'Babs v Amelia Earhart' Herald Gymraeg 24 Ebrill 2013

Herald Gymraeg 24 Ebrill 2013

Cyd-ddigwyddiad oedd dod ar draws ‘Babs’ (y car cyflym) yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Sadwrn dwetha. Roeddwn i lawr yn Abertawe ar gyfer cyfarfod ‘WOTGA’, sef ‘Cymdeithas Tywysyddion Swyddogol Cymru’ ac ychydig wythnosau yng nghynt roedd criw ohonnom wedi bod heibio Pentywyn ac yn ddigon naturiol yn trafod yr amgueddfa ar lan y mor lle mae ‘Babs’ yn treulio’r Haf a hynny bob Haf.

            Yr hyn oedd yn cael ei drafod oedd “lle mae Babs yn treulio’r gaeaf ?” Hwn oedd y cwestiwn mawr a doedd neb i weld yn siwr iawn, a dweud y gwir tybiais fod Babs yn mynd i rhyw garej yn rhywle i gael dipyn o ofal, rhyw MOT bach i gadw’r olwynion yn troi fel petae, ond dyna ni yr ateb, dyna Babs yn syth o fy mlaen wrth i mi gamu i mewn i Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe.

            Mae rhai blynyddoedd ers i mi ymweld a Babs yn yr amgueddfa ym Mhentywyn, deg oleiaf, cyn i ni gael yr hogia yn sicr, a’r peth cyntaf am tarodd oedd cymaint oedd maint y car. Argian dan roedd hwn yn glomp o beth ac yma yng nghyntedd agored yr Amgueddfa dyma ddechrau dychmygu faint yn union o swn fydda’r injan yn ei greu petae yn cael ei thanio.

            Bu erthygl hynod ddiddorol yn yr Observer yn ddiweddar yn trafod sut mae rhai o amgueddfeydd ac orielau Llundain wedi bod yn cynyddu incwm drwy werthu nwyddau casgliadwy yn eu siopau. Nwyddau David Bowie oedd un esiampl amlwg yn ogystal a pethau wedi ei gwneud allan o hen ddarnau o seddau tren ac yn y blaen. Hyn oll yn hanfodol bellach oherwydd y toriadau mewn arian cyhoeddus wrthgwrs.

            A dyna daro ar syniad gwych ar gyfer cynyddu incwm Amgueddfa Genedlaethol Cymru, beth am “werthu” cyfle i fynd am sbin yn Babs ar hyd Bae Abertawe, neu ar hyd y Mumbles neu am bris premiwm i gael mynd hyd at 90milltir yr awr ar draeth Pentywyn. Mi fyddai miloedd ar filoedd ar y rhestr aros i chi !

            Ac er ein bod yn Ne Cymru o ran yr amgueddfeydd, mae cysylltiad agos iawn a’r Gogledd wrth drafod hynt a helyntion Babs. Y gyrwr yn ol yn y 1920au oedd John Godfrey Parry-Thomas, periannydd a mab i gurad o Rhosddu ger Wrecsam. Fe brynnodd Parry-Thomas y car gan wr or enw Count Louis Zbrowski ac ar ol dipyn o addasiadau fe fedyddiodd y car yn ‘Babs’.

            Yn ystod y 1920 roedd Sais o’r enw  Malcolm Campbell, dyn o gefndir breintiedig, yn brysur cystadlu a Parry-Thomas i geisio gosod y cyflymder mwyaf ar y tir mewn car ac ym 1927 roedd Cambell wedi llwydddo i yrru car ar gyflymder o 174.22 milltir yr awr.

            Ar y 3dd o Fawrth 1927 roedd Parry-Thomas yn ymdrechu i guro cyflymder Campbell ar draeth Pentywyn, ond roedd anwyd mawr os nad y ffliw arno ac yn anffodus fe aeth y car allan o reolaeth wrth gyrraedd cyflymder o 100 milldir yr awr. Bu i Parry-Thomas gael ei ladd wrth i’r car fynd a’i ben drosto a fe benderfynwyd claddu’r car yn y fan a’r lle o dan y tywod. Yno bu y car wedyn yn rhydu am dros 40 mlynedd.

            Yn y 1960au daeth gwr arall o Ogledd Cymru i gymeryd rhan flaenllaw yn hanes Babs. Y gwr oedd Owen Wyn Owen, perchenog garej o Gapel Curig a hefyd darlithydd ar beirianneg yng Ngholeg Technegol Sir Gaernarfon ym Mangor. Ar ol cloddio gweddillion Babs o’r tywod treuliodd Owen flynyddoedd yn adfer yr hen gar yn ei garej yng Nghapel Curig. Bu i Babs yrru unwaith eto yn y digwyddiad ‘Canmlwyddiant Brooklands’ ym 2007 a derbyniodd Owen dlws ‘Tom Pryce’ am ei waith gyda’r ysgrif “Atgyfodwr Babs” ar y dlws.

            Mae traeth Pentywyn yn ymestyn dros 7 milltir ac un o nodweddion y tywod yw ei fod yn gallu bod “mor galed a choncrit” felly mae’n addas ar gyfer gyrru arno. Heddiw, mae son fod modd i yrrwyr fynd am dro ar y traeth ond ar y diwrnod aethom ni heibio roedd y mynediad i’r traeth ar gau, dim bod unrhyw fwriad gennym rasio yno chwaith, nid yn y Mondeo yn sicr.

            Un arall a chysylltiad a Thraeth Pentywyn yw Amy Johnson, bu hi a’i gwr hedfan oddi yma ym 1933 gyda’r bwriad o hedfan yn ddibaid i Efrog Newydd. Chwythwyd yr awyren oddiar ei gwrs a glaniodd y ddau yn Connecticut lle cafodd y ddau eu hanafu yn ddifrifol.

            Cofeb arall a chysylltiad ar byd awyrenau yw honno ym Mhorth Tywyn ger Llanelli i Amelia Earhart y fenyw gyntaf i groesi Mor yr Iwerydd, mewn awyren o’r enw “Friendship”, gan lanio ym Mhorth Tywyn ar yr 18 o Fehefin 1928. Fe ddechreuodd hi a’r peilotiaid o Trepassey yn Newfoundland  20awr ac 49 munud yn gynharach ar yr 17fed o Fehefin. Roedd cyfaill yn teithio hefo mi yn y car a rhaid oedd galw heibio cofeb Earhart gan ein bod mor agos.

            Er mae lle bach yw Porth Tywyn nid hawdd oedd canfod y gofeb, yn bennaf oherwydd ffyrdd bach cul tu cefn i’r brif stryd, ond dyma lwyddo ar ol sawl cylch o’r styrd yn y car. Dyma sefyll yn y glaw, talu teyrnged a thynnu llun. Yn ol y son nid glanio ym Mhorth Tywyn oedd ei bwriad, rhaid oedd chwerthin, pa ddewis gwell meddyliais ?

