnaethom yn y gyfrol gyntaf gan fod cymaint o safleoedd amlwg fel Bryn Celli Ddu, Barclodiad y Gawres neu Dre’r Ceiri yn haeddu triniaeth.

Ond gyda’r ail gyfrol, doedd y safloedd ‘amlwg’ efallai ddim mor amlwg a hynny. Dyma gyfle felly i edrych ar safleoedd ‘llai amlwg’ ac wrth reswm tydi ‘llai amlwg’ ddim yn gyfystyr a ‘llai ddiddorol’. Ac o ystyried y feirniadaeth a gefais am gestyll tywysogion Gwynedd dyma benderfynu yn fuan iawn yn y broses sgwennu y byddai’n werth ymdrin a chestyll Ewlo, Caergwrle, Dolforwyn a Charndochan.

Dolforwyn

Y cwestiwn amlwg wrth reswm yw faint ohonnom sydd yn gyfarwydd a’r cestyll hyn? Faint ohonnom sydd wedi ymweld a nhw? Does yr un o’r cestyll yma yn Safleoedd Treftadaeth y Byd, yr un ohonnynt yn denu 176,000 o ymwelwyr yn flynyddol fel Castell Caernarfon, yr un hefo rampau ar gyfer cadeiriau olwyn.

Cawn ‘feirniadaeth’ arall, un gyffredinol, ddigon amwys neu anelwig go iawn, fod y cestyll Cymreig wedi cael eu hanwybyddu a fod cestyll Edward 1 wedi hawlio’r holl sylw. Teimlais fod hyn yn rhywbeth oedd werth ei drafod cyn i mi ymdrin a chestyll y tywysogion.
Defnyddiais y Rhagymadrodd fel y man trafod. Dyma yr wyf yn ei ddweud am ‘anwybyddu’ y Cestyll Cymreig:

“Yn y gyfrol hon, gobeithiaf ymhelaethu ar y safbwynt Cymreig − yn sicr bydd sylw yma i’r cestyll Cymreig, sef y cestyll hynny a adeiladwyd gan y twysogion Cymreig (tywysogion Gwynedd a Phowys) yn ogystal â safleoedd diweddarach Glyndŵr. Dyma gestyll sydd wedi eu hanwybyddu − dyna i chi air dadleuol, yntê? Dywed rhai cenedlaetholwyr fod Edward I a’i gestyll yn Harlech, Conwy, Caernarfon a Biwmares wedi hawlio’r sylw i gyd, gan greu cyfle i roi y bai ar ‘rywun arall’ yn hytrach na holi pam i ni fod mor ddifater a di-hid am hanes Cymru dros y blynyddoedd.

            Gan fod cestyll Edward I yn Eryri yn Safleoedd Treftadaeth y Byd, ac yn denu cannoedd o filoedd o ymwelwyr bob blwyddyn (dros 170,00 yn achos Caernarfon) efallai wir fod ‘yr holl sylw’ arnynt − ond chawn ni byth gwynion am y sylw (neu’r diffyg sylw) a roddir i gestyll Edward I yn Fflint, Llanfair ym Muallt neu Aberystwyth. Go brin fod mwyafrif teithwyr yr A470 hyd yn oed yn sylwi ar y domen gastell yn Llanfair ym Muallt. Gellir dadlau fod y diffyg sylw i gastell Llanfair ym Muallt felly yn enghraifft pellach o gastell yn cael ei ‘anwybyddu’, ond nid am y rheswm arferol, sef ei fod yn gastell Cymreig, ond bod llai yno i’w weld neu lai yno i fodloni’r ymwelydd cyffredin. Felly mae ’na gestyll Seisnig (a Normanaidd) yn dioddef o ddiffyg sylw hefyd!

            Rhaid derbyn bod cestyll Edward I yr un mor berthnasol i hanes Cymru â’r cestyll Cymreig; maen nhw’n rhan allweddol o hanes a rhaid wrth olwg wrthrychol a chynhwysfawr o’r hanes hwnnw os am ddeall y cyd-destun llawn. Fedrwch chi ddim dewis a dethol pa rannau o hanes i’w hadrodd heb ail-sgwennu hanes fel y gwnaeth y Sais:  ‘History is written by the victors’ meddai Walter Benjamin. Ond, fe allwn arbenigo mewn rhai meysydd, fe allwn ganolbwyntio ar agweddau gwahanol ac fe allwn ddechrau perchnogi, neu ail-berchnogi, y cestyll Cymreig.

Rhaid wrth ddealltwriaeth o Llywelyn Fawr a’r Brenin John – a rhaid wrth reswm wybod am Siwan os am ymdrin â Chymru ar ddechrau’r 13eg ganrif, ac yn yr un modd does dim posib trafod Llywelyn ap Gruffydd heb feddu ar wybodaeth am Harri III ac Edward I a chanlyniad pellgyrhaeddol Rhagfyr 1282 i ni fel cenedl.

