Hysbysebion Dillad 1935. Herald Gymraeg 27 Ebrill 2016

Pori drwy rhaglen ‘Eisteddfod Genedlaethol Frenhinol Cymru, Caernarfon 1935’, oedd wedi dod i’r fei yng nghanol nifer o hen lyfrau oedd yn arfer perthyn i fy hen fodryb, ddaeth ar hysbysebion i’m sylw. A dweud y gwir, rwyf bron a dweud mai dyma’r elefen fwyaf ddiddorol ynglyn a rhaglen Eisteddfod Caernarvon (with a V) 1935 – y tudalennau hysbysebion.

Fy nhywys i oes o’r blaen wnaeth yr hysbesebion a bendigedig o bethau oeddynt. Dyma chi hysbyseb G.O. Griffith & Son, teiliwr o Gaernarfon, eto hefo ‘V’, a hynny yn hysbyseb uniaith Saesneg yn rhaglen yr Eisteddfod. Ond yr hyn oedd yn wirioneddol wych am yr hysbys oedd y penwad “wherever appearance matters”. Dychmygwch y math yna o hysbys heddiw (neu ddim)  ar siopau’r stryd fawr neu’r archfarchnadoedd.

Os oes unrhyw bwyslais ffasiwn heddiw, y pwyslais yw ar i bawb edrych yr un fath, o Top Shop i Tesco’s fe gewch edrych fel eich ffrindiau, fel pawb arall, fel un, ond go brin gewch fod yn ‘unigolyn’. Tyfais i fyny dan ddylanwad cynllunwyr dillad fel Vivienne Westwood, lle roedd y pwyslais bob amser a’r unigrywiaeth a mynegi safbwynt gwleidyddol drwy eich gwisg.

Un o ddyfyniadau Westwood yw “Credaf fod gwisg, steil gwallt a cholur yn ffactorau hanfodol wrth gyfleu eich gweddau allanol”, sydd bron yn ategu hysbyseb G.O Griffiths yn uniongyrchol. Mae’r pethau yma yn bwysig. Ond mae is-bennawd i hysbyseb G.O Griffith sydd yn datblygu’r stori ymhellach.

Wrth ymhelaethu awgrymir fod angen i’ch gwisg gyfleu y gwir (yn erbyn y Byd), fod angen i’r stori fod yn gywir ac yn gyflawn. Fedra’i ddim dychmygu hysbysebion fel hyn heddiw rhywsut? Efallai fy mod yn anghywir, ond wrth ryfeddu a chraffu ar yr hysbys, cefais fy hudo yn llwyr a hiraethais bron na fyddwn wedi cael mynychu siop o’r fath ym 1935.

Y gobaith gorau – heddiw, yw’r siopau dillad ail-law, neu yn fwy manwl, dillad  o dras (vintage), a does dim rhaid crwydro’n rhy bell yma yng ngogledd Cymru. Cefais hyd i siaced frethyn Harris Tweed hyfryd yn ddiweddar yn Harley’s Vintage, Llangollen, siop sydd yn cael ei redeg gan fam a merch, y ddwy yn gallu siarad Cymraeg a’r ddwy yn cymeryd gofal o’u cwsmeriad.

Cofiwch, fe awgrymodd un ohonnynt fy mod yn edrych fel Richard Gere yn y siaced frethyn (sydd ddim yn swnio fel Mr Mwyn o gwbl!!!) ond oleiaf roedd gwen ar fy ngwyneb wrth brynu. Dyna sut mae gwerthu !!

Hysbyseb arall oedd yn perthyn i oes o’r blaen oedd un ‘Brown’s Cycle Stores’, a oedd wedi eu lleoli ar Stryd Llyn, Caernarvon (eto with a V), ac unwaith eto dyma ein hudo gan ddelweddau o ffyrdd bach y wlad, tyfiant a gwyrddni ym mhob man a llai o lawer o geir ar ein ffyrdd. Son am godi awydd i fynd ar gefn beic.

Does fawr o bleser reidio beic ar y priffyrdd bellach. Mae’r ceir yn gor-yrru ac yn gwybio heibio yn llawer rhy agos. Os byddaf yn mentro ar fy meic y dyddiau yma rwyf yn aros (yn hollol gaeth ac yn fwriadol felly) ar Lôn Eifion i ffwrdd o unrhyw gerbyd a ‘boy-racer’.

Ond, roedd siop Brown’s yn cynnig pebyll, offer gwersylla, manion ar gyfer ceir a hefyd beiciau-modur ail law – dyna sydd ei angen meddyliais. Antur yn crwydro cefn gwlad Cymru – beic neu feic modur a mynd ar grwydr i ddarganfod henebion Llyn ac Eifionydd, i ffwrdd o swn y byd, i ffwrdd o’r traffig.

Rhaid oedd gipolwg sydun ar y geiriadur (neu Google) i fy atgoffa beth yn union oedd ‘Milliner’, dydi’r gair yna ddim yn un or-gyfarwydd bellach. Rhywun sydd yn gwneud hetiau, neu ‘hetiwr’, fydda milliner felly. Er fod ambell ddyn sydd yn moeli yn gwisgo het neu gap, a digonedd o bobl ifanc hefo cap pel fas / hip-hop dwi’n amau yn fawr iawn os oes fawr o ofal wedi mynd mewn i’r dewis go iawn.

