'Llanfrothen chic', Herald Gymraeg 29 Ionawr 2020

Rhai blynyddoedd yn ôl pan roedd y pedwar ohonnom (Bethan, Bethan ac Angharad) yn cyfrannu ar yr un pyd i’r Herald, hynny yw yn wythnosol, fe ddatblygodd rhyw sgwrs barhaol am gaffis bach da yng ngogledd Cymru. Yn aml byddai un ohonnom yn sgwennu am ein profiad mewn rhyw gaffi neu’i gilydd a bydda hynny wedyn yn ysbrodoli colofn bellach yn fuan wedyn gan rhywun arall.

Rwyf yn colli’r dyddia yna dan olygyddiaeth Tudur Huws Jones a’r pump ohonnom yn mynd am dro gyda’n gilydd gan ddewis caffi ar gyfer cinio a wedyn sgwennu ‘Taste Test’ ar gyfer y Daily Post. Dyddiau da – ond dyna fo mae pethau yn newid.

Rhyw atgof felly gefais wrth gerdded mewn i Siop a Caffi Y Garreg yn Llanfrothen wythnos dwetha. Cerddais i mewn am 1pm. Roedd y lle yn orlawn. Dim bwrdd na sedd sbar. Roedd mamau gyda babanod yn brysur yn bwydo eu plant tra’n cynnal sgwrs am hyn a llall. Hipstyrs barfog hefo Apple Macs yn brysur yn gweithio. Eraill yn darllen y Guardian. Eraill yn mwynhau eu bwyd.

Go iawn gallwn fod wedi cerdded mewn i gaffi ’cool’ yn Greenwich Village, Hoxton neu Bold Street yn Lerpwl. Y gwahaniaeth amlwg oedd yr iaith Gymraeg. Ond fel arall roedd hwn y gaffi clud, bywiog - a caenuon Cymraeg yn cael eu chwarae yn y cefndir.

Holais ‘Chef’ pryd oedda nhw yn stopio gwneud bwyd a gan fod awr a hanner arall i fynd, penderfynais fynd am dro o amgylch Llanfrothen a gadael i’r lle wagio ychydig. Diflas a thywyll oedd y tywydd. Y glaw yn disgyn heb fod rhy drwm ond yn ddigon i wlychu. Trowsus tywydd gwlyb a chot law amdani a dyma fynd draw am Frondanw. Chydig bach o Clough Williams-Ellis cyn cinio.

Cerddias heibio’r porthdy a’r bwa ‘CWE’ ar ffordd Croesor tuag at Brondanw a wedyn i fyny’r llwybr heibio gweddillion yr hen chwarael sydd wedi ei dirweddu yn raeadr gan Clough gan anelu am Dŵr Llanfrothem, Adeiladwyd oddeutu 1920 gan Clough – ffug-gastell neu ffug-dŵr. ‘Folly’ yw’r term pensaerniol yn Saesneg. Er fod Clough yn sicr yn egsentrig tydi’r weithred o adeiladu ffug-gestyll ddim yn ffolineb chwaith.

Ymdebygai dŵr Clough yn Llanfrothen i Gastell Dolwyddelan a ffug-dŵr Willoughby de Eresby. Ychwanegodd de Eresby drydydd llawr i dŵr Llywelyn ab Iorwerth yn Nolwyddelan gan greu argraff a naws fwy rhamantaidd i’r castell na’r deulawr ymarferol oedd gan dywysogion Gwynedd. Rhyw fath o ‘mini-me Dolwyddelan’ – sgwn’I os mai dyna oedd gweledigaeth a bwriad Clough?

Beth bynnag oedd gweledigaeth Clough roedd o yn chwarae hefo pobl – mae o dal i neud. O amgylch y dirwedd mae colofnau a darnau o gelf glasfaen a melyn nodweddiadol Clough. