David Davies a Broneirion, Llandinam. Herald Gymraeg 20 Awst 2014.

 

 

Bydd unrhywun sydd yn gyfarwydd a theithio ar hŷd yr A470 yn gyfarwydd â cherflun David Davies yn Llandinam ond faint ohonnom sydd wedi dod allan o’r car i gael gowlg gwell? Wyddo’chi beth, dyna chi rhywbeth i mi ei wneud am y tro cyntaf yn ddiweddar, ac wrth sefyll wrth droed David Davies mae rhywun yn cael cyfle i werthafawrogi’r cerflun yn ei lawn ogoniant.

Ger llaw mae’r bont haearn dros Afon Hafren, campwaith adeiladol cyntaf David Davies a dyma werthfawrogi’r safle, a’r lleolioad, a’r dirwedd, am y tro cyntaf yn iawn. Gwybio heibio mae rhywun yn y car – ar frys – ar y ffordd i Gaerdydd neu ar y ffordd adre – byth amser. Roedd yr haul allan a chefais luniau da o’r bont.

 

Yr ail safle i mi ymweld a hi oedd y fynwent ac Eglwys Sant Llonio, mae’r eglwys yn hynod am y ffaith fod dwy bedyddfaen yno. Ond gwir bwrpas fy ymweliad y tro hwn oedd i weld cerrig bedd David Davies, Edward ei fab a’r chwiorydd Gwendoline a Margaret. Yn annisgwyl braidd mae bedd y chwiorydd ym mhen pella’r fynwent ac yn llawer mwy di-nod na cholofn eu taid.

 

Eisteddais yno am sbelan, a meddwl am faint o ddyled sydd ganddom fel Cenedl am eu casgliad o gelf a roddwyd yn eu tro i’r Amgueddfa Genedlaethol. Dyma ni felly yn Llandinam, ar droed ac yn cael cyfle i werthfawrogi y lle yn iawn, mae’n hyfryd yma er gwaethaf yr A470 a’r ceir yn rhuthro ac yn rhuo.

Ar ȏl talu teyrnged i’r ddwy chwaer mentrais i fyny am Broneirion, y tŷ a adeiladwyd gan David Davies a dyma sylwi ar arwydd fod croeso i ymwelwyr a fod modd archebu panad. Bendigedig, felly dyma archebu pot o de ac ymlacio yn un o’r cadeiriau esmwyth yn edrych dros dirogaeth David Davies.

 

Rhaid fod rheolwyr y ganolfan ‘Geids Cymru’ wedi amau fod gennyf ddiddordeb mawr yn y tŷ achos daeth gwraig ataf a gofyn os byddwn yn hoffi petae rhywun yn fy nhywys o amgylch y tŷ. Doedd ond un ateb i hynny, “byddwn wrth fy modd” a dyma chi wledd.

Cefais weld y meinciau a byrddau ‘Mouseman’, gyda’r llygod bach wedi eu cerflunio ar y coesau. Nid o gyfnod David Davies oedd y rhain ond rhywbeth roedd y Geids wedi brynu yn ddiweddarach. Cefais olwg ar y lloftydd - fo a hi, David a Margaret (roedd Margaret ei wraig o Lanfair Caereinion yn wreiddiol). Mae’r holl lofftydd bellach dan ofal yr 13 Sir felly mae pob ystafell ac arddull a lliw gwahanol. Gwenais wrth weld enw ar lofft cangen Meirionnydd o’r Geids – ‘Cader Idris’.

 

Rhaid  fod lofftydd David a Margaret wedi bod yn rhai ysblenydd yn eu dydd. Ond efallai mae’r uchafbwynt oedd cael gweld tŷ bach David Davies, son am foethus ac yn ȏl fy nhywysydd – roedd y sedd bren yn wreiddiol – dyma chi dŷ bach crand os welais i un erioed.

 

Ac yn olaf cefais weld y capel preifat yn y selar. Roedd rhain yn “credu go iawn” , yn llwyr ymwrthodwyr a byth yn gweithio ar y Sul.

Carreg fedd Gwendoline a Margaret

Peter Lord @ Plas Glyn y Weddw. Herald Gymraeg 13 Awst 2014

Dr Robyn Lewis yn trafod Meini Pemprys.

Os cofiwch i mi sȏn yn gynharach eleni am y Mostyn yn Llandudno, fe awgrymais fod yr awyrgylch yn fwy “Ewropeaidd” bron, nid fod hynny yn beth drwg o reidrwydd / o bell ffordd, ond os am oriel lle does dim amheuaeth o gwbl o ran y naws am le – ewch am oriel Plas Glyn y Weddw.    

Dyma ni, ‘Cymreig’ heb os, Llanbedrog, Pen Llŷn, Meini Pemprys, Elsi Eldridge, llestri Nantgarw, pawb yn siarad Cymraeg yn y caffi (rhagorol) – dwi ddim yn amau mae hwn di’r lle am banad a chelf ar bnawn Dydd Sul. A dyma ni yno Sul dwetha ar gyfer sgwrs gan Peter Lord fel rhan o gyfres o sgyrsiau ‘Y Darlun Mawr’.

Rwan Peter Lord yw “Mr Hanes Celf yng Nghymru” neu “Mr Hanes Celf Cymreig” – dyma chi ddyn fydda ni yn ei ddisgrifio fel rhywun sydd yn “gwbod i stwff”. Cawn awr fyrlymys gan Lord yn olrhain hanes y derwydd a’r bardd mewn lluniau a does dim dwy waith fod y cyd- destyn ehangach gwleidyddol yn chwarae rhan bwysig yn ymddangosiadau’r derwydd / bardd.

 

O ran arwyddocad, efallai mae’r derwydd / bardd yw’r “cysylltiad” gyda’r brodorion gwreiddiol ar Ynys Prydain – cyn y Sacsoniaid / Normaniaid  / Saeson bellach, (nid fod y fath beth a brodorion go iawn yma ym Mhrydain gan fod pawb yn fewnfudwyr ar ȏl Oes yr Iâ chwedl Dr Eurwyn William). Neu efallai y dyliwn ofyn brodorion ers pryd? – fod rhai yma o flaen y lleill – di’r ots?

Mae Lord yn crybwyll yr angen yma dros y blynyddoedd i gysylltu ac oes well a fu, yn sicr felly yn y cyfnod ‘Rhamantaidd’ lle mae cawlach o ddelweddau gan artistiaid y cyfnod yn cynnwys Cȏr y Cewri a’r derwyddon heb unrhyw grybwyll o’r cyfnodau archaeolegol perthnasol. Mae’r angen yn dal hefo ni.

Mae Iolo Morganwg yn cael ei drafod, oes modd ei osgoi gofynnwn, a mae delwedd Henry Rowlands o’r drewydd (Mona Antiqua Restaurata 1723) yn gwneud ymddangosiad ac am y tro cyntaf rwyf yn clywed o ble cafodd Rowlands fenthyg ei ddelwedd cyn ychwanegu’r sandals !

 

 

 

 

Ac wrthgwrs mae hanes y bardd olaf yn lladd ei hyn rhag i filwyr Edward I ei ddal yn allweddol yn hyn ȏll. Boed hon yn stori wir neu ddim, dyma sail i lun Thomas Jones ‘The Bard’ 1774, sydd yn ei dro wedi ei ybrydoli gan gerdd Thomas Grey (1757) ‘The Last Bard’. A’r llun dan sylw gan Lord oedd llun William Jones ‘The Bard’ 1819. Pawb yn dilyn eu gilydd – yr un ddelwedd yn cael ei ail-adrodd, ail-gylchu, ail-ddehongli, ail ddefnyddio.

Un peth oedd yn hollol amlwg yng nghanol bwrlwm Peter Lord oedd fod angen i ni wneud ein gwaith cartref, dysgu’r eirfa, dysgu am ein harlunwyr Cymreig – does dim modd dilyn hyn ȏll heb ddipyn o wybodaeth cefndir. Mae Lord yn gwybod cymaint o “stwff” fel bod rhaid gwneud eich gwaith cartref. Ond efallai dyna’r her – i ni fod yn barod i ddysgu mwy am gelf Cymreig.

 Ac i gadw cyd-bwysedd – mae angen dipyn o awyrgylch ‘Ewropeaidd’ arnom hefyd – edrych allan yn hytrach na mewn !

http://www.oriel.org.uk/en/whats-on

 

Why it's unlikely I'll discuss Welsh language music like this again.

 

So this Blog becomes a yo yo. I took it down for a while because the debate generated reduced the level of the debate even further.  I wish now that the "Punk Rock" words had not been included in the damned thing (they barely were) because they only see me for the clothes that I wear and  never listened to a word that I said (guess who). The Crud reviews debate  for Radio Rhydd and Y Ffug may be funny, it may generate debate but trying to debate with these people is akin to a debate with UKip - totally pointless.

For your information - I was informed and inspired by Punk Rock sure - but I  am defined by and engaged with Wales - this place, and y Gymraeg.

Disagreement is fine.

But silencing voices is a slippery slope.

You win - keep the SRG - like Elvis we leave the building.

 

BBC Radio Cymru get on the phone - they want to discuss the Blog - go ahead but not with me.

It does not happen does it - they want an argument - what me on the radio with someone from Maes B and somebody from Y Selar.

I don't think so.

 

Taking the Blog down on reaching 1000 views felt like a KLF style art statement.

Sneaking it back up contradicts everything.

I am tempted to write a counter argument but won't.

I am however concerned about the lack of historical perspective.

 

So watch S4C on 30th August, Potter's documentary 'Gadael yr Ugeinfed Ganrif'

 

We are not right, not better - we never said that.

Not relevant - that is the prerogative of youth.

Full circle tho' this was Wales when we first started - never thought it would come back with such a vengeance.

They don't like dissent do they, those SRG types.

I standby what I said.

 

 

I leave it to Marley "if you know your history then you will know where you are coming from" (Buffalo Soldiers)

 

 

 

These are some of my thoughts on this year's Eisteddfod. I took part in two events - one I enjoyed immensely and one left me profoundly depressed. I also saw a couple of things which suggested that the Eisteddfod has a role to play in the wider debate - this is my wander through the Maes.

The first Invitation was to take part in a discussion about the Decades of Welsh language Music (Brwydr Degawdau) at Caffi Maes B at the Eisteddfod (7.8.14). I was asked to do the 1980's. The idea of Brwydr Degawdau was a panel of guest speakers -  as advocates for each decade. Sounded like fun / should be fun. I accepted.

However alarm bells began to ring when I checked out the Maes B website to find out more about the event and realised that none of the panelists were named, so I had no idea who else was taking part.