Os di’r cap yn ffitio a ddim yn edrych yn rhy wirion fe wneith y tro. Does fawr o ddynion yn y Gymru Cymraeg yn gwisgo het go iawn y dyddiau yma. Wedi diflannu i raddau helaeth mae’r arferiad o wisgo het gan ferched hefyd. Cofiaf fy nain a fy hen fodryb gyda hetiau ar gyfer y capel neu ar gyfer pan fyddai pawb yn mynd allan am dro yn y car, ond dydi’r arferiad yma ddim wedi parhau gyda’r genhedlaeth ifanc.

Eto, fe welir ambell i het mewn siopa dillad o dras fyddai’n ddim llai na ‘trendi’ heddiw petae’r unigolyn iawn yn eu gwisgo – rhaid wrth agwedd a chyfuniad addas o weddill eich gwisg – ond fe all hen het nain fod yn uber-cwl.

Cwmni ‘Marie Et Cie’ o Landudno sydd yn hysbysebu eu hetiau, a hynny fel gwneuthurwyr hetiau neilltuol. Rydych yn talu am rhywbeth unigryw. Wrth reswm mae’r llun mewn du a gwyn, 1935 yw’r flwyddyn wedi’r cwbl, ond petawn yn lansio rhywbeth tebyg heddiw byddwn yn cadw at y naws du a gwyn.

Mae’r hudoliaeth a’r glamor yn neidio i fyny  ar y Raddfa Richter yn sylweddol drwy fod mewn du a gwyn. Dyma hudoliaeth Hollywood gynt, mae’r lluniau o hyd yn well mewn du a gwyn – gallwch chi hefyd edrych fel Garbo, Crawford  a Deitrich.

Pwy fydda’n dychmygu fod Rhaglen Eisteddfod 1935 wedi darllen fel tudalennau Vogue? Pwy fydda’n dychmygu fod hen raglen Eisteddfod yn gwneud darllen mor hudolus?  Dyna’r wers mae’n debyg – gwisgwch a mwynhewch – ond gwnewch ddatganiad yr un pryd !!!!

Blychau Amddiffyn Ail Ryfel Byd Eryri, Herald Gymraeg 20 Ebrill 2016

Mae dau flwch amddiffyn (pillbox) yn perthyn i’r Ail Ryfel Byd ar draeth Dinas Dinlle ger Caernarfon. Mae un ohonnynt, a ddisgrifir fel ‘blwch-gwylan’ (seagull trench) wedi ei restru gan Cadw fel heneb rhestredig. Mae’r llall, y blwch sgwar, sef yr un ar ymyl y traeth a thu cefn i’r siop sglodion, heb ei warchod.

Wrth ymweld a Dinas Dinlle yn ddiweddar cefais gryn syndod o weld fod llwyfan-picnic pren (decking) wedi ei adeiladu ar ben, neu ar do, y blwch amddiffyn yma sydd heb ei restru. Fy ymateb cyntaf oedd fod hyn yn dangos amharch pur i heneb archaeolegol / hanesyddol sydd yn perthyn i’r cyfnod 1940/41. Ond, wrth drafod a archaeolegwyr eraill, y farn gyffredinol oedd, oleiaf bydd llai o siawns nawr y bydd y blwch amddiffyn penodol yma yn cael ei chwalu gan berchennog neu ddatblygwr di-feddwl.

Diflanu yn ddiweddar wnaeth y twr-gwylio  o’r Ail Ryfel Byd ym Maes Awyr Caernarfon wrth i’r maes awyr ehangu a datblygu. Heb os mae’r caffi newydd yno yn le braf a’r cyfleusterau yn gweddu i’r 21ain ganrif, ond roedd rhyw dristwch o weld fod yr hen adeilad wedi ei ddymchwel. Darn bach arall o hanes wedi diflannu am byth – yn enw datblygiad.

Roedd amddiffynfeydd milwrol gogledd Cymru yn rhan o Llinell Amddiffyn 23 a codwyd y blychau amddiffyn a’r blociau gwrth-danciau rhwng 1940 a 1941 yn dilyn cwymp Norwy i’r Naziaid. Yr ofn oedd, y byddai’r Almaenwyr yn ymosod drwy’r ‘drws cefn’, gan ddefnyddio’r Iwerddon niwtral a dyna’r rheswm am yr amddiffynfeydd milwrol a welir yr holl ffordd o Borth y Gest, drwy Nant Gwynant, dros Ben y Gwryd ac i lawr wedyn drwy Nant Ffrancon.

Gan fod y blwch-gwylan yn Ninas Dinlle mor eithriadol, gyda’i frics coch a siap ‘w’ – sef y wylan a’i adenydd, does syndod fod hwn yn safle rhestredig hynafol ond mae’n ddirgelwch pur i mi pam nad yw’r ail flwch amddiffyn wedi ei restru? Rwyf wedi crybwyll y peth hefo Cadw ond mae angen codi’r mater ymhellach hefyd gyda Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd hefyd.

Stori wahanol yw hi gyda’r pedwar blwch amddiffyn ym Mhen y Gwryd a’r ddau flwch yn Nant Ffrancon – mae rhain wedu eu rhestru sydd oleiaf yn cynnig rhyw fath o warchodaeth yn erbyn fandaliaeth.

Bu’m yn edrych ar y blychau amddiffyn ym Mhen y Gwryd yn ddiweddar gyda disgyblion ysgol o ardal Bae Colwyn oedd gyda anghenion arbenig fel rhan o brosiect lle roedd rhaid i’r bobl ifanc wneud ffilm ar yr henebion. Y wers mewn ffordd oedd cael y disgyblion i edrych ar y dirwedd ac i werthfawrogi pwysigrwydd y dyffrynnoedd a’r bylchau drwy Eryri.

