Effaith Brexit ar Dreftadaeth Cymru, Llafar Gwlad 147

Rwyf yn sgwennu’r golofn hon ychydig ddyddiau ar ôl Etholiad Cyffredinol 2019. Er nad oes modd rhagweld y dyfodol, mae buddugoliaeth Boris Johnson yn debygol o arwain at wireddu Brexit. Y cwestiwn mawr mae’n debyg yw sut fath o Brexit fydd Johnson yn sicrhau? Ymbellhau yn sylweddol o’r UE neu cadw’n weddol agos? Un peth weddol amlwg dros y blynyddoedd dwetha wrth i’r drafodaeth am Brexit fynd yn fwy-fwy eithafol ac adain dde, does fawr o drafodaeth wedi bod ar effaith hyn ar dreftadaeth.

Mae fy marn wedi bod yn ddigon cyhoeddus ers y dechrau. Does dim da all ddod o Brexit, fedra’i ddim enwi un mantais. Cenedlaetholdeb Seisnig / Lloegr a’r gwrthwynebiad tuag at mewnfudo, ffantasi o ail greu’r Ymerodraeth Brydeinig – popeth sydd yn groes i genedlaetholdeb radical Gymreig. Er fy mod yn ystyried fy hyn yn fwy o anarchydd na chenedlaetholwr rwyf yn derbyn fod yr hyn sydd yn cael ei alw yn ‘genedlaetholdeb Gymreig’ ar y cyfan yn un agored, sydd yn edrych allan i’r Byd yn hytrach nac am i mewn. Yn hyn o beth rydym yn rhannu’r un math o genedlaetholdeb a’r Alban.

Er wedi dweud hyn, mae gennyf amheuon mawr am y syniad Yes Cymru a phawb dan un faner. Does dim modd cerdded o dan yr un faner a’r adain dde a ffasgwyr – Cymry neu ddim. Rhaid i genedlaetholwyr Cymreig drafod hyn neu bydd ‘Annibyniaeth’ fel ‘Brexit’ yn troi mewn i slogan heb ei ddiffinio. Nid wedyn mae cael y sgwrs!

Wrth grwydro hyd a lled Cymru yn sgwennu cyfrolau archaeoleg ar gyfer Gwasg Carreg Gwalch byddaf yn aml yn sylwi ar fyrddau gwybodaeth wrth gyrraedd safleoedd hanesyddol a henebion – weithiau ar ochr adeilad, weithiau ger y safle neu’r maes parcio. Sylwais yn aml ar arwydd ERDF (European Regional Development Fund) a baner yr UE. Heb orfod meddwl rhy galed, dyma sydd ger y maes parcio i siambr gladdu Bryn Celli Ddu ar Ynys Môn a dyma sydd ar wal y caffi yng Nghastell Henllys ger Trefdraeth, Sir Benfro.

Bryn Celli Ddu yw un o’r siambrau claddu Neolithig mwyaf trawiadol yng Nghymru. Siambr gladdu cyntedd sydd yma yn y traddodiad Gwyddelig. Siambrau Dyffryn Boyne fel Knowth, Dowth a Newgrange yw’r engreifftiau amlycaf o’r siambr cyntedd (passage grave). Yr hyn syn hynod am gyntedd Bryn Celli Ddu yw ei fod yn wynebu’r dwyrain a wedi ei osod ar linell codiad yr haul ar hirddydd haf. Roedd hyn yn fwriadol gan yr amethwyr cynnar a adeiladodd y siambr oddeutu 3100 cyn Crist.

Byddaf yn dychweld yn aml at ddyfyniad Dr Eurwyn William yn Discovered in Time, Treasures From Early Wales (Amgueddfa Genedlaethol Cymru 20011). Dyma’r dyfyniad: “… in Wales there are no ‘natives’; we are all incomers, and it is only the degree that differs”.

Yr hyn sydd gan Eurwyn mewn golwg yw fod pawb wedi mudo yma i Ynysoedd Prydain rhywbryd ar ôl Oes Yr Ia, wrth i’r ia doddi a chaniatau i bobl ail sefydlu yma – hyn tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl. O Ewrop ddaeth bawb felly. O Ewrop ddaeth amaethyddiaeth tua 4000 cyn Crist. O Ewrop ddaeth technoleg metal tua 2000 cyn Crist. Felly i bob pwrpas rhaid ni ddiolch i Ewrop a’r Cyfandir am mwy neu lai bob datblygiad pwysig yn y cyfnod cyn-hanesyddol – yn sicr amaethyddiaeth a defnyddio metal.

O safbwynt siambrau claddu cyntedd Ynys Môn mae Bryn Celli Ddu a Barclodiad y Gawres yn perthyn i’r traddodoiad Gwyddelig. Does ond rhaid cymharu cerfiadau Newgrange a Barclodiad a byddai plentyn pedair oed yn gweld y cysylltiad. Yr un yw’r traddodiad. Ymhell cyn gychod o harbwr Caergybi roedd y Gwyddelod yn croesi’r dŵr ac ym ymgartrefu ar yr ynys. Dyma lle mae dyfyniad Eurwyn Williams mor berthnasol.

Yn y cyfnod ôl-Rufeinig a’r Canol Oesoedd Cynnar roedd mudo o’r Iwerddon i ardal Sir Benfro a’r hen Sir Aberteifi yn ymddangos yn rhywbeth gymharol gyffredin. Er nad oedd ffasiwn beth a Sir Benfro na Ceredigion, roedd yr aradl de-orllewinol yma o Gymru yn amlwg yn denu mewnfydwyr o’r Iwerddon a gellir gweld y dystiolaeth o hyn yn yr holl gerriig bedd Ogam sydd i’w canfod yno.

Ogam yw’r wyddor gynnar Wyddelig, ffurf Ganol Oesol Gynnar o’r Wyddeleg a mae’r ffaith fod cymaint o gerrig dwy-ieithog (Lladin ac Ogam) yn y de-orllewin yn awgrymu fod nifer wedi mudo i’r ardal yma yn y cyfnod oddeutu’r 5ed / 6ed ganrif ôl Crist. Rwyf wediu sgwennu am hyn yn helaeth yn y gyfrol Cam i’r Deheubarth, Safleoedd Archaeolegol yn ne-orllewin Cymru, (2017, Gwasg Carreg Gwalch).