            Rwyf yn hollol argyhoeddedig fod rhaid i ni fel Cymry Cymraeg ailberchnogi pethau - boed yn siambr gladdu, yn faen hir neu yn gestyll Llywelyn ab Iorwerth, ond yr wyf yr un mor argyhoeddedig fod cwyno am Edward I neu feio gwahanol gyrff cyhoeddus neu’r gyfundrefn addysg yn gwneud fawr mwy na hel esgusion. Dyna’r wers bob amser - ewch am dro. Ewch i Ewloe i ddarganfod castell Llywelyn ap Gruffydd - does dim i’ch rhwystro!”

Caergwrle


Rhywbeth arall oedd (a sydd) yn fy mhoeni yn fawr am y byd archaeolegol yng Nghymru yw’r diffyg Cymraeg yn y maes. Dyma rhywbeth anoddach I’w drafod achos rwyf yn son am fy ngyd-weithwyr ac yn aml fy ffrindiau, ond fedra’I ddim peidio teimlo fod hin anodd os nad amhosib gwerthfawrogi’r dirwedd hanesyddol ac archaeolegol yng Nghymru heb yr Iaith Gymraeg.

Y ddadl arferol gennyf yw fod angen dealltwriaeth o gerddi T.H Parry Williams os rydym am werthfawrogi’r dirwedd hanesyddol yn ardal Rhyd Ddu. Tydi ‘archaeoleg’ ddim yn dechrau a gorffen ar rhyw ddyddiadau penodol cyfleus. Mae olion materol dyn yn mynd yn nol  dros 200,000 mil o flynyddoedd yn achos y danedd Neanderthalaidd yn ogof Bontneywdd ger Llanelwy ond gallwn ddadlau hefyd fod graffiti diweddar o arfbais tywysogion Gwynedd ger Castell Dolforwyn hefyd yn ‘olion materol dyn’ ac os felly, o ddiffiniad, yn olion archaeolegol.

Unwaith eto dyma awgrymais o ran y diffyg Cymraeg yn y maes:

O ran y Gymraeg, rhaid bachu ar y cyfle i awgrymu fod unrhyw ymdrech i ddeall y diwredd hanesyddol ac archaeolegol yng Nghymru heb fedru’r iaith, yn anorfod yn arwain at olwg gul ar y dirwedd honno. Dwi’n dychmygu’r sefyllfa fel hyn: mae’r di-Gymraeg yn eistedd yn yr ystafell ffrynt yn gwylio teledu du a gwyn, a’r siaradwyr Cymraeg yn cael gwylio teledu lliw HD. Cymhariaeth ddigon teg – sut fedrwch chi werthfawrogi Cymru yn gyflawn heb yr iaith? Dyma her i’r holl archaeolegwyr di-Gymraeg hynny yng Nghymru: os yw Cymru mor bwysig â hynny, sut nad oes gwell ymdrech ymhlith y proffesiwn i ddysgu’r iaith?



Yn Gymraeg mae rhegi – yn Gymraeg mae ’i morio hi
Meirion Macintyre Huws

Efallai fy mod wedi camu i’r dirwedd ychydig fwy gwleidyddol y tro yma. Anodd peidio wrth drafod y castell hynod hwnnw yng Ngharndochan ger Llanuwchllyn. Bu tymor arall o gloddio archaeolegol yno Mis Medi dan ofan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a fe gâf adrodd peth o’r hanes yn fy ngholofn nesa ar gyfer Llafar Gwlad.


Anodd osgoi gwleidyddiaeth wrth drafod Castell Caergwrle, wedi’r cyfan, o yma yr ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlag a’r weithred honno ddechreuodd y rhyfel olaf rhwng tywysogion Gwynedd ac Edward I. Yr ymosodiad yma ar Benarlag sydd yn arwain yn uniongyrchol at gwymp Llywelyn ap Gruffudd  yng Ngilmeru ym mis Rhagfyr 1282 – digwyddiad pellgyrrhaeddol sydd wedi ei naddu ar isymwybod pob Cymro ers hynny.

Wednesday, 22 February 2017

'Ffrindiau Facebook', Herald Gymraeg 22 Chwefror 2017



Ffrind / cyd-deithiwr: Steve New (yn y Nefoedd bellach) - un o'r rhai da.


Y tro dwetha i mi edrych roedd gennyf 4,172 o ffrindiau ar Facebook. Rwan cyn i bawb chwerthin yn uchel, gaf i eich sicrhau nad wyf mor boblogaidd a hynny – dydi’r rhan fwyaf o rhain ddim yn ‘ffrindiau’, yn sicr ddim yn ‘ffrindiau go iawn’. Go brin fy mod yn nabod hanner nhw (os nad tri chwarter nhw?). Does gan neb gymaint a hunna o ‘ffrindiau’.