Roedd mor amlwg wrth edrych i gyfeiriad y dwyrain o Ben y Gwryd, sef ar hyd Ddyffryn Mymbyr, mai dyma’r ffordd drwy Eryri am Loegr. Wrth edrych i’r de-orllewin roedd rhywun yn wynebu Nant Gwynant a’r ffordd am lan-y-mor. Does ryfedd felly fod pedwar blwch amddiffyn yma, un ar gyfer pob ffordd, ac un ychwanegol yn wynebu’r dwyrain, yn gwylio pob cyfeiriad posib. Does syndod chwaith fod caeran fechan Rufeinig yma – eto ar y ‘gyffordd’ rhwng y bylchau – ac yn rheoli’r ffodd am Fwlch y Gwyddel wedyn am Segontium, sef y gaer Rufeinig yng Nghaernarfon.

Does dim angen i mi ddadlau fod y ‘darlun llawn’ yn bwysig os am ddehongi a deall y dirwedd rydym mor ffodus i’w ‘fenthyg’ a’i fwynhau yn ystod ein cyfnod yma ar y ddaear. Drwy werthfawriogi’r Rhufeiniaid a Llinell Amddiffyn 23 rydym yn dod i werthfawrogi pwysigrwydd Pen y Gwryd heddiw fel cyffordd holl bwysig drwy Eryri.

Hyd yn oed yng nghyd destyn blwch amddiffyn bach digon di-nod yn Ninas Dinlle. Rydym angen dangos ychydig fwy o barch!

Cyn-Raffaeliad v Cafe Tabac Herald Gymraeg 13 Ebrill 2016

Yn Oriel Gelf Walker, Lerpwl tan y 5ed o Fehefin mae’r arddangosfa ‘Pre-Raphaelites, Beauty and Rebellion’,  a hynny mae’n debyg oedd yr ‘esgus’ angenrheidiol i dreulio ychydig o ddyddiau yn Lerpwl dros y Pasg. Fel byddai rhywun yn disgwyl gyda unrhyw arddangosfa Cyn-Raffaelaidd, roedd yr oriel yn brysur.

Byddai gweithiau fel ‘The Blessed Damozel’  gan Rossetti neu ‘The Beguiling of Merlin’  gan Burne-Jones yn gyfarwydd iawn i fynychwyr selog oriel gelf Lady Lever ond mwynheais yn fawr iawn y cyfle i gael gwerthfawrogi ‘The Eve of St Agnes’ gan John Everett Millias o gasgliad Brenhinol Elizabeth II. Go brin bydd yr hen Liz yn sylweddoli fod y llun ar fenthyg ond dyma chi bortread bendigedig o wraig Millias yn chwarae rhan Santes Agnes.

John Everett Millais The Eve of St Agnes, (1863)

Cymerodd Millias dair noson i beintio’r llun yng ngolau’r lleuad er mwyn ‘dal ysbryd’ stori Agnes yn breuddwydio am ei darpar ŵr a does dim modd osgoi’r naws arall-fydol a’r goleuo trawiadol a greir gan olau’r lleuad. Mae’n werth mynd draw i’r Walker i weld hwn yn unig!

Agwedd arall ddiddorol i’r arddangosfa oedd y pwyslais ar ddylanwad y Cyn-Raffaeliaid ar ddinas Lerpwl a felly roedd lluniau gan yr arlunydd Arthur Hughes yn cael eu dyledus barch fel arlunydd o’r ddinas ddaeth dan ddylanwad arddull y Frawdolaeth. Rwyf yn dal i chwilio am unrhyw arlunydd Cymreig oedd wedi ei ddylanwadu gan y Cyn-Raffaeliaid?

A gan fy mod yn Lerpwl, dim ond hanner esgus oedd ei angen i biciad draw i Café Tabac ar ben ddeheuol Stryd Bold ger cragen hen eglwys Sant Luc. Bu eglwys Sant Luc yn ddi-do ers 1941 ond erys yr adfail ar gornel Stryd Berry fel un o dir-nodweddion amlycaf Lerpwl.

Ar ddechrau’r 1990au roeddwn yn ymwelydd cyson a Chafé Tabac. Dyma lle byddwn yn cyfarfod yr actores Margi Clarke (Letter to Breshnev / Coronation Street) a’r phartnar ar y pryd Jamie Reid (Sex Pistols) wrth i ni gynllwynio sut i gryfhau’r cysylltiadau diwylliannol rhwng Cymru a Lerpwl. Y drefn oedd, cyfarfod yn Café Tabac tua’r 11 o’r gloch ac aros yno tan ganol pnawn hefo un pot o de ar ôl y llall.

Rhyfedd, ond yn ddiweddar cefais ebost gan cyn-ddisgybl o Ysgol Syr Hugh Owen, Caernarfon, sydd bellach yn entrepreneur lwyddianus iawn yng Nghaerdydd, yn son sut bu gweithdy  yn yr ysgol hefo Margi Clarke yn ysbrydoliaeth mawr iddo! A nid y tri ohonnom oedd yr unig rai oedd yn cynllwynio. Yn aml iawn ar y bwrdd drws nesa byddai aelodau o grwp The Farm yn cyfarfod a’u rheolwr. Suggs (canwr y grwp Madness).