Bryngaer Oes Haearn ger Trefdraeth yw Castell Henllys sydd bellach dan ofal Parc Cenedlaethol Arfodir Sir Benfro. Cloddiwyd y safle yn archaeolegol a wedyn fe ail-greuwyd rhai o’r cytiau crynion lle byddai’r trigolion wedi byw. Dyma chi brofiad gwych os am ymweld a’r safle gan fod rhywun yn gallu gweld sut fydda bywyd mewn bryngaer fel hyn dros 2000 o flynyddoedd yn ôl.

Brodorion Celtaidd fyddai wedi adeiladu’r gaer a byw yno. Does dim awgrym o fudo yn gysylltiedig a Chastell Henllys. Ond ar gyfer yr erthygl yma rwyf yn cyfeirio at y ffaith fod arian Ewropeaidd wedi cyfrannu at y cyfleusterau a’r ganolfan ymwelwyr.  Chlywais i ddim gair am dreftadaeth yn ystod y drafodaeth Brexit. Mae ymweld a Chastell Henllys yn amlygu hyn. Mi fydd Cymru ar ei cholled mewn sawl ffordd.

Rwyf yn anghytuno yn chwyrn a’r penderfyniad a rhaid cyfaddef nad wyf o’r farn fod angen ‘parchu’r penderfyniad’ fel atgoffir rhywun yn ddyddiol gan y Brexiters. Dyma ffolineb o’r radd flaenaf a fel Cymro cydwybodol a fel archaeolegydd o Gymro, mae brwydr fawr o’n blaenau nawr i adfer synnwyr cyffredin yn ogystal ac i warchod treftadaeth Cymreig.

Cofio Mick-e Punk (RIP) Herald Gymraeg 11 Mawrth 2020

Yn aml iawn mae cerddoriaeth neu gig / cyngerdd byw yn mynd a rhywun yn ôl i amser penodol, digwyddiad o bwys efallai, cyfnod tyngedfennol neu trawsffurfiol mewn bywyd neu ar ei orau yr eiliad na’th rhywun syrthio mewn cariad. 1984 oedd y flwyddyn i mi, pan syrthiais mewn cariad hefo’r ferch oedd, o’r eiliad cyntaf, yn mynd i fod yn ‘soulmate’ weddill oes. Felly mae’r cyfnod cychwynnol yna o ‘ganlyn’ yn un o nifer o atgofion cerddorol melys.

Yn gynnar iawn yn y cyfnod ‘canlyn’ fe a’th Nêst a finnau draw i gig drwy’r dydd o flaen Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog. Un o Lanrwst oedd Nêst a finnau pryd hynny yn dal yn Llanfair Caereinion, felly roedd ‘road trip’ heibio Blaenau yn gwneud synnwyr. Roedd llwyfan ar gyfer y bandiau ar faes parcio Ysgol y Moelwyn. Y math o lwyfan a sgaffoldau fydda byth yn cael caniatad gan swyddog iechyd a diogelwch heddiw dybiaf i.

Dwi’m yn siwr (ddim yn cofio) beth oedd yr achlysur ond mae rhywbeth yng nghefn fy meddwl yn dweud mai gig neu gŵyl ‘Heddwch / gwrth-niwclear’ oedd o. Dwi yn cofio fod Chwarter i Un (12:45) yn chwarae a hefyd y band Offspring o Fethesda. Dau fand ddigon da i ni wneud y road trip heb os. Wrth i ni gyrraedd Blaenau (yn gynnar) doedd neb ar y llwyfan ac wrth i ni gyrraedd giatiau’r ysgol roedd hogia 12:45 ar eu ffordd am y dafarn. Dyma ddweud ‘Helo!’ a gaddo ymuno a nhw mewn ychydig funudau.

Siwr fod ni isho cael ‘reccie’ o’r llwyfan a chael gweld pwy arall oedd o gwmpas. Pryd hynny roedd Blaenau yn rhywle doedd rhywun ddim mor gyfarwydd a fo. Tref dosbarth gweithiol ol-ddiwydiannol, Cymraeg. Gwahanol iawn i bentrefi gwledig Maldwyn. Gwahanol i hen dref farchnad Llanrwst. Y math o le, lle bydda ambell un oleiaf yn dilyn cerddoriaeth Punk ac ambell un arall yn dilyn cerddoriaeth yn y Gymraeg. Roeddwn hyd yn oed yn disgwyl gweld ambell skinhead Cymraeg (o bosib).

Mor gynnar a 1984 roeddwn yn ymwybodol o Offspring drwy fy nghyfeillgarwch hefo hogia Mafia Mr Huws o Fethesda. Yn wir roedd Sion a Hefin Maffia yn perfformio hefo Offspring ar y pnawn yma. Yr un gang cerddorol mewn ffordd. Ond yr hyn oedd yn od iawn i Nêst a finnau y diwrnod hynny oedd clywed Hefin yn canu yn Saesneg. Dyma gyfnod Adfer, 

cylchgrawn Sgrech a myfyrwyr Adferaidd JMJ. Roedd canu yn Saesneg yn ‘tabŵ’ go iawn.

Felly oedd hi. Roedd yr Adferwyr yn gallu bod yn beryg. Roedd stiwdants yn gul. Doedd Punk Rock ddim wirioneddol wedi gwreiddio yn iawn yn y Byd Cymraeg er fod Llygod Ffyrnig a Trwynau Coch wedi gosod y sylfeini. Rhyw flwyddyn neu ddwy wedyn oddeutu 1985 / 1986 bu chwyldro diwylliannol gyda grwpiau fel y Cyrff a Datblygu yn newid pethau unwaith ac am byth. Ond yn 1984 roedd i dal yn oes y ‘Denasoriaid Denim’ (fel soniodd Gruff Rhys am y cyfnod).

Dwy sengl ryddhawyd gan Offspring, ‘One More Night’ a ‘Doctors and Nurses’, wedi eu cyfansoddi gan Les Morrison, cerddor a chynhyrchydd o Fethesda. Mentraf awgyrmu eu bod yn glasuron o punk-pop New Wave gyda’r gitars yn janglo a Hefin Huws yn tarro’r nodau ar y llais. Gwnaeth Les enw iddo ei hyn yn ddiweddarch drwy sefydlu Stwidio Les a recordio nifer o grwpiau ifanc Cymraeg. Gadawodd Les yr hen fyd yma yn 2011 ar ôl treulio ei flynyddoedd olaf yn gweithio fel gitar tec i gerddorion fel Gruff Rhys pan ar daith.