            Wrth hedfan awyren fel peilot ar draws yr Iwerydd pedair mlynedd yn ddiweddarach ym 1932, campwaith arall Earhart,  glaniodd  yn Derry, Gogledd Iwerddon sydd yn swnio fel glanio braidd yn fuan i mi !!! Porth Tywyn amdani felly – pa well le?

 

Caneuon Thatcher Herald Gymraeg 17 Ebrill 2013.

 

“Thatcher”, roedd yr enw o hyd yn cael ei boeri allan gyda’r holl atgasedd a phwyslais o anghytundeb posib, dyma’r agosa ddaeth y rhan fwyaf ohonnom i brofi polisiau’r gwrth-Grist a sawl gwaith dros y blynyddoedd rwyf wedi son na fyddwn byth yn dymuno “Thatcheriaeth” ar unrhywun. Ond, wyddochi beth, oherwydd y gwrthwynebiad llwyr i’w pholisiau dwi ddim yn amau mae Thatcher wnaeth y cyfraniad pwysicaf i’r Byd Pop yn ystod yr 80au cynnar. Doedd dim fath beth ac “eistedd ar y ffens”, roedd rhaid cymeryd ochr, safiad, safbwynt.

            Y troellwr recordiau John Peel soniodd rhyw dro ar BBC Radio 1 fod cerddoriaeth o hyd yn fwy diddorol pan mae’r Gyfundrefn yn troi i’r Dde; ei bwynt wrthgwrs yw fod hyn yn creu caneuon protest a’r angerdd cysylltiedig. Fe wyddom wrthgwrs fod pop a ‘rock’n roll’ ar ei orau pan mae dynion ifanc blin yn troi y gitars yna yn uchel a hefo rhywbeth i’w ddweud !

“Stand Down Margaret” meddai The Beat, cytgan afaelgar, anthem hyd yn oed, can pop heb ei ail ar rhythm reggae hawdd ond dyna chi neges, roedd y gan yma yn cael ei chanu gan The Beat wrth ymddangos ar raglenni poblogaidd ar y teledu ym 1982. Roedd y neges felly yn cyrraedd yr ystafell fyw, cyn yr oes yma,(oes youtube), da’chi’n cofio’r adeg pan roedd y teulu cyfan yn gwylio Top of the Pops hefo’u gilydd ar Nos Iau?

Hyd yn oed yn fwy amlwg oedd “Kick Out the Tories” gan The Newtown Neurotics, grwp o Harlow. Fel cannodd y Neurotics am Thatcher “the enemy of the British working man” a wedyn yn y toriad cerddorol yng nghanol y gan roedd y floedd “don’t believe everything you read in the press”. Anthem fwy pynci oedd gan y Neurotics,ac ar John Peel oedd y siawns gorau o glywed y Neurotics, nid ar Top of the Pops ond yr hyn sydd yn ddiddorol o edrych yn ol yw mae’r un oedd y neges, The Beat yn y tir canol a’r Neurotics ar yr ymylon yn ddiwyllianol.

Cyfansoddwyd caneuon llai rhethregol ac ystradebol yn ystod cyfnod Thatcher hefyd, efallai mae “Shipbuilding” gan Elvis Costello sydd yn sefyll allan. Wrthgwrs, fersiwn Robert Wyatt sydd wedi aros yng nghof y rhan fwyaf ohonnom ond mae Costello dal wrthi yn perfformio’r gan. Cefais gyfle i weld Costello ym Manceinion ychydig yn ol gyda’r Brodsky Quarter ac hyd yn oed heddiw roedd dal wefr o glywed y gan yma yn cael ei pherfformio yn fyw.

Y gan arall, yn wir y gan aeth i Rhif Un yn y Siartiau, oedd “Ghost Town” gan The Specials gyda’r fideo hyfryd hynny o’r grwp yn y car yn gyrru o amgylch y tirwedd ol-ddiwydiannol, y tyrau gor-uchel, y Ddinas yn Llundain ar fore Sul debyg, tywyll a llwm. Ond pwy fysa yn dychmygu heddiw fod can mor wleidyddol yn gallu cyrraedd brig y siartiau ?

Yr enw arall amlwg o’r cyfnod yma yw Billy Bragg, mae Bragg dal wrthi cofiwch, ond yn ystod Streic y Glowyr ym 1984 daeth Bragg i lawr i Glwb Llafur Pill, Stryd James yng Nghasnewydd i godi arian ar gyfer cronfa bwyd glowyr Pwll Bedwas. Y trefnydd oedd Simon Phillips, gwr sydd yn adnabyddus fel rheolwr y siop recordiau ‘Rockaway Records’ sydd yn y Farchnad yng Nghasnewydd, “Newport Provisions Market” fel mae nhw’n dweud yn lleol. Trefnodd Phillips a’r criw oedd yn galw eu hunnan yn ‘Cheap Sweaty Fun Promotions’ dros 200 o cyngherddau i gefnogi glowyr De Cymru.

Ar y noson canodd Billy Bragg roedd dau lowr o Bedwas wedi dod draw i fod yn gyfrifol am hel yr arian. Talwyd £250 o ffi i Billy Bragg ar gyfer ei gostau, Cadwodd Bragg £100 (sef y costau go iawn) a rhoi £150 yn ol i’r glowyr. Mae’r stori yma a chyfweliad hefo Phillips i’w weld ar safle we Hanes, BBC Cymru.

Y cysylltiad arall Cymreig gan Billy Bragg wrthgwrs yw ei fod wedi canu gyda Cor Cochion Caerdydd yn yr 80au ar y gan ‘Mandela’, can a ymddangosodd yn wrieddiol ar gaset ar Label Sain ond sydd bellach ar gael ar gasgliad CD o Goreuon Cor Cochion Caerdydd.

Ym mis Mehefin 2009 bu Bragg yn ol i Gymru i gofio 25 mlynedd ers y Streic a bu mi a‘r bardd Patrick Jones ar y daith o amgylch Cymru hefo Bragg. Y peth mwyaf doniol am y daith honno oedd fod gan Bragg fwy o ddiddordeb trafod archaeoleg hefo mi na son am wleidyddiaeth, roedd o yn holi yn ddyddiol beth oedd i’w weld ar hyd y ffordd o un cyngerdd i’r llall ac ar ddiwedd y bythefnos o daith mae’n wir i ddweud na chawsom unrhyw sgwrs am wleidyddiaeth !

Bu’r grwp Test Dept yn teithio gyda Cor Glowyr De Cymru ar Streic a hynny o amgylch Prydain yn ystod 1984 dan yr enw “Fuel To Fight” gan berfformio yn Theatr Albany, Deptford, Llundain. Unwaith eto roedd cysylltiad Cymreig gan Test Dept wrth iddynt gydweithio a chwmni theatre Brith Gof ar y sioe ‘Gododdin’.