Pam felly? Wel, ers y dechrau, o fy safbwynt i, roedd Facebook yn ffordd o gael gwybodaeth allan, boed hynny am rhyw gromlech neu faen hir, neu er mwyn postio Blog o’r golofn hon neu fel sydd yn digwydd yn ddiweddar – yn ffordd o hywrwyddo fy sioe radio BBC Radio Cymru bob nos Lun.

‘Busnes’ dwi’n ei alw o. Felly reit o’r dechrau un, roeddwn yn edrych ar Facebook fel llwyfan arall ar gyfer hyrwyddo fy ngwahanol weithgareddau, fel ffordd o rannu syniadau, fel ffordd o drio ysbrydoli pobl, fel rhan o’r chwyldro diwylliannol ehangach.

Yn hyn o beth, efallai fod Twitter yn well cyfrwng. Yr oll sydd yn digwydd gyda Trydar yw fod rhywun yn ‘dilyn’ rhywun. Felly gallwch weld sylwadau rhywun ond does neb yn honni bod yn ‘ffrindiau’.  3,908 o ddilynwyr sydd gennyf ar Trydar. Tydi hynny ddim yn fy mhoeni gymaint. Efallai mai ‘dilyn’ mae canran uchel o ‘ffrindiau’ Facebook hefyd mewn gwirionedd.
Ond mae’r ddau lwyfan yn gweithio mewn ffyrdd gwahanol. Nôl a ni at yr elfen busnes. Mae angen bod yn trydar a rhoi rhywbeth ar Facebook os am ddenu pobl i’r gig nesa, y daith gerdded nesa neu i wrando ar y rhaglen radio nesa. Does dim dwy waith fod rhywun yn treulio gormod o amser ar y cyfryngau cymdeithasol – ond os dwi’n cael gwaith allan o’r peth mae o werth yr amser. Dyna batrwm bywyd gwaith bellach.

Mi ges sgwrs yn ddiweddar hefo merch gymharol ifanc a ‘hynod ddeniadol’ a dyma hi’n dweud ‘da ni yn ffrindiau ar Facebook’. Dwi’n dweud ‘hynod ddeniadol’ yn ofalus iawn yma. Petae rhywun yn nôl yn nyddiau ysgol fydda rhywun fel hi rioed di sgwrsio hefo rhywun fel fi. Ond rwyf yn hapus briod a ddim yn edrych. Heblaw mae ‘fi ydi Rhys Mwyn’, go brin fydda’r sgwrs yna erioed di digwydd – priod neu ddim, heddiw na ddoe.

Doedd gennyf ddim syniad bod ni’n ‘ffrindiau Facebook’. Doedd gennyf ddim syniad pwy oedd hi. Ymdrechais i fod yn gwrtais a phroffeisynol ond rhywsut llithrais a chyfaddef mai rhywbeth busnes ydi Facebook i mi. Dwi ddim yn nabod y rhan fwyaf o’r 4,172 meddais gan ddifaru fod hyn yn gwneud mi swnio’n  braidd yn ffwrdd a hi.

Wedi dod yn ‘ffrindiau’ Facebook ar ôl un o fy narlithoedd oedd y ferch yma. Rhaid fod hi wedi gwneud y cais a finnau wedi derbyn gan fod nifer o ffrindiau cyffredin gennym. Ond, dyna’r pwynt, nes i ddim hyd yn oed sylwi wrth dderbyn y cais. Roedd hi wedi mwynhau fy sgwrs meddai. Rwyf yn ddiolchgar am hynny. Mwy na thebyg na’i byth weld na sgwrsio hefo’r ‘ffrind’ yma eto.

Efallai y dyliwn bori drwy’r 4,172 a gweld faint ohonnynt y gallwn eu hystyreid yn rhyw fath o ‘ffrindiau’. Dwi rhy brysur. Awgrymodd un ‘ffrind’ Facebook sydd mewn gwirionedd yn gyd-weithwraig fod angen dau Facebook arnaf – un personol ac un busnes. Rhy hwyr!
A bod yn onest nes i rioed feddwl am Facebook fel ffordd o gysylltu a ‘hen ffrindiau’ ond fe wawriodd fod hynny yn bosibilrwydd a do, fe gysylltais a thair o fy hen gariadon. Roedd yn braf ail gysylltu a fe lwyddom i gadw mewn cysylltiad (dim mwy/dim llai).

A bod yn onest dwi am aros ar Facebook ar gyfer ‘busnes’. Os oes yna ffrindiau go iawn yna does dim angen Facebook nagoes.



Dwi di bod yn darllen M Train, Patti Smith, yn ddiweddar a'r profiad yma ysgogodd yr ymdrech uchod i sgwennu rhywbeth ychydig bach fwy cignoeth ac amrwd na'r arfer ar gyfer yr Herald Gymraeg