Roeddwn (a rwyf) wrth fy modd yn eistedd mewn caffi yn cynllwynio. Roedd y traddodiad llawer cryfach rhywsut yn ninas Lerpwl nac yr oedd adre yng ngogledd Cymru. Wrth hel atgofion dros bot o de a chacan foron yn Café Tabac, cofiais fy mod angen darllen nofel ddiweddaraf Llwyd Owen ‘Taffia’ ar gyfer BBC Radio Cymru a dyma ymgolli’n llwyr am yr awr nesa ym myd cythryblus Danny, arwr diweddaraf Llwyd Owen.

Mor effeithiol yw sgwennu Llwyd nes fod awr wedi gwibio heibio heb i mi sylweddoli, roedd y te wedi oeri a’r gacan wedi dechrau magu crachen oherwydd y pelydryn haul oedd wedi ei ffocysu ar fy mhlat drwy ffenestr. Dim ond clywed ‘Killing Moon’ gan Echo and the Bunnymen a ‘Love Will tear Us Apart’ ar y jukebox a’m deffrodd o’m dwys-ddarllen.

A dyma ni yn cynllwynio eto (o fath). 

Pam o pam nad ydym yn clywed Y Cyrff, Gwefrau, Gwenno, Tynal Tywyll, Y Ffug neu Colorama yn y caffis yng Nghymru? Mae modd (ac angen) i’n hunaniaeth ni fod yn un sydd ddim yn ganol y ffordd!

Edward Burne-Jones The Beguiling of Merlin, (1833-88)

Dante Gabriel Rossetti The Blessed Damozel,  (1875-9)

Buddsoddi Mewn Celf, Herald Gymraeg 6 Ebrill 2016

Mae’n anorfod ar ôl yr holl flynyddoedd o sgwennu colofn ar gyfer yr Herald Gymraeg fod rhwyun yn mynd i ail-adrodd yr un neges o bryd i’w gilydd ond tydi hyn ddim o reidrwydd yn beth drwg. Felly os bu i mi ganmol myfyrwyr celf Coleg Menai yn y golofn hon yn y gorffennol, maddeuwch os y gwnaf yr un peth yr wythnos hon. Cofiwch mi fydd y myfyrwyr celf yn rhai gwahanol!

Yn oriel gelf Galeri, Caernarfon, ar hyn o bryd mae gwaith gan fyfyrwyr ail flwyddyn Coleg Menai. Y myfyrwyr yw, Hanna Greenhalgh, Elen Morris, Julie Lewis-Williams, Heather Hudson, Daniel Pritchard, Derri Sinclair, Rhona Bowey Brito a Michael Roberts. Yr arddangosfa yw ‘Rhwng’. Y neges – ewch draw i weld y gwaith.

Fel y disgwyl, mae yna waith celf heriol, lliwgar, gref, cysyniadol ar ddangos ar furiau Galeri. Mewn un ystyr (ystradebol), dyma’r dyfodol, ond dyna’r ffaith, talent ifanc, dyfodol disglair, dyfodol celf Cymreig. Mae sawl darn cryf iawn yma ond roedd un yn arbenig yn hawlio fy sylw, yn bennaf oherwydd fod y darn yn cynnwys blwch ffôn K6 o gynllun Giles Gilbert Scott (pensaer pwerdy Battersea a Chadeirlan Anglicanaidd Lerpwl).

‘Obsesiwn’ yw’r gair sydd mwyaf addas i ddisgrifio fy niddordeb mewn blychau ffôn K6, ond mae nhw’n hyfryd bethau ac amhosib yw gyrru heibio blychau o’r fath yng nghefn gwlad Cymru heb fachu ar y cyfle am lun bach sydun ar gyfer Facebook. Ta waeth, yr artist  Julie Lewis-Williams sydd wedi edrych ar hanes yr hen Gaernarfon gan gyfeirio yn ôl at buteiniaid Stryd 4 a 6 a gweu hyn i mewn i ffotograffau newydd wedi eu tynnu o fewn muriau’r dre.

Cyfres o luniau o ‘buteiniaid’ (ddim rhai go iawn) sydd gan Julie, ond petae rhywun ddim yn gwybod yn well – mae golwg ‘real’ iawn ar yr holl beth. Chwareus yn sicr. Ffordd arall o gyflwyno hanes yn sicr.

Hefo Helen Jones, Coleg Menai.

Beth am adael Caernarfon a throi hi tuag at Gaerdydd. Artist arall rwyf yn ‘ffan’ mawr ohonni yw Ani Saunders. Eto, maddeuwch am yr ail adrodd, ond mae lluniau Ani ar safle we Cardiff To The See, gweler: cardifftothesee.com  yn fendigedig ac yn hyfryd. Yn ei chasgliad diweddaraf (Mawrth 2016) mae llun gan Ani o Kevs Ford, aelod o’r grwp Llwybr Llaethog, ond yr oll yw’r llun yw wyneb Kevs tu cefn i ffram wag.