Y slogan ar y pryd oedd “Coal Not Dole”, fe gynhyrchwyd miloedd o sticeri gan Undeb y Glowyr. Diddorol yw nodi fod darn o farddoniaeth gan wraig un o’r glowyr ar streic gyda’r teitl yma, enw’r wraig oedd Kate Sutcliffe a fe osodwyd y geiriau yn ddiweddarach i gerddoriaeth gan y grwp Chumbawumba

‘There'll always be a happy hour
For those with money jobs and power
They'll never realise the hurt
They caused the men they treat like dirt.’

 

 

 

 

 

Safleoedd CADW Herald Gymraeg 10 Ebrill 2013

 

Rwan ta, beth yw’r ddolen gyswllt yn fan hyn ?

            Trefignath y gromlech hynod ger Caergybi, un o’r engreifftiau gorau o adeiladwaith aml-gyfnod lle mae’n amlwg fod y safle claddu wedi bod yn cael ei ddefnyddio dros gyfnod hir o amser.Wrth edrych ar y cofadail o gyfeiriad y gorllewin mae tair siambr gladdu gwahanol i’w gweld a mae’r drydedd yn cau mynedfa’r ail, hynny yw mae wedi’w adeiladu ar draws y fynedfa i’r “hen” siambr.

            Yr archaeolegydd  Frances Lynch gymharodd hyn a’r ail adeiladu ac ail godi sydd yn gysylltiedig ac eglwysi ac eglwysi cadeiriol, eto y lle sydd yn sanctaidd fellly mae’r ail adeiladau yn arwydd o barhad o ddefnydd yn yr un lle dros gyfnod hir o amser. Mae stori arall ddifir am Drefignath, fod y Foneddiges Stanley, sef mam yr hynafiaethydd W.O Stanley, wedi bod yn gyrru heibio un dydd yn ei choets a wedi rhywstro rhyw weithwyr rhag malurio’r cofadail a dwyn y cerrig i gyd.

            Nid aml mae wyr i chwarelwr yn canmol y Boneddigions ond yn yr achos yma, diolch i Stad Penrhos fod y gromlech yma gyda ni heddiw. Wrth ymweld a Threfignath heddiw gwelir fod y cofadail wedi ei atgyweirio a’i ail osod yn sylweddol.

            Ewn yn ein blaen at Persaddfed, eto cromlech drawiadaol yn cynnwys dwy siambr arwahan y tro yma, a hynny ger cae cricied Bodedern. Lle da i ymweld ac e dros yr Haf achos fe gewch weld y cromlechi ac os yn lwcus cyfle i weld ychydig o gricied yr un pryd. Mae yna bosibilrwydd, heb ei gadarnhau, fod y ddwy gromlech yn wreiddiol yn rhan o’r un cofadail ac yn gorwedd o dan un garnedd fawr.

Stori arall ddigon trist am persaddfed yw fod y gromlech ddeueol wedi bod yn Gartref y deulu oedd wedi cael eu taflu allan o fwthyn cyfagos. Stori ddim mor dda am y boneddigions efallai ?

A wedyn dyma chi Barclodiad y Gawres, rhwng Llanfaelog ac Aberffraw, o bosib yr ail gromlech mwyaf adnabyddus ar Ynys Mon, ar ol Bryn Celli Ddu. Dyma chi feddrod sydd yn rhannu’r un traddodiad, cynllun ac ddigon posib yr un crefydd a beddrodau fel Newgrange a Knowth yn Nyffryn y Boyne yn Iwerddon. Dyma chi gromlech sydd yn gwenud i rhywun feddwl.

Pwy groesodd Mor Iwerddon i rannu’r traddodiad newydd yma o gladdu’r meirwon ? A beth yw arwyddocad y cerrig sydd wedi eu naddu gyda cylchoedd a zigzags o fewn y beddrod ? Yn anffodus mae ymwelwyr wedi amharchu’r cofadail dros y blynyddoedd felly does dim modd ymweld a thu mewn i’r gromlech heb drefniant o flaen llaw. (Mwy am hyn ar ddiwedd yr erthygl).

Gan aros yn ardal Llanfaelog dyma chi gromlech arall, Ty Newydd. Fe gloddiwyd yma yn y 1930au a’r awgrym yw  fod hwn  yn engraifft o feddrod cynnar iawn yn y cyfnod Neiolithig, sef Oes y Cerrig a chyfnod yr amaethwyr cyntaf. Dyma chi feddrod sydd mewn cyflwr ddigon truenus a mae blociau wedi eu gosod oddi tan y gapfaen er mwyn diogelu’r cofadail. O ran diffiniad fe all hwn hefyd fod yn perthyn i’r traddodiad o feddrod cyntedd.

A dyma chi Din Dryfol, ger Soar yng nghanol Sir Fon, beddrod arall sydd wedi ei chwalu yn ddrwg dros y canrifoedd ond sydd yn rhannu nodweddion tebyg iawn i gromlech Trefignath. Eto y ddamcaniaeth yw fod yma feddrod aml-gyfnod a felly fod y safle yma wedi bod yn fan pwysig i’r amaethwyr cynnar yma ar Fon.

Ac os am dynnu llun o’r “gromlech berffaith” pa well gromlech na’r un twt a thaclus ger Bodowyr, ddim yn bell o Frynsiencyn. Engraifft arall o feddrod cyntedd a chynnar yn y cyfnod Neolithig o ran ei adeiladu. Hwn di’r un mae pawb yn ei ddisgrifio fel “cromlech sydd yn edrych fel cromlech”.

Fe allawn fynd ymlaen ac ymlaen, Bryn Celli Ddu, Cromlech Lligwy, Capel Garmon, Dyffryn Ardudwy. Ond beth felly yw’r ddolen gyswllt ?

Yn amlwg mae’r safloeodd rwyf wedi cyfeirio atynt oll yn gromlechi, yn feddrodau yn perthyn i’r Cyfnod Neolithig, cyfnod yr amaethwyr cyntaf yn y rhan yma o Ynysoedd Prydain, y rhan rydym yn ei adnabod fel Cymru heddiw. Mae’r safleoedd yn dyddio oddeutu 3500 Cyn Crist hyd at 2000 Cyn Crist.

Rydym yn son am gyfnod cyn unrhyw syniad o Gymru fel lle. Rydym yn son am afordir gorllewinol Ynysoedd Prydain – ar hyd y draffordd efallai – sef y mor. Rydym yn son am gyfnod cyn yr Iaith Gymraeg er rydym oll yn gytun fod codi’r fath gofadaeiladau yn ddipyn o gampwaith felly roedd rhaid fod yr adeiladwyr yn gallu cyfathrebu – rhaid bod ganddynt Iaith.

Rwyf hefyd yn weddol argyhoeddedig fod yna barhad ers cyfnod yr amaethwyr cyntaf. Do fe gafwyd Efydd a Haearn yn eu tro yn ystod y ddwy fileniwm cyn Crist, fe gafwyd y traddodiad Celtaidd yn y canrifoedd cyn y Rhufeiniad ond dwi ddim yn derbyn nad oes yna  barhad gan bobl ar yr un darnau o dir ers cyfnod y cromlechi.

Y nhw  yw’’r “hen bobl”, efallai wir ond y ni sydd dal yma – rydym yn perthyn, yn perthyn i’r un darn o dir, yn perthyn i’r un lle, er efallai fod yr Iaith wedi newid, mae rhan o’r traddodiad wedi newid a do fe gyflwynwyd Cristnogaeth ar ddiwedd cyfnod y Rhufeiniad, ond heblaw am hynny mae yna fwy o gysylltiad na sydd o wahaniaeth.

Ond yn ol at y cwestiwn, yr ateb go iawn yw fod yr holl adeiladau rwyf wedi cyfeirio atynt dan ofal CADW. CADW yw’r corff sydd yn gyfrifol am ein henebion ar ran Llywodraeth Cymru. Y ni oedd yn galw am Ddatganoli ac y ni gafodd hynny mewn egwyddor. Y ni y trethdalwyr sydd yn arianu hyn, ein llywodraeth ni yw hwn – ein corff ni yw CADW.

Drwy gyfeirio at y cromlechi fe fydd yn hollol amlwg nad oedd rhaid i mi gyfeirio o gwbl at unrhyw gastell a godwyd gan Edward 1af, wedi’r cwbl “Cestyll Edward 1af yw’r adeiladau hynny sydd yn ein atgoffa yn ddyddiol (os da chi fel fi yn codi yn y bore ac yn edrych dros Gastell Caernarfon) ein bod dan orthrwm y “Sais” hyd at heddiw”. Pryd o pryd mae’r nonsens yma am ddod i ben ? Digon yw digon. Hanes yw hanes.

Mae Cymdeithas Tywysyddion Gogledd Cymru bellach yn cyd-weithio a CADW i sicrhau teithiau tywys i Barclodiad y Gawres ac mae modd cysylltu drwy trydar @NWTGA.

Mynegi Barn Herald Gymraeg 3dd Ebrill 2013

Dyma chi gwestiwn da, ydw’i am fentro i ffae’r llewod neu ddim yn sgil sylwadau Geraint Jones, Trefor ynglyn a CADW yn cymeryd cyfrifoldeb am gartef Kate Roberts, Cae’r Gors ? Yr ateb yw, nacdw, ddim yr wythnos hon achos os wyf am fentro trafod hyn mae angen dipyn mwy o waith ymchwil i’r cefndir cyn sgwennu’r golofn. Wythnos efallai ? Cawn weld …….. ond mae angen gwneud mae hynny yn sicr.

            Mae’n rhaid bod yna gyfrifoldeb arnom fel colofnwyr i drafod a mynegi barn ond roedd fy sylwadau am Can i Gymru a Noson Wobrwyo Y Selar yn ddiweddar hefyd yn profi fod hyn yn beth ddigon anodd i’w wneud yng Nghymru. Fel soniais ar trydar, gallaf fod yn ffrindia hefo y rhai sydd yn anghytuno a mi ond does fawr o Gymraeg rhyngddof a’r rheini sydd am wrthod yr hawl i mi (neu unrhywun arall) fynegi barn.

            Heb dreulio gormod o amser yn ail-bori’r gwelltfeydd mwdlyd, roedd profiad trafod hyn oll a’r Taro’r Post yn ddigon i roi y felan i mi am ddyddiau wedyn, nid oherwydd fod pobl yn anghytuno ond am y modd roedd pobl yn anghytuno, yr atgasedd di-wynebog ar trydar a’r ffaith fod y “Maoistiaid” fel dwi’n eu galw yn ymwrthod ac unrhyw wahanaiaeth barn. “Nhw” bia’r Byd Pop Cymraeg bellach a rhaid cyfaddef i mi ddileu y “nhw” i gyd o fy nghyfrif trydar.

            Canlyniad hyn oll oedd teimlo fod unrhywbeth rwyf am gyfrannu eto i’r Byd Pop Cymraeg yn y dyfodol (a mae ‘os’ mawr am hynny) yn mynd i orfod bod yn hollol hollol annibynnol o’r Maoistiaid. Cofiwch ymateb y rhan fwyaf o bobl i “ffarsgate” fel roeddwn yn ei alw a’r Taro’r Post, oedd “Pam – be di’r Selar ?” Ond teimlais na fyddwn yn dymuno rhannu’r un gofod a “nhw” byth eto – oes dwi isho byw yn Gymraeg fel mae’r Gymdeithas yn ei ddweud on nid ar eu telerau “nhw”.  

Petae’r Selar yn agored i drafodaeth fe fyddan wedi gwahodd trafodaeth am werth gwybrwyo fel cysyniad yn eu cylchgrawn – mae hyn yn wahanol iawn i werth y noson fel gig a digwyddiad !  Yn rhyfedd iawn, yn yr un wythnos a fy sylwadau i roedd Primal Scream yn y Guardian a Damon Albarn a Noel Gallagher oll wedi bod wrthi yn lambastio Gwobrau’r Brits. Rhyfedd – da ni gyd ru’n oed hefyd sydd yn dweud rhywbeth am ein hagwedd a’n cefndir diwylliannol  efallai ?

            Yng nghanol y felan meddyliais am y profiadau gwaethaf dwi di gael dros y blynyddoedd wrth geisio cyfrannu i’r ‘Byd Cymraeg’ ac yn sicr o fewn y Byd Pop Cymraeg ac yn sicrach byth ym maes ymgyrchu dros yr iath – mae’n wir i dddweud fod y bobl mwyaf annymunol i mi rioed ddod ar eu traws a dadlau a nhw wedi bod yn y Byd Cymraeg – nid Tory’s rhonc fel bydda rhywun wedi ei ddisgwyl ond y “Tory’s Cymraeg” fel dwi’n eu galw oherwydd eu ceidwadaeth a’u culni ! Felly dwi ddim am roi fy enw lawr i fyw yn y Dref Gymraeg mae Adam Price am ei chodi ar lannau’r Fenai. Dwi ddigon hapus yng Nghaernarfon diolch hefo “pobl go iawn”.

            A dyna chi golofn arall, ydi Price oddifri ? Doeddwn ddim yn y gynhadledd yma, un o’r cynhadleddau wythnosol bellach sydd i ‘Achub yr Iaith’, rhaid chwerthin achos mae rhywun yn teimlo fod yr holl drafodaethau yma drwy wahoddiad yn unig – rhag ofn i rhywun gyflwyno gwrth-safbwynt, rhag ofn i rhywun feiddio anghydffurfio a’r weledigaeth. Mae chwerthin yn well na chrio, ond ………..