Un arall o aelodau Offspring oedd Mick-e ‘Punk’ Fearon. ‘Mick-e Punk’ oedd pawb yn ei alw o. Gitarydd gyda wyneb bythgofiadwy, chydig bach o James Dean a chydig bach o Paul Simenon. Cheekbones. Un doniol oedd Mick-e – aelod o gang Bethesda ond yn amlwg wedi ‘darganfod’ punk tra roedd y gweddill dal braidd am eu denims. Yn rhyfedd iawn dwi di bod yn sgwennu amdano a’r sîn gerddorol ym Metrhesda yn ddiweddar ar gyfer cyfrol ‘Real Gwynedd’.

Fe adwodd Michael Fearon yr hen fyd yma ym mis Chwefror yn 58oed. Ru’n oed a finnau. Yn bell rhy fuan yn amlwg. Bu Mick-e yn byw yn Newcastle am gyfnod yn ystod yr 1980au hwyr ac wrth i’r Anhrefn wneud gigs yn y Broken Doll neu’r Riverside yn y dref honno, gyda Mick-e fydda ni yn aros dros nos bob tro yn ei fflat bach a chlyd.

Un o fy atgofion am Mick-e oedd ei fod byth a beunydd yn darganfod band neu grwp newydd ac wrth genhadu yn fyrlymys am ei ddarganfyddiad diweddaraf bydda yn edrych i fyw fy llygaid gan ddweud “they are the future of Rock’n Roll …….”. Yr un dywediad oedd ganddo gyda bob grwp newydd. Bron fy mod yn cyd-adrodd erbyn y diwedd.

Y tro dwetha i mi ei weld, oedd yn ei stiwdio fechan yn Llanllyfni. Roedd fy mrawd (Sion Sebon) a finnau wedi galw draw gyda’r bwriad o ddefnyddio’r stiwdio i recordio demos o ambell gân newydd. Cafwyd hwyl hefo Mick-e, sawl panad, ond ‘mwydro’ na’th pawb go iawn a dim gwaith a fe anghofwyd am y syniad o recordio demos hefo Mick-e druan.

Roedd hynny tua 5 mlynedd yn ôl. Felly sioc o fath oedd galwad gan Sion Maffia yn dweud ei fod wedi ein gadael a fi fel pawb arall heb ei weld ers rai blynyddoedd. Trist.

Dinas Emrys a'r European Regional Development Fund, Herald Gymraeg 26 Chwefror 2020

Craflwyn / Dina Emrys

Bore Sul fe ddeffrais gan wybod mai Dinas Emrys fydda fy nhaith gerdded pnawn Sul. Yn aml iawn rwyf yn gadael fy ngreddf / teimlad mewnol benderfynu lle dwi am fynd i gerdded. Does dim mapiau OS allan ar y bwrdd y noson gynt nac unrhyw baratoi manwl, dwi jest yn codi ac yn gwybod lle dwi am fynd. Lle dyliwn i fynd!

Peth rhyfedd yw hyn mewn ffordd ond y disgrifiad gorau yw fod rhywun yn ‘gwrnado’ ar ei ‘deimladau’. Os di’r teimlad yn iawn dyna ni – ffwrdd a ni. Wythnos yn ôl roeddwn yn llai sicr ond yn gwybod fod rhaid anelu am Eifionydd. Dyma yrru yn y car i gyfeiriad Llangybi a phenderfynu munud olaf y byddwn yn mynd draw at Ffynnon Gybi. Unwaith ro’ ni wrth y ffynnon dyma benderfynu fod angen mwy o awyr iach a felly dyma fras gamu fyny at fryngaer Oes yr Haearn, Garn Bentyrch.

Wythnos yn ôl roedd y gwynt yn gryf. Prin fod modd sefyll ar gopa Garn Bentyrch a’r unig loches oedd yn y ffosydd rhwng y tri clawdd sydd yn amgylchu’r gaer aml-gyfnod. Ond, roedd y golygfeydd dros Eifionydd yn gwneud yr ymdrech yn un werth chweil. Does dim gwell nagoes, na sefyll ar gopa a gallu gweld yn bell.

Castell tywysogion Gwynedd

Wrth deithio am Ddinas Emrys roedd y blodau melyn allan ar y cennin Pedr. Welais i ddim ŵyn bach ond roedd na rhyw deimlad fod y Gwanwyn ar droed. Roedd yr Haul allan yng Nghraflwyn. Y maes parcio yn weddol ddistaw. Tynnais lun o arwydd ERDF yn cofnodi fod arian Ewropeaidd a Llywodraeth Cymru wedi ariannu’r arddangosfa tywysogion Gwynedd.

Rhai blynyddoedd yn ôl fe weithiais gyda staff Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Craflwyn ar gynllun Ein Treftdaeth yn dehongli Dinas Emrys. Fel archaeolegydd llawrydd fe gefais waith pellach ar gynllun Ein Treftadaeth gan Cadw a Chyngor Gwynedd. Meddyliwch cael ein talu i ddehongli Hanes Cymru. Diolch i arian Ewrop. Wel mae hunna wedi mynd rwan yndo.

Mae mor anodd peidio bod yn flin hefo’r ‘Little Englanders Brecsitaidd’. Mae nhw di cael yr hawl i basport glas. Llongyfarchiadau. Dyna’r unig beth mae nhw yn mynd i gael. Ond mae o yn gwylltio rhywun pan mae rhywun yn sylweddoli fod rhan o incwm rhywun am ddiflannu am byth.

Fel nifer o bobl llawrydd rwyf yn gwenud gwaith tywys dros yr Hâf. Rwyf wedi dilyn cwrs er mwyn derbyn Bathodyn Glas fel tywysydd Cymreig a rhaid cyfaddef fod yr incwm da ni’n ennill drwy dywys Americanwyr o amgylch cestyll Cymru dros yr Haf yn gwneud byd o wahanaieth. Siawns bydd yr Hâf yma yn OK ond beth am 2021? Beth fydd sefyllfa tollau Caergybi erbyn 2021. A fydd y llongau Cruise dal i ddod ar ôl Brexit?

Dwi’n gwybod bydd llawer yn ddrwgdybus am ‘werthfawrogi’ cestyll Edward I ond hebddynt byddai economi gogledd Cymru llawer tlotach. Chydig iawn o waith tywys sydd i’w gael gan Gymry Cymraeg, felly da ni’n ddiolchgar i’r Americanwyr a’r Almaenwyr. Dyma’r pris os am gadw busnesau Cymraeg yn fyw. Di’o ddim yn bris go iawn – dwi rioed wedi tywys neb o amgylch Caernarfon, Harlech, Conwy na Biwmares heb grybwyll Llywelyn ab Iorwerth, ap Gruffudd a Glyndŵr.

Rhaid trafod y cyd-destun ehangach os am ddealltwriaeth o’r Hanes – does dim Hanes Cymru heb ddeall Edward I. Ffaith – yn hynny o beth rwyf yn cytuno hefo Kirsty Williams – mae hanesion Cymru yn plethu i greu yr Hanes cyfan.

Gan fod y Cymry heb gael hanes Cymru yn yr ysgol – does dim cymaint o ddiddordeb nagoes. Be fyddwn wedi ei alw yn ‘self-imposed stupidity’. Ches i ddim gwersi gwylio adar na astronomeg yn yr ysgol ond dwi’n nabod y robin goch a sêr Orion. Does dim rhwystr rhag darllen, darganfod, teithio, Google hyd yn oed. Rhaid cael gwared a’r ‘victim culture’ os da ni am symud ymlaen. Pa ots be mae cyflwynwriag Sky yn ddweud am yr iaith – da ni uwchlaw hynny.

Ofnaf y bydd Brexit yn niweidiol i’r gwaith tywys – cawn weld. Heb os bydd Brexit yn niweidiol i’r maes treftadaeth ac archaeoleg. Ah wel, oleiaf mae gennyf fy sioe radio ar nos Lun – fydda’i ddim yn y wyrcws fel fydda nain yn deud. Ond Rhys bach – dyna’r targed nesa. Am ryw reswm mae’r Brexiters wedi troi ar y BBC rwan. Os bydd y wasg boblogaidd adain-dde a’r cyfryngau yn parhau a’r iaith ymosodol, y BBC fydd nesa ar ol yr UE - ar fai am bopeth, gan gynnwys siap bananas. Does dim taw ar hyn.

Tydi Brexiters ddim yn poeni am sioe Huey ar fore Sadwn ar BBC 6 Music mwy nac ydynt yn poeni am sioe Georgia ar nos Fawrth ar Radio Cymru.Yn eu hatgasedd blin di-ddiwedd maent am wared a phopeth bron. Unrhywbeth sydd yn rhoi pleser. Yn ogystal a chael gwared a gofalwyr a staff yr AIG mae Priti am rwystro cerddorion ac artistiad rhag teithio a pherfformio.

Nid jest gadael sefydliad yr Undeb Ewropeaidd yw hyn, tydi hynny ddim yn ddigon – mae nhw am rwystro ni rhag fwynhau cyngherddau rhynglwadol yn y theatr a gwrando ar gerddoriaeth amgen ar y radio. Mae nhw yn mynd yn fwy fwy blin.

Dwi’n mynd i gerdded er mwyn teimlo yn well. Dwi’n gweld arwyddion ERDF ym mhobman – o Fryn Celli Ddu i Gastell Henllys ac yn cael fy atgoffa fod Brexit yn ymosodiad ar ein ffordd o fyw ac ar ein cyfloedd i gael mwynhad.

Parc Cybi, Diwylliant a'r M1 Herald Gymraeg 12 Chwefror 2020

Cymaint yn digwydd, cymaint i’w drafod, dwi’n credu fod well i mi drio gwasgu cymaint a phosib i mewn i’r un golofn y tro yma. Y peth pwysicaf efallai sydd angen ei hysbysebu yw arddangosfa o waith cloddio archaeolegol gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd ym Mharc Cybi. Mae’r arddangosfa i’w gweld yng Nghanolfan Ucheldre, Caergybi hyd at y 15fed Mawrth. Bydd yr arddangosfa yn symud yn ei flaen wedyn i Oriel Môn.

Mae adroddiad o’r gwaith cloddio ym Mharc Cybi ar gael ar gwefan heneb.co.uk/parccybi felly digon hawdd yw cael gafael ar y wybodaeth diweddaraf. Os bydd gyfle i fynd draw i Ucheldre cewch weld y gwrthrychau a ganfuwyd yn osgystal a gwaith disgyblion Ysgol Cybi sydd wedi ail greu llestri pridd cyn-hanesyddol.

O ran archaeoleg, yr hyn sydd yn bwysig am y gwaith ym Mharc Cybi yw fod ardal eang iawn wedi cael ei gloddio ac o ganlyniad mwy o bethau wedi dod i’r fei. Yn amlwg y mwyaf yw’r ardal sydd yn cael ei archwilio y gora fydd ein dealltwriaeth o’r dirwedd hanesyddol. Canlyniad y gwaith yma yw gallu gweld defnydd o’r dirwedd dros filoedd o flynyddoedd.

Canfuwyd tŷ hirsgwar yn dyddio o’r cyfnod Neolithig – tua 3500 cyn Crist a’r hyn sy’n rhyfeddol am y ‘neuadd bren’ yma yw ei fod yn gorwedd ar yr un llinell a siambr gladdu Trefignath. Felly mae’n awgrymu yn gryf fod perthynas rhwng y ddau safle – ac eu bod yn weddol gyfredol. Does dim modd gor-bwysleisio pa mor bwysig yw’r darganfyddiad yma.

Cafwyd hyd hefyd i ddarn an-orffenedig o lain glo canel – carreg sydd yn debyg iawn i jet (carreg ddu o ardal Whitby). Efallai fod cael gafael ar gareg jet yn anodd i drigolion Ynys Cybi yn y Neolithig ac eu bod wedi defnyddio carreg lo canel o lan y môr er mwyn creu glain tebyg? Os felly dyma awgrym gynnar iawn o bwysigrwydd ffasiwn a dilyn y ‘trend’ diweddaraf. Peidiwch a dweud nad oedd trigolion Môn yn ‘trendi’ yn y cyfnod cyn-hanesyddol.

Bu gweithgaredd amaethyddol ym Mharc Cybi o’r 4dd Mileniwm cyn Crist drwy’r Oes Efydd, Oes Haearn, y cyfnod Rhufeinig a dros y canrifoedd hyd at y presennol. Mae’n werth mynd a’r ‘road-trip’ fyny at Ucheldre i weld yr arddangosfa a’r gwrthrychau. Mae yna gaffi yno.

Byddaf yn son yn aml yn y golofn hon am bwysigrwydd diwylliant. Dwi ddim yn gwahaniaethu rhwng yr archaeoleg a’r diwylliant. Mae i Ganu Pop ei le fel mae lle i Hanes Cymru ac archaeoleg. Fel arfer rwyf yn cael ymateb ‘oeraidd’ gan ddarllenwyr yr Herald Gymraeg pan fyddaf yn mentro i’r Byd Pop. Ond mae angen sgwennu am hyn hefyd! Does dim ymateb o gwbl gan bobl ifanc, sydd yn awgrymu nad yw’r Herald er eu radar.

Bu Catrin Finch a Cimarron yn perfformio yn Galeri, Caernarfon yn ddiweddar. Cerddorion o Columbia yw Cimarron sydd yn chwarae cerddoriaeth draddodiadol gwastatir yr Orinoco a rhythmau sy’n gysylltiedig a ffermio gwartheg a cheffylau. Rhythmau cyflym yw rhain. Cyflymach na jigs Cymreig a Gwyddelig yn sicr. Heb os mae Catrin Finch yn athrylith a dyna braf oedd cael clywed alawon Cymreig yn cael eu cyfuno a rhythmau Cimarron. ‘Ar Ben Waun Tredegar’ oedd un o fy hoff ganeuon yn ystod y cyngerdd.

Ond wrth gyfeirio yn ôl at ddiwylliant, onid peth i’w ddathlu yw fod gogledd-orllewin Cymru bellach yn gallu llwyfannu cyngherddau fel hyn. Rwyf yn cyfeirio yn amlwg at Galeri, Caernarfon a Pontio, Bangor. Canolfannau o safon. Ymhen y mis bydd Ani Glass a Twinfield yn dod a cherddoriaeth electroneg lled arbrofol, a gweddol ‘danddaearol’ yn achos Twinfield, i’r rhan yma o’r Byd (Pontio 07.03.20). Pop perffaith yw’r disgrifiad gorau o gerddoriaeth Ani Glass.

Yr wythnos hon (nos Wener) bydd MR, sef grwp Mark Cyrff, yn perfformio yn Galeri. Yn cynnwys dau gyn-aelod arall o’r grwp Catatonia, Paul ac Owen – a mae nhw yng Nghaernarfon. Dathlwch a dewch i weld. Fy nadl yma yw fod unrhywun yn ei 50au, 60au a 70au wedi tyfu fyny hefo’r Beatles a’r Stones, hefo Dylan a Heather Jones – siawns does fawr o ddim yn y ‘Byd Pop Cymraeg’ sydd mor ddiethr a hynny?

Dwi di bod yn trio mynd i gerdded mwy yn ddiweddara a dros y dyddiau dwethaf wedi cyrraedd dau fwlch. Bwlch Cwmllan a Bwlch y ddwy-elor. Y bwriad mae’n debyg yw cael llonydd i’r enaid. Ochrau Rhyd Ddu. Llwybrau T.H. Parry-Williams. Does dim angen dweud pa mor braf yw cael gwrando ar sŵn natur – i ffwrdd o sŵn y byd. Gorau ôll yw cael cerdded heb weld enaid byw.

Wrth gyrraedd yn ôl o Gwmllan ar bnawn Mercher roedd Rhyd Ddu fel y bed. Dim sŵn. Y caffi wedi cau. Atgoffir rhywun o bnawniau Sadwrn neu Sul o’r blaen. Llonyddwch. Rhywbeth prin.

Mewn sgwrs yn ddiweddar fe holodd rhywun pa brofiad dwi wedi gael tydi fy mhlant ddim yn debygol o gael? Ar ôl meddwl am y peth – fy ateb oedd traffyrdd gwag. Dyna rhywbeth sydd bellach yn amhosib ei brofi – traffyrdd sydd ddim yn orlawn o geir. Pob awr o’r dydd.

Ac i gloi ar nodyn canu pop, pan roedd yr Anhrefn yn canu yn Llundain ar y penwythnos yn ystod y 1980au yn aml byddwn yn teithio yn ôl adre am Gymru ar fore Sul roedd yn bosib gyrru ar yr M1 o Brent’s Cross hyd at gyfordd yr M6 ger Birmingham a chyfr’r ceir a basiwyd ar un llaw,

'Llanfrothen chic', Herald Gymraeg 29 Ionawr 2020

Rhai blynyddoedd yn ôl pan roedd y pedwar ohonnom (Bethan, Bethan ac Angharad) yn cyfrannu ar yr un pyd i’r Herald, hynny yw yn wythnosol, fe ddatblygodd rhyw sgwrs barhaol am gaffis bach da yng ngogledd Cymru. Yn aml byddai un ohonnom yn sgwennu am ein profiad mewn rhyw gaffi neu’i gilydd a bydda hynny wedyn yn ysbrodoli colofn bellach yn fuan wedyn gan rhywun arall.

Rwyf yn colli’r dyddia yna dan olygyddiaeth Tudur Huws Jones a’r pump ohonnom yn mynd am dro gyda’n gilydd gan ddewis caffi ar gyfer cinio a wedyn sgwennu ‘Taste Test’ ar gyfer y Daily Post. Dyddiau da – ond dyna fo mae pethau yn newid.

Rhyw atgof felly gefais wrth gerdded mewn i Siop a Caffi Y Garreg yn Llanfrothen wythnos dwetha. Cerddais i mewn am 1pm. Roedd y lle yn orlawn. Dim bwrdd na sedd sbar. Roedd mamau gyda babanod yn brysur yn bwydo eu plant tra’n cynnal sgwrs am hyn a llall. Hipstyrs barfog hefo Apple Macs yn brysur yn gweithio. Eraill yn darllen y Guardian. Eraill yn mwynhau eu bwyd.

Go iawn gallwn fod wedi cerdded mewn i gaffi ’cool’ yn Greenwich Village, Hoxton neu Bold Street yn Lerpwl. Y gwahaniaeth amlwg oedd yr iaith Gymraeg. Ond fel arall roedd hwn y gaffi clud, bywiog - a caenuon Cymraeg yn cael eu chwarae yn y cefndir.

Holais ‘Chef’ pryd oedda nhw yn stopio gwneud bwyd a gan fod awr a hanner arall i fynd, penderfynais fynd am dro o amgylch Llanfrothen a gadael i’r lle wagio ychydig. Diflas a thywyll oedd y tywydd. Y glaw yn disgyn heb fod rhy drwm ond yn ddigon i wlychu. Trowsus tywydd gwlyb a chot law amdani a dyma fynd draw am Frondanw. Chydig bach o Clough Williams-Ellis cyn cinio.