Gyda’i wallt yn wyn ac yn sticio fyny fel petae trydan newydd ei chwistrellu drwy ei gorff, mae portread Kevs yn awgrymu beth fydda wedi gallu digwydd petae R.S Thomas wedi chwarae rhan Dr Who ar y sgrin fach. Fe all Kevs fod yn unrhywun mae Ani wedi ei ddarganfod ar strydoedd Grangetown ond, rydym yn gwybod pwy ydi’o. Dyma chi aelod o un o’r grwpiau pop mwyaf arloesol welodd y byd Cymraeg erioed. Dyma chi rhywun fydda wedi gallu rhoi y ffidl yn y tô flynyddoedd yn ôl ond sydd yn dal i greu a chynyrchu cerddoriaeth wych er gwaethaf pob ffad a ffasiwn.

https://cardifftothesee.com/

Nid canmol Ani yw fy mwriad go iawn ond cydnabod yr hyn mae hi wedi bod yn ei ddweud yn ddiweddar ac os bu chi ei chlywed ar Taro’r Post, BBC Radio Cymru, fe wyddoch fod Ani wedi gofyn pam nad oes Amgueddfa Gelf Gyfoes yng Nghymru? Ei dadl yw fod angen ychwanegu at yr holl  blatfformau ar gyfer celf gyfoes – fod angen ychwanegu un llwyfan arall – yr un Cenedlaethol all uno pawb

Cyn gorffen hefo Ani, dyma dynu eich sylw at y ffaith mae hi sydd yn gyfrifol am gynllun clawr CD diweddaraf yn grwp Brigyn, sef y CD ‘Dulog’.

Ac i gloi y ddadl am yr wythnos hon, rwyf yn dychwelyd at dirwedd cyfarwydd. Rwyf yn ôl yn awgrymu fod rhaid i ni fuddsoddi yn y talentau ifanc sydd yma yng Nghymru. Efallai fod artistiaid mor amryddawn ac Ani yn dechrau creu argraff heb unrhyw fuddsoddiad allanol a does ond un cyfeiriad all Ani fynd – a mae hwnnw yn arwain tuag at lwyddiant. Felly hefyd gyda’r artist ifanc Meirion Ginsberg, mae rhywun yn ymwybodol fod Meirion yn creu argraff.

Gyda myfyrwyr celf ail flwyddyn Coleg Menai, mae’n ddyletswydd mewn ffordd fod unrhywun sydd yn ymwneud a’r diwydiannau creadigol yng Nghymru yn mynychu’r sioe. Fe ddylia cynhyrchwyr teledu / ymchwilwyr ar gyfer rhaglenni S4C  fod yn galw heibio – efallai fod yma rhywun all greu graffeg ar gyfer rhaglenni. Fe ddylia’r gweisg Cymraeg / Cymreig fod yno – efallai fod yma syniadau am gloriau ar gyfer llyfrau neu artist addas.

Yn ogystal a’r angen i’r diwydiannau creadigol yng Nghymru diwnio mewn a buddsoddi mewn talent ifanc mae angen pobl hefo ‘chydig bach gormod o bres’ i brynu’r gwaith. Dychmygwch yr hwb fydda artist ifanc yn ei gael o wybod fod rhywun wedi prynu gwaith ganddynt. Efallai bydd yr ‘ychydig bres’ yma yn help mawr iddynt gadw dau ben llinyn ynghyd yn y dyddiau cynnar yma o fyw ar ffa pob ar dôst.

Dydi artistiaid celf, mwy na di grwpiau pop, ddim o reidrwydd y rhai gorau am hyrwyddo. Y creu sydd yn bwysig iddynt. Mae’r cyfathrebu bron yn eilradd. Os am ehangu’r dirwedd ddiwylliannol Gymraeg a Chymreig mae angen dau beth. Mae angen mwy o weiddi – creu mwy o gynnwrf a sylw a rhoi mwy o barch i bethau. Ac yn ail, mae angen buddsoddi – a mae hynny yn golygu cefnogaeth, cyfleoedd ac yn ddelfrydol rhoi arian i mewn i economi’r artistiaid ifanc Cymreig.

STORIEL, Herald Gymraeg 30 Mawrth 2016

Diwedd Ionawr oedd hi, roeddwn yn DJ’io yn STORIEL, (Amgueddfa ac Oriel Gwynedd), Bangor fel rhan o noson lansio arddangosfeydd yr arlunydd Iwan Gwyn Parry a lluniau gan y nofwraig awyr-agored Vivienne Rickman-Poole. Pan dwi’n dweud ‘DJ’io’ be dwi’n feddwl yw chwarae recordiau a fy newis ar y noson oedd hen recordiau feinyl Cymraeg fel ‘Tocyn’ gan Bran, ‘Calon’ gan Injaroc a ‘Draenog Marw’ gan Crysbas.

Y syniad oedd chwarae’r cyfarwydd ac eto gwneud yr holl beth yn hwyl. Roedd dros 300 wedi mynychu agoriad Iwan a Vivienne felly doedd neb yn clywed y recordiau ond dio’m ots. Ar ol cyrraedd adre dyma deimlo ein bod wedi cael rhywbeth ym Mangor  / gogledd Cymru fyddai yn hollol arferol yn Efrog Newydd neu Stuttgart. Dyma deimlo fod Bangor yn sicr yn cael ei drawsnewid oherwydd STORIEL a PONTIO.

Dyma fyddsoddi mewn diwylliant. Mi fydd y buddiannau yn bell gyrrhaeddol. Diolch byth fod pethau yn symud i’r cyfeiriad iawn. Heb ddiwylliant a bywyd diwylliannol yng Ngwynedd does ond un cyfeiriad i’r llif o bobl a thalentau ifanc – a hynny yw Caerdydd. Mae rhywun yn sylwi hefyd sut mae Caernarfon wedi ei drawsnewid yn ddiweddar, eto diolch i’r siopau bach ‘boutique’ boed yn siop grefftau Iard, Ann Catrin Evans, Dave Stephen ac Angela Evans neu yn barlwr hufen ia Palas Caffi. Rydym yn codi’r safon.