            Felly digonedd o ddeunydd am golofnau am wythnosau i ddod, ond ydi’r bobl yma o ddifri ?  Y gwir amdani, fel colofnydd, mae angen mynd yn ol a gwneud dipyn o waith ymchwil, deall y cyd-destyn a sicrhau fod y dyfyniadau yn Golwg360 ddim allan o gyd-destun. Ond mae hyn yn peri pryder mawr i rhywun, lle yn union da ni’n mynd hefo hyn oll ?

            Beth bynnag oedd egwyddorion a syniadaeth Adfer yn y dyddiau cynnar am fynd yn ol i’r Gorllewin, erbyn i mi gyrraedd y Brifysgol (1980-83) roedd myfyrwyr (lleiafrif wrthgwrs) neuadd breswyl JMJ ym Mangor wedi meddiannu Adfer ac i bob pwrpas rhain oedd y “stormtroopers” yr “S.S” eithafwyr oedd bellach yn casau eu cyd-Gymry am fyw yn y rhan anghywir o Gymru, nid dyna’r syniadaeth wreiddiol siwr Dduw. Cefais gyfarwyddyd unwaith yn Y Globe ym Mangor i “F*** Off yn ol i Gaerdydd”. Doedd daearyddiaeth ddim yn brif bwnc yn amlwg iddynt, a finnau o Faldwyn !

Dwi’n chwerthin achos y darlun yn fy meddwl yn barhaol bellach yw rhaglen deledu y “Young Ones” – wyddo’chi pan mae’r cymeriad  Rick yn galw unrhywun sydd ddim yn cytuno yn “ffasgydd”, yn wir hon oedd ein joc rheolaidd ni yn y fan wrth deithio Ewrop hefo’r Anhrefn flynyddoedd yn ol, gormod o oriau ar draffyrdd yn yr Almaen, felly roedd jocs plentyniadd i weld yn gweithio yn well rhywsut – pawb yn “ffasgydd”.

            Dyma engraifft gwych o hiwmor hollol hollol blentynaidd Rick, “No, no, no, no, no, not "Bank Manager," it's far too crawly bum-lick. Tell it like it is, put "Fascist Bullyboy!" meddai Rick wrth geisio llunio llythyr i’w rheolwr banc lleol. Iawn, mae hyn yn rhoi gwen ar wyneb rhywun efallai, ond i fod o ddifri, mae rhywun yn teimlo fod angen i ni fod llawer mwy trieddgar bellach wrth drafod a sylwebu ar syniadaeth, damcaniaethau a datganiadau sydd allan yna yn y Byd Cymraeg.

            “Ffrae burath ysgol” yw’r drafodaeth ar Taro’r Post yn amlach na pheidio, nid yr aeddfedrwydd angenrheidiol. Dwi’n nol eto at yr hen bregeth, yn galw am Jeremy Vine yn Gymraeg ac am golofnwyr sydd yn cael herio cystal a Julie Burchill. Heb yr anghytuno a’r gwahaniaeth barn rydym yn llithro i sefyllfa o drwmgwsg diwylliannol sydd yn llai na derbyniol.

'Femina Cymru' Herald Gymraeg 27 Mawrth 2013

Yn ystod fy ieuenctyd gwrthryfelgar syrthias mewn cariad gyda “rhamant” Wal Berlin a’r diwylliant yna a ysbrydolodd David Bowie, Iggy Pop a Brian Eno i gyfansoddi a recordio yn y ddinas honno, cefais fy ysbrydoli gan ddigwyddiadau’r Situationist Internationale ym Mharis yn ystod Mai 1968 a fel pawb arall yn y Byd Pop / Creadigol cefais fy hudoli gan y Factory, Warhol a’r Velvet Underground ac yn fwy felly gan fod John Cale, Cymro Cymraeg o’r Garnant, yn aelod o’r band.

            Ond yn raddol, wrth i mi heneiddio, trodd fy sylw at Gymru, ar ol y gwrthryfela dyma gyfnod o ail ystyried gwerthoedd a bellach y ddadl byddaf yn cyflwyno mor aml a phosib yw fod ganddom sefydliadau yma yng Ngogledd Cymru sydd cystal ac unrhyw oriel ym Manhattan neu Lundain. Byddaf yn eu rhestru wrth reswm, Oriel Ynys Mon, Amgueddfa ac Oriel Gwynedd, Oriel Mostyn (a llawer mwy)  a’r oriel benodol sydd o dan sylw yr wythnos hon, Plas Glyn y Weddw, Llanbedrog.

            Pythefnos yn ol mynychais agoriad arddangosfa ‘Femina Cymru’, ac ymhlith y da a’r drwg yn y gynulleidfa roedd fy nghyd-golofnydd Angharad Tomos. Am eiliad dyma deimlo ein bod wedi colli cyfle aruthrol na fydda’r ddwy Bethan yma hefyd i ni gael ail greu arbrawf Dinas Emrys a fod y pedwar ohonnom unwaith eto yn cyd drafod  yr un peth yn ein colofnau. Wrth ymlwybro o sgwrs i sgwrs o amgylch yr oriel cefais fy atgoffa pam mor fyw ac iach yw’r Byd Celf yng Nghymru o ran creadigrwydd, yr hyn sydd ar goll yw dim digon o bobl yn gweiddi am y peth, i ddefnyddio bathiad Seisnig, ddim digon o “heip”.

            Bob tro rwyf yn trafod unrhyw agwedd o ddiwylliant cyfoes Cymraeg a Chymreig rwyf bron yn ddi-eithriad yn awgrymu fod angen mwy o sylw, mwy o drafod, mwy o gynnwrf. Mae rheini sydd yn fodlon yn eu Byd Bach Saff yn gofyn pam ? Mae yna restr o bwyntiau, ond petae ni ond yn dadlau am werth economaidd yr holl beth …….

            Mae hon yn arddangosfa wahanol gan fod 5 artist yn rhan o’r peth, pedair yn dal i greu ac un bellach yn ei bedd. Diddorol yw trafod sut mae Elsi wedi cael ei dehongli a’i thrin gan y Byd Celf Cymreig a hithau yng nghsgod R.S, y bardd a’r rheithor a’i gwr. Mildred Elsi Eldridge felly yw “Mrs R S Thomas”, efallai, ond mae hi hefyd yn artist, neu efallai mae R.S oedd gwr yr artist Elsie Eldridge yn hytrach na hi yn wriag iddo fo ?

Y llun o fasged dal cimwch ar lan y mor oedd yn tynnu fy sylw, llun o’r enw  ‘Children and Lobster Pots’ – yn edrych fel rhyw olygfa o bennod Dr Who, arall fydol a’r lliwiau mor ysgafn, pastelaidd. Doeddwn ddim mor gyfarwydd a’i lluniau o gymeriadau ar gyfer llyfrau plant, rhyw Guto Gwningen Beatrix Potter-aidd, ond roeddwn wrth fy modd a’r lluniau anifeiliad wedyn mor fyw a rhai Tunnicliffe.

Ailwerthuso porslen Nantgarw drwy archwilio creadigol yw bwriad Lowri Davies a mae hi wedi creu llestri tseina. Dyna chi wahanol, mae’r tseina sydd “wedi’u nodweddu gan ymoleuedd, arwynebau lliw a darlunio bywiog” yn cynnig rhywbeth hollol wahanol i ni ymwelwyr celf ac eto atgoffir rhywun gan froliant Plas Glyn y y Weddw mae yma mae’r casgliad gorau o borslen Nantgarw tu allan i Gaerdydd ac Abertawe – felly addas a phriodol arddangos yma yng Nglyn y Weddw !

Rwyf yn gyfarwydd iawn a gwaith Luned Rhys Parri, y portreadau rhyfedd o fywyd a chymeriadau allan o bapur a deunydd cymysg. Mae’r “neiniau” yn haeddu bod mewn cartwn ar S4C ddywedwn i, dwi’n siwr bod modd animeiddio’r grwagedd yn y gwynt ar Faes Caernarfon a chreu dialog hynod ddifir ?

Artist arall rwy’n gyfarwydd iawn a’i gwaith yw Ann Catrin Evans. Mae unrhywun sydd yn mynychu Canolfan y Mileniwm yn cyffwrdd ei gwaith wrth iddynt agor y drysau ym Mae Caerdydd ond gwaith llawer llai a llawer mwy breygus sydd yma, wedi eu fframio, darnau bach o fetal, yn creu siapiau. Du a gwyn, mewn ystafell arwahan, mae yna naws bendant, y math o gelf fydda’n gweddu mewn ty cwpl hoyw neu rhyw B&B boutique. Hyfryd.

Enw newydd i mi oedd Niki Pilkington, gyda eu lluniau (inc neu bensil ?) o ferched, bron fel darluniau o gylchgroanau ffasiwn y 60au, y merched fel modelau, eiconau y stryd fawr, bron yn Mary Quant neu Twiggy, yn sicr ddim yn Kate Moss. Ond y tro yn y gynffon yw’r darnau o ysgrifen, y dywediadau a’r dyfyniadau o hwyangerddi,. Eto yn ol y broliant mae Niki “yn archwylio ei hetifeddiaeth a’i phlentyndod”.

Heb os mae yma bump artist hollol wahanol, ac eto pam lai ?, fel arddangosfa a fel profiad mae’r peth yn gweithio i mi. Diolch mawr i’r curadur am gynnwys Elsi, dyna chi artist sydd angen bod yma a hithau wrthgwrs a’r cysylltiad yna a Phen Llyn. Braf yw cael dysgu a gweld gwaith newydd a braf yw cael y cyfarwydd gan Luned ac Ann Catrin – cyfarwydd mewn ffordd dda, fel cysur fod rhai pethau yn dal yma, fod y broses yn parhau, fod yna ddilyniant a chysondeb.

Erbyn hyn mae’r amffitheatr newydd wedi ei chwblhau, mae yna lwybrau trwy’r coed a mae yma gaffi rhagorol. Anodd curo Plas Glyn y Weddw fel lleoliad pnawn Sul. Ond efallai yr hyn sydd yn bwysicach byth am Glyn y Weddw yw fod yma leoliad sydd yn cynnig profiad hollol Gymreig. Mae hyn mor wahanol a fedrith rhywle fod i’r Tate Modern neu’r White Cube  a dyna chi gryfder y lle, does dim osgoi ein bod mewn hen blasdy ar benrhyn Llyn.

 

                                                                                                                               

'Diwylliant Pop' Herald Gymraeg 20 Mawrth 2013

.

Felly yn achlysurol, a dim ond yn achlysurol cofiwch, mae yna rhyw fath o ddealltwriaeth y byddaf yn cyfrannu colofn yn trafod “diwylliant poblogaidd Cymraeg” a mawr obeithiaf bydd y darllenwyr sydd “ddim yn dallt y petha pop ’ma” yn dychwelyd i ddarllen yr wythnos nesa pan fydd fy holl sylw yn cael ei roi i Hanes Cymru a’i safleoedd hynod. Pawb yn hapus felly ……..

            Mae “diwylliant pop” wrthgwrs yn hollol wahanol beth i “ganu pop”, mae’r “diwylliant” yn cynnwys ffasiwn, celf, cylchgronau, cyfryngau, ffilm, technoleg, cynllunio ac argraffu,gwleidyddiaeth a chyd-destun cymdeithasol yn ogystal a’r elfen gerddorol. “Diwylliant Pop” yw’r hyn sydd dan sylw yr wythnos hon.

            Cwestiwn diddorol o ran hanes diwylliant Cymraeg yw pryd yn union dechreuwyd gyfeirio at “ganu poblogaidd Cymraeg” fel “canu pop Cymraeg” ? Tybiaf mae cenhedlaeth y 60au,Dafydd Iwan, Huw Jones a Meic Stevens oedd y cyntaf oedd yn wirioneddol “Pop”, poblogaidd yn amlwg, ond yn wahanol i artistiaid fel Hogia Llandegai a’r Wyddfa, oedd efallai o ran diffiniad, yn perthyn i rhywbeth cyn Pop yn yr ystyr Beatles, Rolling Stones a Bob Dylan dyweder.

            I’r Blew a’u record ‘Maes B’ mae’r diolch am roi genedigaeth i “Roc Cymraeg”, doedd yna ddim artistiaid roc arall felly doedd y Blew ddim yn rhan o’r “Byd Roc Cymraeg”, nhw oedd y Byd Roc Cymraeg ! Cyn y Blew doedd dim ond acwstig, fawr o ddryms ac yn sicr ddim twrw. I Edward H mae’r diolch am wneud canu roc Cymraeg yn boblogaidd ar raddfa torfol, yn sicr ymhlith y Cymry Cymraeg ac efallai o gyfnod Edward H ymlaen (70au hwyr) ac yn sicr yn ddiweddarach gyda chylchgronau fel Sgrech (ddechrau’r 80au) roedd pobl yn cyfeirio at hyn fel rhan o’r “Byd Pop Cymraeg”. Sgwni pwy ddefnyddiodd y term yma gyntaf ?

            I genhedlaeth yr 80au cynnar, grwpiau fel Y Cyrff, Datblygu, Tynal Tywyll, Y Sefydliad ayyb mae’r diolch am fathu’r gair “sin”, neu i fod yn fanwl gywir am greu’r term “Sin Danddaearol”. Am y tro cyntaf (ers y Blew) roedd artistiaid Cymraeg yn datgan eu arwahanrwydd o weddill y Byd Pop Cymraeg, o weddill “y sin” mewn ffordd drwy greu sin oedd drwy ddiffiniad yn danddaearol i weddill y Byd Pop Cymraeg. Heddiw mae “sin” yn ymddangos fel bathiad gwael Seisnig yntydi ?