Cerddias heibio’r porthdy a’r bwa ‘CWE’ ar ffordd Croesor tuag at Brondanw a wedyn i fyny’r llwybr heibio gweddillion yr hen chwarael sydd wedi ei dirweddu yn raeadr gan Clough gan anelu am Dŵr Llanfrothem, Adeiladwyd oddeutu 1920 gan Clough – ffug-gastell neu ffug-dŵr. ‘Folly’ yw’r term pensaerniol yn Saesneg. Er fod Clough yn sicr yn egsentrig tydi’r weithred o adeiladu ffug-gestyll ddim yn ffolineb chwaith.

Ymdebygai dŵr Clough yn Llanfrothen i Gastell Dolwyddelan a ffug-dŵr Willoughby de Eresby. Ychwanegodd de Eresby drydydd llawr i dŵr Llywelyn ab Iorwerth yn Nolwyddelan gan greu argraff a naws fwy rhamantaidd i’r castell na’r deulawr ymarferol oedd gan dywysogion Gwynedd. Rhyw fath o ‘mini-me Dolwyddelan’ – sgwn’I os mai dyna oedd gweledigaeth a bwriad Clough?

Beth bynnag oedd gweledigaeth Clough roedd o yn chwarae hefo pobl – mae o dal i neud. O amgylch y dirwedd mae colofnau a darnau o gelf glasfaen a melyn nodweddiadol Clough. Rhyfedd. Allan o le. Ac eto – dyma Clough yn chwarae hefo ni – darn o gelf yng nghornel cae. Rwyf wrth fy modd.

Awr yn ddiweddarach mae seddau gwag yn ‘Caffi Y Garreg’. Awyrgylch hamddenol, groesawgwr. Cefn-gwlad. Mynyddig. Eryri. Rwyf yn parhau i fod wrth fy modd a bellach yn fwy na pharod am damai i’w fwyta. Astudiais y fwydlen a chytuno mai ŵy wedi potsio gyda afocado fyddai’r boi. Cefais fy ŵy ac afocado wedi malu ar surdoes gyda chipotle aioli gyda dukkah Persaidd a marmite. Blasus iawn. Profiad hyd yn oed. Pot o de wrth ymyl a reoddwn yn ddyn hapus iawn.

Y rheswm go iawn dros fy ymweliad a Chaffi Y Garreg oedd i weld arddangosfa o bosteri gwleidyddol gan y dylunwyr graffeg Ffwligans. Bu Eirlys yn sgwrsio hefo ni ar y sioe radio am hyn yn ddiweddar. Wrth gyfeirio at y posteri fel rhai ‘gwleidyddol’, mae Ffwligans wedi addasu delwedd Angela Davis er engraifft ar gyfer un poster gan ddatgan ‘Amser Cychwyn Chwyldro’

Gwelwn Angela Davis mewn gwisg Gymreig. Cyfuniad o ddelwedd y Black Panthers a Black Power wedi ei drawsblannu i Lanfrothen. Delwedd Buddug (Boudicca) yw un arall a ddefnyddir gan Ffwligans. Boudicca oedd arweinydd llwyth yr Iceni yn y cyfnod Rhufeinig - sef ardal Norfolk heddiw. Fuodd Boudicca rioed i Gymru fel da ni yn adnabod ffiniau heddiw ond dio’m ots, mae hi wedi ei mabwysiadu fel arwres gan y Cymry, y Celtiaid ac unrhyw Geltiaid sydd dal yn Lloegr.

Felly os mai cyfuniad o gelf a phryd da o fwyd yw eich dileit – ewch draw am Lanfrothen. Yn ystod mis Chwefror bydd Gŵyl Gwrthsafiad yn cael ei gynnal yn Oriel Croesor a mae arddangosfa Ffwligans fel rhyw fath o ragflas o’r hyn sydd i ddod. Bydd Gwenan Gibbard fyny yng Nghroesor yn trafod ‘Merched y Chwyldro - y genod rhyfeddol a oedd ar flaen y gâd canu pop yn y 1960au, mi fydd twm Morus a Gwyneth Glyn yno, Mr Phormula a Bardd a llawer llawer mwy.

Cyfeirias yn gynharach at Greenwich Village, Hoxton a Lerpwl ond mae’r chwyldro yn digwydd yng Nghroesor a Llanfrothen. Gwych o beth – datganoli celfyddydola diwylliannol. Flynyddoedd yn ôl soniais am ‘Llanfrothen chic’ mewn erthygl wrth drafod fod pawb yn Llanfrothen yn barod i gerdded mynydd. Da o beth yw hyn. Da o beth fod cefn gwlad Cymru yr un mor hip ac unrhyw dref. Efallai yn fwy hip!

Crwydro Llanllyfni, Herald Gymraeg 15 Ionawr 2020

Mae’r syniad o ‘fynd am dro’ yn rhywbeth sydd wedi ei wreiddio yn ein cefndir fel Cymry Cymraeg. Hyd yn oed fel plant bach roedd pnawniau Sul yn aml yn gyfle i fynd i grwydro coedwigoedd a chael neidio mewn i byllau dŵr yn ein wellingtons bach newydd sbon. Nid teulu capel oeddem.

Wrth dyfu fyny, newidiodd ‘mynd am dro’ i fod yn ‘mynd am antur’. Yn ein harddegau cynnar, os nad cynt, yr antur oedd cerdded ymyl yr afon, cerdded drwy dwneli dŵr o dan strydoedd Llanfair Caereinion a dringo’r unig ‘fynydd’ yn y cyffiniau, Moel Bentyrch. Pwy a wyr pa antur fydda ni wedi ei gael petae ni wedi byw yn Eryri a’r ardaloedd llechi – digon o waith bydda ni dal yn fyw.

Ers ymgartrefu yng Ngwynedd o’r 1980au ymlaen rwyf wedi cyrraedd mwy neu lai copa pob mynydd. O bosib mae ambell gopa bach dwi heb gerdded, ond fel arall o’r Wyddfa i Rhinog Fawr dwi wedi cael y pleser o bicnic bach ar y copa ar rhyw adeg. Ellfallai mai nid ‘mynd am dro’ yw’r disgrifiad gora o ddringo mynydd – mae’r dasg yn wahanol iawn – yn fwy o her – ac angen amseru’r daith.