Dychwelais i STORIEL ddechrau Mawrth i gyfweld Vivienne Rickman-Poole o flaen cynulleidfa fyw, ar ffurf ‘Mewn sgwrs gyda …..’.  Eto byddai gweithgaredd neu noson fel hyn yn holloll arferol yn Efrog Newydd / Stuttgart – ond braf oedd cael gwneud hyn ym Mangor.

Dim ond ar fy nhrydydd ymweliad a STORIEL cefais gyfle i fwynhau gwaith Iwan a Vivienne go iawn. Es yno am ginio, mae’r caffi yn rhagorol a dewis da ar gyfer llysieuwyr, a wedyn treuliais awr go dda yn mwynhau’r celf. Heb os Iwan Gwyn Parry yw un o’r arlunwyr tirweddol gorau welodd Cymru erioed. Yn fy marn i, mae Iwan yna - ochr yn ochr hefo JMW Turner, mae o mor dda a hynny!

Mae’r lluniau newydd llawer mwy ‘sci-fi’ na’r hyn rydym wedi ei arfer gael gan Iwan, sydd ond yn cadarnhau fod yma artist ymryddawn sydd yn bell o fod wedi cyrraedd pen ei daith – mae mwy a gwell i ddod ganddo heb os.

Nofio llynnoedd Eryri mae Vivienne ac yn tynnu lluniau o’i hanturiaethau hefo camerau bocs, camerau mae hi wedi ei hadeiladu / creu ei hyn. Dyma chi un o’r artistiaid mwyaf diddorol, cyffrous, deallus, arbrofol sydd gennym yng ngogledd Cymru ar hyn o bryd. LLwyddiant Vivienne yw gallu chwalu ffiniau – mae hi’n artist ac yn nofwraig. Mae hi’n cysylltu ac yn dibynu ar y dirwedd yma yn Eryri.

Adeilad hynafol yw Plas yr Esgob, Bangor, ond fel oriel ac amgueddfa mae’n adeilad braf a golau a llwyddiant yr amgueddfa ar ei newydd wedd yw fod y rhinweddau bach diddorol, mympwyol ac od o ran y casgliadau amgueddfaol wedi cael ei cadw. Felly mae ‘Coron Enlli’ yn dal yno, yn werth ymweliad jest er mwyn hynny. Dyma chi be ‘di gwrthrych diddorol ond wedyn mae cleddyf Segontium yn un o’r gwrthrychau archaeolegol pwysicaf yn y casgliad – eto mi fyddwn yn mynd yno jest i weld y cleddyf.

Neu beth am y llechi cerfiedig o Nant Ffrancon?  Rydym angen gwrthrychau mewn amgueddfa, nid y nonsens ‘sgrin-gyffwrdd’ a phopeth ar gyfrifiadur a dyma llwyddiant mawr STORIEL, mae’r holl le yn teimlo fel rhywbeth dinesig a newydd (Efrog Newydd / Stuttgart) ond fod Coron Enlli yn eistedd yn daclus ac yn amlwg yn y casgliad.

Rhaid, rhaid, buddsoddi mewn diwylliant a mae gogledd Cymru yn cael ei drawsnewid. Mae hyn yn ofnadwy o bwysig. Ewch a chefnogwch.

Joy Formidable v Y Byd Cymraeg, Herald Gymraeg 23 Mawrth 2016

Dyma chi gwestiwn yr wythnos yma, sut yn union rydym yn diffinio’r dirwedd ddiwylliannol Gymraeg? Rwyf am ddefnyddio un engraifft penodol er mwyn amlygu rhai o’r cymhlethtodau cysylltiedig ond cyn dechrau mae’n debyg fod werth cydnabod mai’r ffactor sydd wedi cymhlethu pethau mwyaf dros yr holl flynyddoedd yw’r gwahaniaeth rhwng y diwylliant ‘Cymraeg’ a’r diwylliant ‘Cymreig’.

Fel dau gariad wedi ffraeo a’u cefn at eu gilydd yn gwrthod siarad. Dau fyd gyfochrog ynghlwm ar yr un dirwedd ac eto ar adegau yn ddau fyd mor wahanol. Efallai i ni bobl y ffin (Maldwyn ayyb) ymdopi’n haws – doedd dim dewis. Diddorol. Rhywystredig. Doniol (ar adegau). Trist (ar adegau eraill). Ond dyna chi – yng Nghymru da ni’n byw!!

Hynny yw, ac awgrymaf hyn yn garedig, dydi’r Cymry Cymraeg rioed di gallu wirioneddol ymdopi a Dylan Thomas. Rwan, does dim amheuaeth fod Talacharn yn le unigryw mewn unrhyw gyd-destyn, ac yn sicr yng Nghymru does nunlle ru’n fath, ond yr is-deitlau hefo Dylan yn amlach na pheidio yw ei fod yn ‘wrth-Gymraeg’. Nid felly gyda’r Thomas arall, R.S, ac er fod hwnnw yn fardd-Cymreig  yn union fel Dylan, rydym yn hoffi gwleidyddiaeth R.S, felly rhywsut mae o yn dderbyniol yn y Gymru Cymraeg.