            Rwyf yn eitha sicr mae Gorwel Roberts (aelod o’r grwp Bob Delyn) ac un o olygyddion y cylchgrawn ‘Sothach’ (90au cynnar) oedd yn gyfrifol am fathu’r term “Sin Roc Gymraeg” a Gorwel heb os a ddechreuodd alw hyn yn “SRG” bron yn gellweirus. Dwi ddim mor siwr faint sydd yn defnyddio’r term “SRG” bellach, ond byddaf yn clywed rhai o olygyddion Y Selar er engraifft yn cyfeirio at “y Sin” wrth drafod canu pop Cymraeg cyfoes.

            A dyma lle mae’r diffiniadau bellach yn llai amlwg. Mae unrhywun sydd yn cofio cyfnod llythyrau “Dear Nic” a’r Gymdeithas yn meddiannu’r Swyddfa Gymreig yn wythnosol yn cofio newyddiadurwyr, (ddylia fod wedi gwybod yn well), yn cyfeirio at y Swyddfa Gymreig fel y “Swyddfa Gymraeg” fel petae adeilad yn siarad yr Iaith. Yn ddiweddarach cafwyd dryswch llwyr rhwng grwpiau Cymreig (90au hwyr) fel y Manics a’r Stereophonics ac i raddau helaeth Catatonia a Super Furry’s gan alw’r Manics yn llawer rhy aml yn “grwp Cymraeg”.Mae’r dryswch yn waeth gyda’r Super Furry’s, grwp o siarawdyr Cymraeg, sydd wedi recordio albym Cymraeg ‘Mwng’ a sydd yn gyn aelodau o grwpiau Cymraeg fel Ffa Coffi Pawb a U Thant.

            Cwestiwn diddorol felly yw pa ganran o repertoire artist sydd angen bod yn yr Iaith Gymraeg i’r grwp fod yn grwp Cymraeg yn hytrach na grwp Cymreig. Wrth reswm mae pob grwp o Gymru yn grwp Cymreig. Efallai bod angen diffiniad newydd – sef “grwpiau Cymraeg dwy-ieithog” ar gyfer rheini sydd yn canu “ambell gan yn English chware teg” – atgoffa rhywun o gan Dafydd Iwan yntydi – hynny yw y neges nid dwy-ieithrwydd.(rwyf yn gorfod bod yn fwy gofalus dyddiau yma, mae sgwennu 1,2,3 yn golygu cael eich cyhuddo o ddweud 4,5,6 yn y “Byd Cymraeg”)

            Fe ysgrifennais erthygl ar gyfer Blog link2wales yn ddiweddar yn Saesneg (er mwyn cyrraedd y “sin di-Gymraeg” ???) yn trio rhoi rhyw fraslun o hanes canu pop yn yr Iaith Gymraeg gan ddechrau yn amlwg gyda’r Blew a gan drio trafod yn wrthrychol (anodd os nad amhosib) y sefyllfa braidd yn od sydd yn codi heddiw lle mae trefnwyr nosweithiau fel ‘Noson 4 a 6’ yng Nghaernarfon yn trefnu nosweithiau Cymraeg ac artistiaid Cymraeg wedyn yn canu  caneuon yn y Saesneg i gynulleidfa sydd bron yn 100% Gymry Cymraeg.

            Hyd yn oed fwy chwerthinllyd / od / trist / dweud rhywbeth am wleidyddiaeth y peth, oedd y ffaith fod Cymdeithas yr Iaith yn gorfod gofyn i artistiaid Cymraeg arwyddo cytundeb i beidio canu yn y Saesneg mewn nosweithiau Cymraeg. Dwi ddim yn siwr os yw hyn dal yn digwydd – dwi’n siwr bydd rhywun yn fy rhoi yn fy lle !

            Fe gafwyd ymateb da iawn i’r Blog ar link2wales gyda dros 500 bellach wedi ei ddarllen. Neb yn gwylltio (rhyfedd) ond wedyn neb yn dweud rhyw lawer chwaith …… Y peth mwyaf doniol am fod yn golofnydd y dyddiau yma yw fod yr hen yn cytuno a’r ifanc yn cael eu gwylltio – dyna chi newid o gyfrannu colofnau i’r Faner yn yr 80au. I raddau rydym mewn oes llai “gwleidyddol”  a chydig iawn sydd yn gyfarwydd bellach a’r dylanwadu fel petae, colofnwyr fel Parsons, Burchill, Morley a Savage.

Mae’r math o wleidyddiaeth dyfais fyny yn ei blith, gwrth-hiliaeth, hawliau anifeiliaid, hawliau i bobl hoyw,yn ymddangos ar adegau yn anacronistaidd wrth i bobl droi i’r dde, wrth i UKip ennill tir, wrth i bawb ofni fod holl boblogaeth Bwlgaria ar eu ffordd yma. Yn nyddiau’r Faner byddwn wedi gofyn “Lle mae’r Billy Bragg Cymraeg (heblaw Steve Eaves) ?”

            Rwyf wedi son sawl gwaith yn y golofn hon fod Hanes Canu Pop Cymraeg, y daith o’r Blew hyd at Y Candelas (fy hoff gan ar y funud yw Symud Ymlaen)  yn haeddu sylw mwy difrifol,yn sicr yn y maes Addysg Uwch. Dyma Ddiwylliant Pop unigryw sydd bob amser ar yr ymlon a weithiau yn cael llwyfan neu “token Welsh band” chware teg ond rhywsut  byth ar y prif lwyfan.

            Ac i orffen ar nodyn positif, dyma roi croeso i ‘Pethe’ yn ol ar sgrin S4C, rhaglen sydd yn profi nad oes dim o’i le a sylwedd a fod modd trafod diwylliant gyda aeddfedrwydd a fod Lisa Gwilym yn cymeryd ei lle yn hollol haeddianol fel y gyflwynwraig mwyaf “hip” sydd ganddom yng Nghymru er gwaetha cwtogi ei horiau ar Radio Cymru. Oes yna air Cymraeg am “hip” ?

Archaeoleg a'r Gymraeg Herald Gymraeg 13 Mawrth 2013

 

Does ’na ddim byd fel yr Iaith Gymraeg i ysgogi trafodaeth ac yn sicr dyna oedd fy mhrofiad pnawn Sadwrn dwetha wrth eistedd yn ystafell gyfarfod Amgueddfa Wresam. Cyfarfod Cyngor Archaeoleg Brydeinig Cymru oedd wedi dod a llond llaw o bobl at eu gilydd, efallai fod y tywydd rhy braf i bobl ddod i gyfarfod dan do, efallai fod rhai wedi mynd i weld Wrecsam yn chwarae peldroed ar y Cae Ras, beth bynnag oedd y rheswm, nifer fach ohonnom oedd yno ond argaian dan fe gafwyd pnawn o drafod.

            Trefn y prynhawn oedd fod nifer o bobl ifanc yn adrodd eu profiadau o dreulio blwyddyn mewn cynllun hyffordi o fewn y gweithle drwy gynllun y CBA, sef y cynllun Archaeoleg yn y Gymuned. Un o’r papurau mwyaf diddorol ac yn sicr yr un ysgogodd y drafodaeth oedd papur Tegid Williams ar y berthynas rhwng yr Iaith Gymraeg a’r Byd Archaeolegol Cymreig.