‘Mynd am dro’ dyddiau yma fydd mynd i rhywle fel Coedwig Beddgelert. Mae’r dro draw at Llyn Llywelyn yn gorfod bod yn un o blesearu bywyd. Rwyf wedi son am hyn yn y golofn o’r blaen, flynyddoedd yn ôl bellach. Yn y gobaith na’i ddim gweld neb, llonydd mae rhywun isho nid sgwrs. Weithiau mae hi yn ‘bore da!’ neu ‘pnawn da!’ – hyd yn oed os dwi’n cael ‘Good Morning’.

Pam medda chi pan mae rhywun yn crwydro llwybrau Cymru fod rhywun yn mynd yn fwy milwraethus ynglyn ac ateb pawb yn ôl yn y Gymraeg? Does dim angen ateb yn ôl yn Saesneg iddynt ddallt fod rhywun yn cydnabod yn ôl. Mae’n gas gennyf bobl sydd ddim yn cydnabod eu gilydd, ac eto, pan dwi’n cerdded dwi’n crefu llonyddwch. Dim enaid byw. Dim ceir arall yn y maes parcio. Ru’n copa walltog. Perffaith. Rhyfedd ynde. Dealladwy.

Peth od yw cerdded mewn coedwig achos tydi’r olygfa ddim o hyd yno. Weithiau mae’r llwybrau drwy goed trwchus a hawdd yw colli cyfeiriad. Dwi di rhedeg lot yn y goedwig yma a dros y blynyddoedd. Dwi wedi bod ar goll tan dwi’n dod allan yn rhywle dwi’n nabod, rhywle cyfarwydd. Yn raddol mae map meddyliol yn ffurfio. Dwi o hyd wedi canfod y car yn y diwedd.

Ar adegau arall, pnawniau Sul ran amla, mae tir gwastad yn apelio. Wyddo’chi y teimlad yna o dro hamddenol. Dwi ddim am ‘ddringo’ heddiw. Sul dwetha nes i benderfynu dilyn fy nhrwyn o amgylch Llanllyfni. Rwyf yn gyfarwydd ac egwlys hynafol Sant Rhedyw – mae darnau ohonni yn dyddio yn ol i’r 14eg ganrif. Claddwyd aelod o’r teulu yno – Richard Thomas (Tŷ Newydd, Cilgwyn) a fu farw yn 1878. Rhaid mi chwilota yn iawn ar y goeden deulu pwy oedd o. Hen hen daid neu rhywbethj felly.

Hawdd yw canfod carreg fedd Richart Thomas. Mae ei garreg lechan wedi torri ac yn gorwedd ger y ffenestr ddwyreiniol. Hawdd hefyd yw canfod cofgolofn yr enwog John Jones Talysarn. Mae’r fynwent yn gymharol daclus yma.

Cerddais o Benygroes dros Pont Factory (oleiaf 19eg ganrif os nad canoloesoedd) gan anelu am Eglwys Sant Rhedyw. Wedyn cerddais yn ôl rhyw fymryn tuag at y llwybr troed sydd yn arwain dros Afon Llyfni. Ger y llwybr a’r bont fechan mae adfeilion pandy o’r enw Hen-bandy (SH470522). Os edrychwch yn ofalus mae olion y ffosydd fyddai wedi troi olwyn ddŵr yn dal yno.

O’r hen bandy cerddais i gyfeiriad y Stad Ddiwydiannol ar ddarn o dir wedi ei godi (causeway) gan fod y tir mor wlyb yma. Wrth gyrraedd y llwybr ger ymyl y stad ddiwydiannol mae giat mochyn rhyfeddol. Dyma ardal Tan y Bryn. Hawdd yw cerdded drwy’r giat mochyn heb sylwi – ond ar y llechi mae cerfiadau rhyfeddol.

Gweler y gair ‘Hynafiaid’ wedi eiu gerfio ar ben un llechan a wedyn cyfres o wynebau a ffigyrau. Pobl bach neu gymeriadau cartwn doniol, rhyfeddol, diddorol. Dyddio o’r 19eg a 20fed ganrif mae’r cerfiadau. Ond heb os mae rhain yn gelf-gwerin-gwlad rhyfeddol. Werth eu gweld.

Ffrind i mi o Benygroes soniodd am y giat mocyn wrthof. Roedd Wil Murphy acw yn atgyweirio hen dŷ bach yn ein cartref yn Twthill a fel mae rhywun, amser paned, sgwrs. A’r sgwrs yn troi at archaeoleg / hanes / pethau gwerth eu gweld. Celf y werin yn llythrennol ar lawr gwlad – neu llawr y dyffryn i fod yn fanwl gywir.

Cefais siocled o flaen llaw yn Co-op, Penygroes. Roeddwn wedi cynllunio pethau yn ofalus. Wrth gyrraedd y bontdroed dros Afon Llyfni – ger Hen-bandy dyma fwynhau mymryn o sothach melys a jest syllu ar y Llyfni yn byrlymu yn gyflym dan fy nhraed. Disgyn roedd yr haul i’r gorllewin gan greu golau ysbrydol iawn dros gorsdir y Llyfni.

Welais i neb. Cafodd yr enaid lonydd.

Adolygiad 'Pang' Gruff Rhys Herald Gymraeg 1 Ionawr 2020

‘Pang’ yw albyn diweddaraf Gruff Rhys. Da ni yn gyfarwydd gyda’r gair ‘pang’ wrth son am ‘pang o euogrwydd’ neu ‘pang o hiraeth’ – gair am y teimlad mewnol. Yn ystod y gân o’r un teitl mae Gruff mwy neu lai yn rhoi’r eglurhad i ni wrth ganu am y gwahanol fathau o ‘pang’.

Fel albym Gymraeg mae ‘Pang’ yn sefyll allan fel un bwysig ac unigryw. Dim ond Gruff Rhys fedr fod wedi creu hyn yn yr un ffordd mai dim ond Gwenno fydda wedi gallu creu ‘Y Dydd Olaf’ (2014) neu ‘Le Kov’ (2018) a dim ond Carwyn Ellis a Rio 18 fydda wedi creu ‘Joia’. Campweithiau cysyniadol. Fel dywedodd Iggy Pop unwaith “this is better than you realise” – er mai son am ei berfformaid ei hyn oedd Iggy.