On the day, Caffi Maes B was full - there was no more room in the venue - so I guess additional marketing was un necessary - but it felt like us - the panellists were the after thought - no need to announce contributors. No attempt to reach any fans we may have or indeed may have had back in the day.

This is not an ego thing - it just felt slightly disrespectful in an unthinking / half-arsed way on behalf of the organisers.

Surprisingly the audience stayed with it, so why was it that I was left with a feeling of such utter despair at the end of the whole thing ?

My fellow contributors included Geraint Davies, a member of 1970's band Hergest - to be honest a band we never even bothered to discuss, let alone slagg off, in the 1980s such was their almost total irrelevance to anything going on. Geraint is kind of OK but his closing shot of "Hey it's only Pop Music" summed the whole thing up - it's not that important.......

But Geraint - the whole point is that bands changed our lives - be it the Sex Pistols or The Clash or in this context Trwynau Coch, Jarman, and Llygod Ffyrnig for sure - life was never the same again - I do so hate that attitude of "Pop Music can't change anything".

Other panellists included the consummate professionals Gareth Potter (DJ, Clustiau Cwn, Traddodiad Ofnus, Ty Gwydr etc) and Dyl Mei (Genod Droog and general media personality). Potter and Dyl Mei were entertaining as expected.

Potter (1990's) is an actor - he certainly gave the liveliest and most entertaining performance of the day - and to be fair made some really good points about the social context of coming from a non-Welsh speaking background in the South Wales Valleys.

Likewise Dyl Mei (2000's) is always good value - he is a true-pro / media-whore and he does know his stuff in terms of music. Dyl Mei understands the value of soundbites and the odd shock value statement.

As I said they are both consummate pros.

The young presenter lady (2010 - 2014) talked about how 'Can i Gymru' was getting better, with cool bands taking part - by this point I had lost the will to be on stage. Had this been 1989 I could have done a punky amateur-dramatic stroppy walk off, but I'm 52 and that would have looked a bit silly .......

At the end there is no time for a discussion.

So in conclusion it wasn't that bad - it just wasn't that good.

Over half the audience were slouched on bean-bags, all very Glastonbury - maybe I don't like being 'slouched at'. These days I would have preferred had they all been sat on William Morris chairs. I would have preferred this discussion at Gregynog. To be perfectly honest, without the discussion you could argue that this was entertainment rather than debate - and in view of the comments about Can i Gymru and this being "only Pop Music" - we surely needed the debate.

It all ended without a bang, no tweets, no response, everybody just went off to DJ on the Maes or to do whatever they do ...... it took me 2 days to feel better. My involvement with Welsh Pop music and Culture has always been about revolutionary politics - about change - this just felt like hanging out with faceless A.Ms at the Welsh Assembly - constitutional politics.

I do not / did not belong here - this sort of sloppy event serves only to de-value Culture. I say this not in a snobby way but I can't do this again, I cannot do this for the same reason as I no longer drink alcohol - the hangover is just not worth it.

The exhibition of Record Sleeves 'CLORIAU' curated by Rhys Aneurin on the other hand, proved that Welsh Culture can be treated with respect and can be done very well. Rhys had invited various contributors to select a record sleeve and discuss the image in around 200 words. Featuring sleeves from all periods - this raised the bar - took things seriously - gave artwork and Pop Music status. I suggested on tweets and Facebook that this was the best thing on the Maes this year. Easily more 'Art' than y Lle Celf - definitely more relevant and direct - not cloaked in conceptual speak which serves only to mask the unimaginative.

Rhys Aneurin looked cool and was well dressed. During my 2 days on the Maes I met a few of the crowned bards, I was even introduced to the Archdruid (not Julian Cope). We failed to converse. I was left with an impression that my world of Welsh language Punk Rock and the Welsh Archaeological Landscape is as strange to them as cynganeddion is to me. I was not particularly struck by their dress sense - this maybe is the key. If Rhys Aneurin understands the value of presentation - the bards need a lesson.

Rhys Aneurin being interviewed.

One bard stood out, Eurig Salisbury, he had dress sense, looked good and we talked about taking poetry to the youth / kids - there is hope I thought. There has to be more to all this than blind acceptance / stupid fools who stand in line (quote Sex Pistols). I still wonder sometimes what the Archdruid and Gorsedd actually do? What's the point? They are mostly invisible.

On my travels I came across the Plaid Cymru tent - Dr Richard Wyn Jones, Simon Thomas A.M and a lady I did not know were busy discussing the potential fall out from the Scottish Referendum - either way it will have a profound effect on British politics. Obviously they looked at this from a Welsh context and what it may mean in the future for Plaid Cymru's policies on furthering Welsh autonomy.

This was easily one of the more important debates taking place on the Maes - but in terms of presentation, it was literally street politics - people just stopped on the way and listened as they spoke from behind a table and chairs on the stand. All very May 1968, Sandanista style - in one sense cool. I listened and really valued Dr Richard Wyn Jones's analysis.

And briefly into the art space, 'Y LLe Celf' - Natasha Brooks was there, naked in the bath, on video .... but no menstrual tree this time - Menna Elfyn providing poetic accompaniment.

Marian Delyth's 6 pieces on the FWA struck some kind of chord - certainly a cultural and historical one. I am obsessed with documenting FWA graffiti. But, much as I appreciate Marian Delyth's subject matter, the actual art of it left me a bit under-whelmed. Pictures of FWA charactres on a wooden cross and then photographed ..... but nevertheless  good to see Glyn Rowlands (Lone Wolf of Corris) represented.

On my way down to Llanelli the previous day, our detour tool us to Glan Denys - to pay our respects ....

The Brwydr Degawdau debacle (at least mentally for me) meant one thing - leave the Eisteddfod and get a standing stone in. I re-visited Samson's Jack on the Gower. A towering great phallic thing, almost totally obscured now by the hedge (in the hedge). It helped. I had tea with old friends and fellow travellers on the Gower. I was introduced online to Dewi Bowen who informs me that Samson's Jack and the nearby maenhir of Ty'r Coed are aligned on mid-winter sunrise. Next time I shall hook up with Dewi and do some Julian Cope style tramps on the Gower.

Musically, my Eisteddfod highlight was ONE SONG, 'Dere Mewn' by Colorama - the first time I had heard this live. Carwyn gave me a nod from the stage. (I was pleased / honoured and surprised) - this is a tune of the highest order - superb. In another world this would be a Hit, in Wales that does not really happen but this is a Hit, this is a proper tune - the kind you play over and over again. I shall search out the CD and play this on my little show on Mon FM.

here's a video clip of 'Dere Mewn' https://www.youtube.com/watch?v=h4UxLL7458k

My return to the Maes (9.08.14) is to discuss Llys Rhosyr and the llysoedd of the Princes of Gwynedd with Myrddin ap Dafydd hosted by Amgueddfa Cymru. I am offered tea on arrival. My name is on the posters - I am almost surprised.
Myrddin approaches all this form the written evidence from 'Cywyddau' written at the time by the bards. I approach form archaeological / material evidence - we meet, easily in the middle and conclude that we need to look at the whole context - y darlun llawn - and that archaeologists for sure need to take stock of poetry sources.

This is a wonderful discussion, it has a point even if only to introduce Castell Prysor to our audience. We do conclude that we have some way to go. We are introducing Castell Prysor, rather than discussing Castell Prysor. I suggest we need to tune in to the Welsh archaeological landscape rather than make excuses for the historical failings of the Education System - get hold of an O.S Map and get out there - explore and discover - it is as simple as that.

Once we are done I leave - that's enough Eisteddfod for me for one year.

On my way home we stop at the wonderful Machinations café in Llanbrynmair and I finish reading Trevor Fishlock's 'Gift of Sunlight'

http://www.amazon.co.uk/Gift-Sunlight-Trevor-Fishlock/dp/1848518110/ref=la_B001HOCLJQ_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1407748768&sr=1-2

This book, which tells the story of Gwendoline and Margaret Davies, their search for something more, their belief that through Art and beauty we can enrich lives concurs absolutely with all my thoughts on the Eisteddfod. These things should inspire and not de-value. We have a responsibility to further the debate and if anything raise the bar. I think Rhys Aneurin as curator of 'Cloriau' managed this at this year's Eisteddfod. Our debate on Welsh Pop Decades  left me most disappointed. Our discussion on the 'llysoedd' of the Princes of Gwynedd restored my faith  that we can have quality discussions even in a tent with the audience sat on bales.

'A Gift of Sunlight' should be essential reading. Gwendoline and Margaret were absolute visionaries - they raised the bar.

.

Merched Dan 15 Trwynau Coch @ CLORIAU @ Eisteddfod

 

 

‘Merched Dan 15’ Trwynau Coch  (7" vinyl)

“A glimpse of stocking is something shocking” meddai Cole Porter yn y gân ‘Anything Goes’ a heddiw, yn oes porn ar y we a rhyw ym mhob man, mae’n anodd cofio / dychmygu beth oedd naifrywdd y cyfnod yna ddiwedd y 70au. Doedd delwddau fel hyn ddim yn gyffredin tu allan i St Trinian’s ac yn sicr ddim yn gyffredin yn y Gymraeg.

Roedd hon yn ferch Gymraeg yn dangos ei choseau. Roedd hon yn record Gymraeg yn gwthio ffiniau, ychydig bach yn ‘Punk Rock’, ychydig mwy yn ‘Don Newydd’ neu hyd yn oed ‘Rocecer’ fel bathwyd eu cerddoriaeth gan y newyddiadurwr Hefin Wyn, oedd oleiaf yn ddisgrifiad fwy Cymreig na Punk Rock……

Nid eu record gorau, ond hwn oedd y datganiad cyntaf, y Trwynau yn chwythu. Mae ‘Angela’ yn un arall, yn troi hogia ifanc ymlaen yn meddwl am y MILF’s. ‘Mynd i’r Capel Mewn Levis’ oedd y Trwynau ar eu mwyaf anarchaidd, ‘Pepsi Cola’ ar eu mwyaf pop, doedd y record yma ddim yn newid bywyd rhywn fel gwnaeth ‘Never Mind The Bollocks’ ond roedd yn agor y drws i rywbeth newydd a pherthnasol yn y Gymraeg.

Heddiw, dyma ni yn oes Rolf Harris a Jimmy Saville a dydi’r neges ddim mor ddeniadol, ddim mor hawdd i’w werthfawrogi / glodfori / drafod hyn yn oed, mae’r oes wedi newid …..

 

 

Diolch i Rhys Aneurin am y gwahoddiad ac am guradu'r arddangosfa bwysig hon !

Elsi Eldridge @ Amgueddfa Gwynedd, Herald Gymraeg 6 Awst 2014.

 

 

Yng Ngŵyl Latitude yn ddiweddar ymunodd y cynllunydd ffasiwn, Vivienne Westwood gyda’r ymgyrchydd Greenpeace Frank Heweston, (un o rheini a garcharwyd yn Rwsia) i drafod neu yn wîr i awgrymu 10 ffordd o wneud y Byd yn well lle. Rwan, yn amlwg, roedd hyn yn rhan o ‘adloniant’ yr ŵyl ond fel awgrymwyd yn y cylchgrawn i-D fe heriwyd ac addysgwyd y gynulleidfa hefyd – yn ogystal a’u diddanu.

            Un pwynt diddorol iawn a gynnigwyd oedd “Ewch i Orielau Celf, mae hyn yn rhad ac am ddim ac yn fodd i chi gysylltu a’r byd”. Efallai byddai rhywun yn disgwyl datganiad  ‘celfyddydol’ gan Vivienne Westwood ond y mwya mae rhywun yn meddwl am beth mae hi yn awgrymu, y mwya mae rhywun yn gweld y synnwyr yn y datganiad yma.

http://i-d.vice.com/en_gb/read/interviews/3764/10-ways-to-save-the-world-with-vivienne-westwood

            Yn ddiweddar bu’m ddigon ffodus i glywed Trevor Fishlock yn rhoi sgwrs am ei lyfr diweddara “A Gift of Sunlight, The fortune and quest of the Davies sisters of Llandinam”. Flynyddoedd maith yn ȏl, bu i mi ffilmio eitem am Gwilym Cowlyd ac Arwest Glan Geirionydd ger Llyn Geirionydd ar gyfer ei raglen deledu. Doedd o ddim yn fy nghofio!

            Fe ddechreuodd ei sgwrs drwy drafod y llun ‘La Parisienne’ 1874 gan Pierre-Auguste Renoir. Dyma un o’r lluniau o gasgliad Gwendoline Davies a roddwyd i’r Amgeuddfa Genedlaethol ym 1951. Be wnaeth Fishlock wrth ddangos y llun oedd dechrau dadansoddi ac egluro nodweddion penodol o fewn y llun. Daeth y llun y fyw  - yn fwy byw – nid ar yr olwg gyntaf mae gwerthfawrogi llun o’r fath yn ei lawn ogoniant. Wrthgwrs mae’r ferch yn y wisg glas yn drawiadol a mae rhywun yn ymwybodol mae Renoir yw’r arlunydd, ond drwy ddeall y peth yn well mae rhywun yn llwyddo i gael mwy o bleser – dyna’r pwynt yma, rhaid wrth addysg, rhaid edrych yn ddyfnach, rhaid ein bod gyda’r awydd i ddeall yn well.

            Llun arall a ddangoswyd gan Fishlock yn ystod ei sgwrs oedd llun o David Davies, Llandinam gan Ford Madox Brown, eto o’r un flwyddyn, 1874. Roedd Madox Brown yn un o gyfoedion ac un o gyfeillion Holman Hunt, Millais a Rossetti – y Cyn-Raffaeliaid. Diddorol iawn oedd gwylio rhaglen portread Hywel Teifi Edwards ychydig ddydiau yn ȏl ar S4C, rhaglen rhagorol gyda llaw, ac yn ystod y rhaglen, dyma Hywel Teifi yn crybwyll agweddau digon amheus David Davies tuag at yr Iaith Gymraeg. Beth feddyliwn felly am David Davies Llandinam? – mae’n debyg fod rhaid ystyried hyn yng nghyd-destyn yr oes roedd o yn byw ynddi, fel sydd yn rhaid mor aml wrth drin a thrafod Lloyd George.

            Yr wythnos hon agorwyd arddangosfa newydd ‘Mildred E. Eldridge’ yn  Amgueddfa ac Oriel Gwynedd ym Mangor. Hi, fel da ni’n dweud bob tro oedd “Mrs R.S Thomas”, ond dyma chi her a osodwyd ar y noson agoriadol gan yr Amgueddfa – onid yw hi bellach yn amser i bobl ddechrau darganfod am R.S drwy gelf Elsi yn hytrach na chlywed am Elsi ar ȏl darllen barddoniaeth R.S?

 

            Fel gyda ‘La Parisienne’, y mwyaf mae rhywun yn astudio o waith Elsi, y mwya mae rhywun yn dod i werthfawrogi’r lluniau. Eto, does dim dwy waith fod Oriel Plas Glyn-y-Weddw wedi bod yn brysur yn codi’r ymwybyddiaeth o waith Elsi dros y blynyddoedd diweddar. Ac eto, dyma ofyn yr un cwestiwn, pam ein bod ni fel Cymry Cymraeg rhywsut mor ddiethr i’r Byd yma – fy nadl i bob amser yw ei bod yn hen bryd i ni berchgoni (a gwerthfawrogi) artistiaid Cymreig fel Elsi.

            Nid fod angen Vivienne Westwood i’n hargymell i fynd draw i weld arddangosfa Elsi, ond mae’n werth mynd. Mae 56 llun yn yr arddangosfa. Mae un llun o 1945 o R.S yn cysgu sydd yn dangos R.S mewn golau addfwyn, yn dangos y cariad rhyngddynt – dyma chi lun anarferol o’r cymeriad anodd, gwyllt, rhagfarnllyd rydym yn ei adnabod mor dda.

            Mewn sgwrs arall yn ddiweddar, gyda’r cyn-archdderwydd Dr Robyn Lewis bu’m yn trafod sut y bu i R.S “ddarbwyllo” yr Ashmolean yn Rhydychen i ddychwelyd Meini Pemprys i Lŷn (eto Oriel Plas Glyn-y-Weddw). Eto, cwestiwn – faint ohonnom sydd yn sylwi ar / gwerthfawrogi y meini ger y drws i’r Plas? Mae hyn yn bwysig – dyma engraifft prin iawn o wrthrychau archaeolegol sydd wedi “dod adre” – mae hyn yn eithriadol – a mae hyn yn ddadl arall wrthgwrs!

            Heb os, mae lluniau Elsi o adar a phlanhigion yr un mor ysbrydoledig a rhai Tunnicliffe a’r chwiroydd Massey yn Oriel Ynys Mȏn. Felly os yw R.S ddim at eich dant mae’r lluniau Byd Natur yr un mor gyffrous. Diddorol hefyd yw’r  hunnan bortreadau, eto trawiadol, emosiynol, a mae lliwiau Elsi yn rhywbeth nodweddiadol – does dim byd cryf a thywyll yma – popeth yn ysgafn – yn fwy Laura Ashley na Vivienne Westwood os maddeuwch i mi am y gymhariaeth.

            A’r cwestiwn yma o ‘Newid y Byd’ ? Wel o ran gweithredu yn uniongyrchol, neu oleiaf gorymdeithio, ac os nad un o’r ddau yma – oleiaf lleisio barn am y lladd erchyll yn Gazza ar y cyfryngau cymdeithasol, mae mynychu oriel gelf yn swnio yn weddol ddibwys yntydi. Ond efallai wir mewn cyd-destyn ehangach fod gwerthfawrogi celf yn rhywbeth ddylid ei argymell, fel parchu’r amgylchedd a pharchu ieithoedd lleiafrifol a pheidio taflu sbwriel – proses yw’r holl beth o greu dinasyddion – ac yn y diwedd, y gobaith yw fod dyn yn ddigon call i beidio tanio taflegrau at ysbytai.

            Dyna’r peth anodd ar y funud, trio cyfianwhau sgwennu erthyglau fel hyn, neu mwynhau lluniau Elsi Eldridge neu mynychu darlith gan Trevor Fishlock tra mae plant bach Gazza yn colli eu bywyd, eu cartrefi, eu rhieni, eu brodydd a chwiorydd. Rhywsut, rwy’n amau pan bydd pobl yn astudio’r hanes diweddar yma bydd yn anoddach i gyfiawnhau hyn oll yng nghyd-destyn yr oes.

            Tybiaf bydd di-faterwch a methiant llwyr gwleiddyddion y Byd heddiw yn rhywbeth arall fydd yn ‘methu’r prawf’ – fe gannodd Huw Jones yndo am y math yma o beth, ‘Sut ferwch chi anghofio?” ond wrth arall-eirio Huw Jones yn 2014, y cwestiwn amlwg yw sut gallwch gyfiawnhau hyn?  Doeddwn rioed yn meddwl byddai rhaid i fy mhlant weld hyn ar y newyddion. Ac heb am eiliad drio gwenud yn fach o hyn ȏll,  mae cân arall yn dod i’m meddwl yma, ac er fod hon am gariad yn wreiddiol, dyma chi osodiad perthnasol i wleidyddion y Byd “You’ve got a lot to answer for” – y gân gan Catatonia wrthgwrs!

"Cofis Go iawn" Herald Gymraeg 30 Gorffennaf 2014

Mae’n ddiddorol meddwl am y cwestiynau na ellild eu holi, am y pethau na ddylid eu trafod ac yn y cyd-destyn Cymraeg a Chymrieg mae peidio trafod yn rhywbeth peryglus iawn. Mae’n rhaid i ni gael y drafodaeth, mae’n rhaid i ni gynnal deialog ehangach am yr Iaith a diwylliant, boed hynny yn boenus neu ddim. Felly pythefnos yn ol dyma gyhoeddi erthygl yn trafod ymateb yr artist Bedwyr Williams ynglyn a chreu yn yr Iaith Gymraeg (Herald Gymraeg 9 Gorffennaf 2104).

            Ar y diwrnod cyhoeddi edrychais ymlaen i weld ymateb pobl ar y cyfryngau cymdeithasol, ond dim byd, dim ymateb o gwbl i’r erthygl. Felly dyma gyhoeddi fy “siom” os hynny yw’r gair cywir, ella “syndod” ddyliwn i ddweud, fod dim ymateb o gwbl i’r golofn a rhoddais sylw i’r perwyl hynny i fyny ar fy nhudalen Trydar. O fewn awr i wneud hyn roedd dros 250 o hanner o bobl wedi edrych ar yr erthygl ar Blog ‘Thoughts of Chairman Mwyn’. Felly rhaid mynd a’r ceffyl at y dwr…..neu rhywbeth felly …….

            Pythefnos yn ddiweddarach mae Radio Cymru yn cysylltu gyda’r bwriad o drafod yr erthygl ar rhaglen Dylan Iorwerth. Dim band-eang gan y BBC yn amlwg, rhaid fod y golomen wedi cael ei dal ar Ynys Enlli rhwng Caernarfon a Bangor ond gwerthfawrogais eu diddordeb a chytunais i gymeryd rhan. Holl bwynt yr erthygl oedd gofyn y cwestiwn sut fath o gymdeithas Gymraeg rydym wedi ei greu lle mae pobl yn teimlo nad oes modd iddynt gyfrannu drwy gyfrwng y Gymraeg – am pa bynnag reswm.

            Nid cwestiynu cymhelliad Bedwyr Williams oedd y golofn, roedd hynny yn hollol amlwg wrth gyfeirio ato ef a Gruff Rhys fel artistiaid ddylia wneud yn union beth mae nhw isho ei wneud o ran yr elefen greadigol. Ond, fe gefais neges gan y BBC, doedd yr eitem ddim am gael ei recordio gan nad oedd Bedywr am gymeryd rhan. Beth oedd y BBC eisiau sgwn i – ffrae rhwng Bedwyr a finnau ar y radio?

            Mewn gwirionedd, dydi Bedwyr Williams ddim yn allweddol o gwbl i’r erthygl. Y cwestiwn sylfaenol yw beth yw canlyniadau’r plismona parhaol ar yr Iaith a Diwylliant Cymraeg?. Fel arfer, nid dadla yn erbyn cadw neu codi safon Iaith yr wyf, ond gofyn cwestiwn pwysig, ehangach – beth am ieuenctyd rhywle fel Casnewydd neu Fflint – beth sydd yn eu denu nhw at ddiwylliant Cymraeg heddiw yn 2014 ac yn bwysicach byth – a fydd croeso iddynt?

Ychydig yn ddiweddarach rwyf yn mynychu un o nosweithiau Gwyl Arall yng Nghaernarfon a mae rhywun yn fy holi pam nad oes mwy o bobl Caernarfon yn y gynulleidfa. Beth oedd dan sylw gan yr holwr oedd y “Cofis go iawn”, pobl Sgubor Goch, nid y mewnfudwyr diwylliedig dosbarth canol (fel fi).

Fel rhan o Gwyl Arall roeddwn yn arwain taith gerdded o amgylch Caernarfon yn edrych ar hanes Canu Pop Cymraeg yn y dre. Taith hwyliog ddigon ysgafn oedd y bwriad ond wrth orffen y daith ger safle’r clwb nos Tan y Bont (maes parcio bellach) dyma ofyn yr union gwestiwn yma. Pam fod cyn llied o’r dosbarth gweithiol yn cysylltu a’r diwylliant Cymraeg sydd mor gyfarwydd i ni gyd?

Mae hwn yn gwestiwn gall unrhywun ohonnom ofyn, boed yn grwp pop Cymraeg cyfredol (mwy na thebyg yn canu yn ddwy-ieithog) neu yn unrhyw gyfrwng boed S4C, BBC Radio Cymru neu unrhyw gylchgrawn Cymraeg. Petae unrhywun ohonnom yn bod yn onest byddai rhaid cyfaddef fod rhywbeth ar goll – does yr un ohonnom hefo’r math o gyrhaeddiad fydda rhywun wedi ei obeithio amdano. A’r eithriadau – Tony ac Aloma, C’mon Midfield, Dafydd Iwan, Bryn Fon? Efallai, oleiaf byddai rhai o drigolion Sgubor Goch yn gallu eu henwi, ond petawn i yn sefyll ar y stryd yng Nghaernarfon fory/heddiw, fydda fawr o neb yn gwybod am ein ymdrechion o 1980 tan 1994 fel y grwp Anhrefn, mae mwy o siawns o hynny yn Bratislava neu Donegal.

Nid dadlau fod yr Anhrefn yn allweddol i unrhywbeth o gwbl, ond mae lle i gredu fod ieuenctyd Casnewydd wedi cymeryd mwy o sylw o’n caneuon protest gwrth-Thatcher ar ddiwedd yr 80au na wnaeth unrhywun o ‘Sgubs’ na unrhyw stad tai arall Cymraeg. Mi oedd pobl yn troi fyny yng nglybiau nos Casnewydd fel Stow Hill Labour Club a The Legendary TJ’s. Chafwyd rioed y math yna o gefnogaeth yn y Gogledd – onibai am y dosbarth canol Cymraeg – yr un rhai ar y cyfan a fyddai yn mynychu’r Steddfod neu yn gwylio S4C.

Does dim ateb gennyf. Nid pwyntio bys. Ond, onid gwell cyfaddef a sylweddoli na smalio fod popeth yn iawn?

             

Cyfarthfa v Six Bells Herald Gymraeg 23 Gorffennaf 2014.

 

Wrth grwydro strydoedd Blaenafon dyma daro ar draws tŷ o’r enw ‘Hayward Cottage’ a sylwi ar y gofeb wedi ei osod ar wal y tŷ. Dyma gartref Sir Isaac Hayward (1884-1976) cynghorydd lleol, arweinydd Cyngor Llundain rhwng 1947 a 1964, ond dyn a chefndir cyffredin, mab i loŵr ac yn wir, fe weithiodd Hayward ei hyn yn y pyllau glo pan oedd ond yn 12 oed.

            Fel arfer gyda achosion fel hyn, ymateb rhywun yw, “Duw, doeddwn ddim yn gwybod hunna”, a felly hefo Hayward. Wrth reswm mae rhywun yn gyfarwydd neu yn sicr yn ymwybodol o’r enw Oriel Hayward, a saif ar ochr ddeheuol Afon Tafwys yn Llundain, ond dim ond nawr roedd rhywun yn gwneud y cysylltiad.

            Yn ystod cyfnod Hayward fel arweinydd Cyngor Llundain adeiladwyd y ‘Royal Festival Hall’ ym 1951 fel rhan o ddathliadau a gweithgareddau Gwyl Prydain a mae’r oriel, ‘Hayward’, wedi ei enwi fel teyrnegd i gefnogaeth Hayward i’r Celfyddydau.

            Rhywbeth arall doeddwn ddim yn wybod oedd fod lluniau gan Sydney Curnow Vosper (yr arlunydd sydd yn gyfrifol am ‘Salem’) i’w gweld un un o goridiorau Castell Cyfarthfa, Merthyr. Dyma’r ail achos o “Duw, doeddwn ddim yngwybod hunna” o fewn yr un penwythnos. Felly dyma syllu ar fraslun pensil gan Vosper oedd yn rhan o’r gwaith paratoi ar gyfer ei gampwaith ‘Salem’.

 

            Ac er mwyn dechrau dadl, diddorol iawn oedd sylwi nad yw wyneb y Diafol i’w weld o gwbl ar y llun pensil. Sgwni felly os yw Vosper yn “gweld” hyn yn datblygu wrth iddo roi lliw ar y llun go iawn ac yn cael hwyl hefo ni, y gynulleidfa, am flynyddoedd i ddod? Ta waeth am hynny, beth felly oedd cysylltiad Vosper a Merthyr gofynnais?

            A dyma chi rhywbeth arall oedd yn newydd i mi, fod ei wraig Constance James yn enedigol o Ferthyr. Y ffaith amdani gyda Vosper yw ein bod mor brysur yn trin a thrafod ‘Salem’ fel nad oes sylw yn cael ei roi i agweddau eraill o’i waith neu ei fywyd. A dweud y gwir, roedd lluniau Vosper braidd o’r golwg yn y coridor yma, sgwni os mae rhywbeth i ni bobl y Gogledd yw’r holl beth yma am ‘Salem’? Siawns fy mod yn anghywir am hyn, ond rhaid cyfaddef nad oedd sylw teilwng na phriod le yn cael ei roi i’w waith.

            I achub rhan Cyfarthfa, mae casgliad eang iawn ganddynt, mae’r amgueddfa yn werth ei gweld, a felly amhosib yw rhoi priod le i bob gwrthrych. Cawn gasglaidau archaeolegol diddorol yma gan gynnwys gwrthrychau Rhufeinig o’r gaer ym Mhenydarren a mae gwrthrychau o’r Aifft i’w gweld yma hefyd.

            Efallai mae un o’r gwrthrychau mwyaf anarferol ar ddangos yma yw’r car ‘Sinclair C5’ a ddyfeiswyd gan Clive Sinclair, sef y car oedd yn rhedeg ar fatri trydan. Gwelwyd Rhodri Llwyd Morgan yn gyrru un ar S4C yn ddiweddar ar y rhaglen ‘Darn Bach o Hanes’. Cytundebwyd ffatri Hoover ym Merthyr i adeiladu’r ceir ond ar ol gwerthu cyn lleid a 17,000 o’r ceir daeth y busnes i ben ym 1985. Nid dyma’r dyfodol yn amlwg!

 

            Daeth ein gwibdaith o amgylch Cymoedd y De i ben mewn penterf bychan o’r enw  Six Bells ger Abertileri. Mae’r enw, fel yn achos Aberfan, yn or-gyfarwydd, am reswm trist iawn gan i 45 o lowŷr gael eu lladd mewn damwain (ffrwydriad o dan ddaear) yma ym 1960. Yr hyn roeddem yn ymweld ac e oedd y gofeb ‘Guardian’, gwaith celf anferthol o loŵr ym Mharc Arael Griffin.

            Creuwyd y gofeb gan yr arlunydd Sebastian Boyesen a mae wedi ei greu o filoedd o ribanau dur. Dr Rowan Williams ddadarchuddiodd y gofeb yn 2010 a mae’n hawdd deall pam fod nifer wedi galw’r gofeb yn ferswin Cymru o ‘Angel y Gogledd’ gan Antony Gormley. Wrth i n i ymweld a Guardian roedd gwr mewn oed yn eistedd ar gadair gyferbyn a’r gofeb – roedd ei dad yn un o’r rhai a gollwyd yn y drychineb.

            Dyma ddod a’r hanes yn fwy na byw, dyma ein hatgoffa fod y digwyddiadau yma wedi effeithio pobl go iawn, a fod yr effeithiau hynny yn parhau hyd heddiw. Yn yr Oes sydd ohonni, gyda toriadau enfawr yn wynebu cynghorau lleol, pwy a wyr faint mwy o weithiau fel hyn fydd yn cael eu comisiynu?

 

Mae Boyesen hefyd yn gyfrifol am gerfluniau o’r Siartwyr yng Nghoed Duon felly dyma’r gair olaf i’r artist "The industrial revolution was fired by Welsh coal and ultimately, the British Empire was built using Welsh coal. People have forgotten this and the incredibly high cost that coal had on the local communities."

http://www.bbc.co.uk/wales/arts/sites/sebastien-boyesen/