Dewis a dethol yw’r duedd. “Mae hwn yn iawn i fod yn rhan o’r ‘Byd Cymraeg, ond tydi hwn ddim”, a tydi’r Byd Pop Cymraeg / Cymreig ddim yn eithriad yn hyn o beth. Byddai dadansoddi’r gwhahaniaeth rhwng Cymraeg a Chymreig yng nghyd-destyn y Byd Pop yn destyn doethuriaeth prifysgol a does dim gobaith mul gennyf wneud unrhyw gyfiawnder a’r holl ddadleuon o fewn 600 o eiriau.

Y grwp pop Joy Formidable o ardal Yr Wyddgrug yw’r engraifft penodol rwyf wedi ei ddewis er mwyn trio gwneud mymryn bach o synnwyr o bethau. Ond cyn dechrau’r ddadl dyma awgrymu fod rhain o’r rhan ‘anghywir’ o Gymry, nid y ‘famwlad’ ond y Mers, y tir yna yn hanesyddol lle bu rhaid i’r ddau Llywelyn frwydro am eu tiriogaeth. Efallai mai erthygl am bobl y ffin ddyliwn i fod yn sgwennu.

Dyma chi grwp (o Gymru) sydd yn cael llwyddiant rhyngwladol. Mae nhw newydd fod yn teithio De America er engraifft. Dyma chi grwp sydd yn canu rhai o’u caneuon yn Gymraeg, caneuon fel ‘Y Garreg Ateb’, ‘Tynnu Sylw’ ac ‘Yn Rhydiau’r Afon’. Rhaid dweud fod ‘Y Garreg Ateb’ yn wych gyda llaw!

Clip youtube Y Garreg Ateb https://www.youtube.com/watch?v=1nGOKtcWfGM

Ond yr hyn dwi’n weld yn ‘ddiddorol’yw’r diffyg ymwybyddiaeth, (neu hyd yn oed diddordeb) o artistiaid fel hyn ymhlith y Cymry Cymraeg. Y tebygrwydd yw fod mwy wedi eu gweld mewn cyngerdd yn Brazil nac mewn unrhyw gyngerdd yng Nghymru. Ydi hyn yn fater mor syml a bod Joy Formidable “rhy weird” ar gyfer y Cymry Cymraeg traddodiadol sydd yn hapus hefo Bryn, Elin ac Yws neu Candelas /Swnami os o dan 20oed? Neu, efallai fod y peirianwaith Seisnig sydd yn hywryddo Joy Formidable heb weld gwerth hyrwyddo mwy gyda’r Cymry Cymraeg?

Wrth reswm mae’r dirwedd yn newid ac yn esblygu drwy’r amser a mae DJs fel Adam Walton (Radio Wales) a Lisa Gwilym (Radio Cymru) wirioneddol wedi llwyddo i chwalu’r ffiniau ac i ddrysu’r dirwedd yn y ffordd orau bosib. Peth cyffredin bellach yw gweld grwpiau Cymraeg ar lwyfannau y Gwyliau Cymreig fel y Dyn Gwyrdd a Phenwythnos Talacharn ond rwyf yn anfodlon diolch i’r trefnwyr am hyn – achos fel hyn ddylia pethau fod.

Er fod pethau yn newid yn ara deg, onid yw’n amser bellach, fel gyda Wal Berlin, i gael gwared a’r ffiniau yn gyfangwbl? Mae’r ‘arbrawf Cymraeg’ wedi methu i greu y chwyldro angenrheidiol os am gyrraedd y miliwn o siaradwyr. Rhaid i’r Gymraeg fod yn berthnasol i bawb yng Nghymru a fedrith hynny ddim digwydd gyda’r status quo.

Cerdded yn Rhyd Ddu, Herald Gymraeg 16 Mawrth 2016

Rwyf i fod i ganolbwyntio ar daith gerdded a ‘chinio Dolig’ colofnwyr yr Herald Gymraeg yn y golofn yr wythnos hon. Rwyf yn dweud ‘cinio Dolig’ achos mae trio cael y pump ohonnom mewn un lle ar yr un diwrnod yn golygu fod ein cyfarfod blynyddol (Nadoligaidd) yn tueddu i ddigwydd ym mis Mawrth ar ôl tua hanner cant o ebyst cyn cael hyd i ddiwrnod addas.

Ond cyn cyrraedd y llwybr troed o Ryd Ddu i Feddgelert a’r cinio benedigedig yng nghaffi Hebog rwyf angen eich tywys ar drywydd arall. Nid am y tro cyntaf mae Nia Rhosier ,ysgrifennydd Hen Gapel John Hughes, Pontrobert ym Maldwyn wedi dod i gysylltiad. Sgwennais ychydig yn ôl am yr Hen Gapel yn yr Herald Gymraeg a dyma ategiad os nad atodiad i’r erthygl hwnnw.

Wedi 20 mlynedd o warchod yr adeilad hanesyddol pwysig hwn a bod yn gyfrifol am y gwaith adfer ym 1995, daeth yn bryd i’r ymddiriedolwyr a’r pwyllgor ystyried dyfodol y Capel gan fod aelodau presennol yr Ymddiriedolaeth a’r Pwyllgor yn heneiddio. Mae hon wrthgwrs yn stori gyfarwydd led led Cymru. Yn y bôn mae’r pwyllgor angen codi £43,000 er mwyn gosod to newydd i’r capel ac angen rhywun (ifanc a brwdfrydig) i gymeryd y cyfrifoldeb am godi’r arian.