            Nid peth hawdd yw siarad yn gyhoeddus o flaen cynulleidfa o “arbenigwyr” ac “archaeolegwyr proffesiynol” ond fe siaradodd Tegid yn glir a gyda chryn awdurdod gan amlinellu i bob pwrpas y diffygion sylweddol sydd yn bodoli o ran yr Iaith Gymraeg o fewn y maes. Yr hyn oedd yn ddiddorol oedd fod yr ystafell mor gefnogol i’r hyn roedd Tegid yn ei fynegi. Wedyn fe aeth yn drafodaeth agored …………….

            Chefais i ddim yr awgrym lleiaf  o unrhyw agwedd gwrth-Gymraeg, roedd pawb yn ystyried sylwadau Tegid yn ofalus, yn wir y drafodaeth oedd sut mae modd symud pethau ymlaen a buan iawn daeth yr amser i ddod ar cyfarfod i ben, roedd angen cloi yr Amgueddfa er mwyn i’r staff gael mynd adre (chware teg iddynt) ond yn sicr byddai’r drafodaeth wedi gallu parhau am awr neu ddwy arall yn hawdd.

            Un peth a godwyd, a roedd hyn yn ofnadwy o ddiddorol, oedd y cynnig fod “Hanes Cymru” yn “draddodiadol” neu yn “hanesyddol” (rwyf yn troedio yn ofalus yn fan hyn) wedi rhoi gormod o bwyslais ar bobl a diwylliant yn hytrach nac ar y traddodiad ar diwylliant materol a gwrthrychol. Hynny yw fod beirdd a chantorion rhywsut yn fwy Cymreig ac yn fwy perthnasol na adeiladau neu gwrthrychau cyn-hanesyddol ? Felly dydi’r Cymry Cymraeg ddim yn uniaethu mor hawdd ac archaeoleg – mae well ganddynt Waldo !

            Wrthgwrs dydi pethau ddim mor syml a hynny. Ond rhaid gofyn cwestiwn amlwg, er engraifft, pam fod cyn llied o Gymry Cymraeg i weld yn cymeryd rhan mewn gweithgareddau dyweder gan gyrff fel CADW neu’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ? Ydi’r Cymry Cymraeg yn cysylltu’r cyrff yma ac adeiladau Sesisnig, adeiladau’r gormeswyr, boed hynny yn Gastell Caernarfon neu Gastell Penrhyn ?

             Codwyd y cwestiwn os oedd cymdeithasau fel Grwp Talwrn ar Ynys Mon, cymdeithas archaeolegol, yn rhai lle roedd y Gymraeg yn flaenllaw neu ddim, a phwysleisiaf, nid mewn unrhyw ffordd feirniadol. Ydi’r Cymry Cymraeg rhywsut “ofn” ymuno yn y Byd Mawr ac yn cadw at y Gymdeithas Capel neu’r Gymdeithas Hanes Lleol, yn saff felly yn y Byd Bach Cymraeg ?

            Unwaith eto, doedd yna neb yn beirniadu’r Gymdeithas Capel na’r Gymdeithas Hanes Lleol,  yn wir mae yna gyfraniad pwysig ac allweddol yn cael ei wneud gan yr holl gymdeithasau Cymraeg sydd yn cyfarfod yn rheolaidd hyd a lled y wlad. Y cwestiwn mewn ffordd yw sut mae “Cymreigio” y cymdeithasau a’r sefydliadau eraill ac yn  wir yr Ymddiriedolaethau Archaeolegol yng Nghymru ?

            Yr hyn yr oeddwn yn ei weld yn y cyfarfod oedd fod angen i’r Gymraeg ymestyn allan i’r llefydd llai Cymraeg, i unrhyw dwll a chornel sydd yn cael ei dywyllu gan y Saesneg yn unig neu yn cael ei dywyllu gan ddiffyg Cymraeg neu ddim digon o Gymraeg. Dydi hynny ddim ar draul yr hyn sydd yn bodoli yn y Byd Cymraeg, a hynny yn bodoli yn gadarn iawn, ond mae hyn yn awgrymu mae’r gwaith yn y dyfodol yw sicrhau nad oes ynysoedd Seisnig yn gallu bodoli yng Nghymru.

            Wrth son am (ac os am herio a newid) yr ynysoedd Seisnig, neu cymunedau o fewn cymunedau lle mae is-gymuned Seisnig felly yn ffurfio ac yn bodoli o fewn y Gymru Cymraeg, o fewn ffiniau Cymru neu o fewn sefydliadau Cymreig mae’n rhaid i ni felly fel Cymry Cymraeg sicrhau fod hyn ddim yn digwydd.

            Rhaid rhywstro’r ynysoedd Seisnig rhag bodoli, nid drwy orfodaeth, nid drwy gasineb gwrth-Seisnig ond drwy genhadu gwerth yr Iaith Gymraeg, drwy ddarbwyllo ac yn amlwg drwy goroesawu. Mae’r awydd yna, mae’r ymwybyddiaeth o werth y Gymraeg yn cynyddu. Sut fedrw’chi werthfawrogi Hanes ac Archaeoleg Cymru heb werthfawrogi’r Iaith Gymraeg ? Amlwg. Credaf fod pobl yn barod i groesi’r bont.

            Does dim angen myfyrwyr yn eistedd ar y bont bellach, mae angen i ni Gymry Cymraeg arwain y ffordd dros y bont. Mae’r oes yn newid er gwaetha’r argyfwng a greuwydd ymhlith y tryderati Cymraeg yn dilyn canlyniadau’r Cyfrifiad. Rhaid i ni newid agwedd, nid “gwarchae” yw hi bellach, i ddefnyddio cymhariaeth hanesyddol, ond yn hytrach mae angen meddwl mwy fel Howell Harris a Daniel Rowlands os mynwch, llai o Glyndwr a Llywelyn a’r gwarchae di-ddiwedd a mwy o genhadu a hyder.

            Does dim byd gwell na thrafodaeth am yr Iaith Gymraeg ond pwy fydda wedi meddwl fod Archaeoleg a Hanes Cymru yn gallu bod mor wleidyddol. Gwych ac i’r gad newydd a ni. Beth bynnag gyflawnwyd drwy’r hen ddulliau (di-drais) credaf fod cyfle mawr yn y blynyddoedd sydd i ddod i ymestyn dylanwad y Gymraeg drwy weithredu yn genhadol, mae yn awydd a chefnogaeth allan yna ymhlith y Saeson mwyaf rhonc ac annisgwyl (digon o rheini yn y maes archaeoleg).

            Y pregeth felly yw llai o Glyndwr a mwy o Howell Harris. Llai o son am warchae a mwy o genhadu.