Cerddor o dde Affrica o’r enw Muzi sydd wedi cynhyrchu a chymysgu’r albym. Mae clip ar You Tube yn esbonio’r broses. Yr hyn sydd wedi digwydd yw fod Muzi wedi cymeryd caneuon Gruff a rhoi nhw drwy beiriant rhyfeddol sydd wedi Affricaneiddio’r holl beth. Dyma’r albym Affro-Gymraeg ac Affro-Gymreig gyntaf mewn rhai ffyrdd. Cyfuniad o beats electroneg ac offerynnau cerdd wedi eu samplo a’u hail bobi.

Un o uchafbwyntiau’r albym yw’r defnydd o drwmped. Cawn flas jazz Miles Davis ar ganeuon fel ‘Niwl o Anwiredd’ – y trwmped yn hudolus yn y cefndir. Mae’r cymygedd o arddulliau cerddorol yn cyd-lifo ac yn gweithio. Dyna pam dwi’n defnyddio’r geiriau ‘rhyfeddol’ a ‘campwaith’. Gair arall gall rhywun ddefnyddio wrth drafod yr albym fyddai ‘minimal’ – does dim gor-wneud hi ar y casgliad yma o ganeuon. Caiff bob cân ofod i anadlu.

Bron fod ‘Taranau Mai’ yn swnio fel rhywbeth fydda Meic Stevens neu Heather Jones wedi ei sgwennu yn y 1960au. Synnau tebyg i djembe a thelyn – dwi’n cymeryd mae dyna sydd i’w clywed. Union y vibe sydd ar ‘Dŵr’ Huw Jones. Engraifft efallai o ddylanwadau ieuenctyd Gruff Rhys yn dod i’r amlwg.

Dwi’n llai cyfforddus hefo Stevens dyddiau yma. Heb y ffeithiau cyfan ond yn anghyfforddus hefo’r drafodaeth am fwslemiaid. Beth oedd hunna gyd medda chi? Dim ond clywed yn ail-law drwy Twitter. Hmmmm. Nid dyma’r lle i drafod Stevens a tydi’r ffeithiau ddim gennyf. Cael ein siomi rhy aml mae rhywun gan sylwadau Lydon, Morrisey neu’r Who dyddiau yma. I ddyfynu’r Stranglers ‘No More Heroes’.

Gan fod Gruff Rhys wedi bod yn cyfrannu i ddiwylliant Cymraeg ers dyddiau Ffa Coffi Pawb yn yr 1980au hwyr a wedyn Super Furry Animlas drwy’r 1990au mae o bellach yn ‘drysor Cenedlaethol’. Ond mae Gruff hefyd yn drysor Cenedlaethol amgen anghydffurfiol. Petae Gruff Rhys yn ymyno a’r Orsedd bydda’i statws ‘amgen / anghydffurfiol’ yn cael ei sbaddu mewn eiliad.  

Fel Cenedl da ni nagen ei’n Dave Datblygu’s (David R Edwards) a Gruff Rhys, da ni angen ‘No Sell Out’, da ni angen artistiaid sydd ddim yn cael eu llyncu yn llwyr gan y Sefydliad Cymraeg a Chymreig. Gorsedd y Beirdd yw’r fynwent ar gyfer y rhai fu unwaith yn amgen. Rhywbeth o’r fath fyddwn i yn ddisgwyl yng ngherddi David R Edwards ond dwi’n meddwl mai mynwent Aberteifi yw’r unig nefoedd ar gyfer Dave.

Wythnos yn ôl roedd Gruff yn llwyfanu ‘Pang’ gyda band byw yn Pontio Bangor. Draw a ni. Y lle yn orlawn. Dyna un peth sicr am Gruff Rhys / Super Furry’s – mae’r ffans yn be da ni’n alw yn ffyddloniaid go iawn (hardcore). Chydig dwi’n nabod yno – sydd efallai yn awgrymu fod rhai o’r ffans wedi teithio o bellach i ffwrdd – neu fod nhw’n fengach? Cefais sgwrs hefo’r awdur Jon Savage (England’s Dreaming) a sgwrs hefo Dic Ben o’r grwp Elfyn Presli ond fel arall roedd yna tua 400 o bobl doeddwn ddim y neu hadnabod. Mae hyn yn gorfod bod yn beth da – sef fod cynulleidfa yna ar gyfer gigs byw yn Pontio.

Fel fydda rhywun yn ei ddiwgyl mae’r cerddroion yn y band o’r safon uchaf a’r sioe ffilmiau tu cefn y llwyfan yn ychwanegu at y naws fod hyn yn ddigwyddiad Pang. Ond mae gennyf ‘ond’ bach. Di’o ddim yn hawdd yng Nghymru. Da ni gyd yn nabod ein gilydd. Mae pobl yn gallu pwdu o ganlyniad i feirniadaeth. Siuwr fod Gruff hefo croen ddigon trwchus. Trafodaeth a sylwadau nid beirniadaeth hallt.

Dwi newydd biso ar fy chips o ran Gorsedd y Beirdd yn barod yn y golofn hon. Dwi fwy o Gwilym Cowlyd ffan na Iolo Morganwg a Chynan beth bynnag felly na’i fyw hefo hunna. Gyda cerddorion o’r fath safon, siomedig braidd oedd y gor-ddefnydd ar ‘backing tracks’ a’r gerddoriaeth ar gyfrifiaduron.

Pob tro roedd y drymar yn gadael y llwyfan a’r peiriant drwm yn cymeryd ei le roedd lefel yr egni a’r cynhesrwydd cerddorol yn gostwng. Yn sylweddol. Dwi’n credo mai rhyddmau fwy dawns / tecno ‘Ôl Bys / Nodau Clust’ oedd le roedd absenoldeb drymiau byw mwyaf amlwg.

Collais y trwmped byw ar ‘Dididigol’ a ‘Niwl o Anwiredd’. Byddai trwmpedwr byw wedi bod yn ychwanegiad cryf at y perfformiad. Pam ddim ffonio Tomos Williams o’r band Burum? I ddyfynu Strummer “why not phone up Robion Hood and ask him for some wealth distributiuon”. Dwi’n dallt yn iawn fod cerddorion yn costio.

Gwelais Transglobal Underground yn ddiweddar yn Neuadd Ogwen a roedd yr un peth yn digwydd yno – bass byw ar rhai caneuon a wedyn ‘backing track’ ar ganeuon arall. Dwi ddim isho bod yn or-feirniadol o Gruff yma achos ar y cyfan roedd hi’n noson wych a mae’r albym yn brilliant.