Yng ngeiriau Nia “Un ffordd o wneud hynny fyddai dod o hyd i berson brwdfrydig gyda sgiliau cyfrifiadurol i sefydlu corff cwbl annibynol fel ‘Cyfeillion Hen Gapel John Hughes Friends’, gweithredu fel Cadeirydd a chael eraill i ymuno, gan ddechrau trwy annog pobl i ‘brynu’ llechen am £10 yr un. Gwaith y Cyfeillion fyddai codi arian a cheisio grantiau ar-lein”.

Felly dyna’r apel, wedi ei gynnwys o fewn erthygl yn hytrach na llythyr at yr Herald, er dwi ddim yn amau mai llythyr ganddynt fydd y cam nesa wrth geisio cael hyd i’r person brwdfrydig addas yma. Ond o feddwl am y peth ychydig mwy, dyma deimlo fod angen rhywun sydd a gweledigaeth hir-dymor ar gyfer Capel John Hughes. Un peth yw codi arian ar gyfer prosiect penodol ond mater arall yw cynaladwyedd hir dymor – a dyna sydd wir ei angen.

Wythnos yn ôl cefais wahoddiad gan Lywodraeth Cymru i fod yn rhan o drafodaeth hefo cannoedd o entrepreneriaid ifanc o ogledd Cymru yn Venue Cymru, Llandudno ac roedd bod yn eu plith yn brofiad gwefreiddiol os nad ysbrydoledig. Dyma chi y dyfodol mentrus mewn un ystafell. Digon o waith fod un copa walltog yno yn ymwybodol o Gapel John Hughes ond sgwni o osod yr her iddynt, oes yna bobl gyda’r sgiliau cyfrifiadurol a’r mentergarwch fyddai yn edrych ar gwestiynau fel Capel John Hughes drwy sbectol newydd?

Cwestiwn yn unig yw hyn, ond yn sicr mae’r ‘bobl ifanc’ yn byw mewn byd gwahanol iawn i’n byd ni ac ar ôl treulio diwrnod yn eu cwmni cefais deimlad pendant fod angen mwy o sgwrs a fod angen dod a phobl ifanc mentrus i mewn i’r ‘Byd diwylliannol Cymraeg’. Cawn drafod hyn ymhlellach mewn erthygl arall yn y dyfodol agos.

Felly cerdded o Ryd Ddu i Feddgelert wnaeth colofnwyr yr Herald gan droedio hen sarn Chwarel Llyn y Gadair er mwyn cyrraedd ochr bella’r llyn. Agorwyd y chwarel oddeutu 1885 fel menter gyd-weithredol a bu i hyn barhau hyd at y 1920au er yn gymharol aflwyddianus yn ôl y son.

Adeiladwyd y sarn ar draws y tir corsiog er mwyn cludo’r llechi o’r chwarel draw i bentref Rhyd Ddu a wedyn wrthgwrs eu cludo ar y rheilffordd i lawr am Gaernarfron drwy Gwm Gwyrfai. Doedd dim cledrau ar y sarn sydd yn awgrymu fod y llechi yn cael eu cludo gan geffyl a throl efallai? ond rhaid fod yna fwriad i osod cledrau yno ond fod y gwaith yma heb ei gwblhau.

Mae’r llwybr am Feddgelert yn mynd heibio adfeilion un o’r melinau ac eto awgrymir fod hwn yn adeilad arall na chwblhawyd. A dweud y gwir os am ymweld a chwarel fel hon a cheisio dehongli’r archaeoleg fy argymhelliad fyddai mynd a llyfr Alun John Richards ‘A Gazateer of the Welsh Slate Industry’ (Gwasg Carreg Gwalch 1991) hefo chi.

Mae rhan helaeth o’r llwybr am Feddgelert yn mynd drwy Goedwig Beddgelert a mae’r cerdded ‘lawr allt’ mwy neu lai yr holl ffordd. Does dim cerdded anodd yma. O ddiddordeb, petae rhywun hefo digon o amser am detour sydun, byddwn hefyd yn argymell mynd i weld Llyn Llywelyn, sydd ychydig oddiar y llwybr.

Un o’r pethau gorau am ddiwrnod fel hyn gyda’n cyd-golofnwyr (heblaw am y dirwedd a’r cerdded) yw’r cyfle i gael sgwrs a braf oedd sgwrsio gyda pawb yn eu tro a buan iawn y cyrrhaeddom bentref Beddgelert ar gyfer yr ail ran o’r gwaith – sef sgwennu ‘Taste Test’ am gaffi Hebog ar gyfer y Daily Post.

Rwan mae sawl peth gennyf i’w ddweud am gaffi Hebog a maddeuwch i mi os byddaf yn ‘gor-ganmol’ ond mae’r caffi yma yn wirioneddol wych. Yn gyntaf wrth gerdded i mewn rydym yn clywed cerddoriaeth Gymraeg yn cael ei chwarae – OK yr arferol Bryn Fon/Gai Toms ond dwi ddim am gwyno.

Yn ail dyma un o’r paneidiau gorau o de dwi di gael ers talwm – OK rydym wedi cerdded rhyw bedair milltir ac yn sychedig, ond yn sicr i chi dyma banad o de go iawn. 10 allan o 10.

Mae’r bwyd wedyn o safon uchel iawn, llawer uwch na mae’r pris yn ei awgrymu a mae rhywun yn rhyfeddu ar y gofal sydd wedi ei gymeryd o ran gosod y bwyd heb son am ei flas. Diweddglo perffaith i’r daith gerdded.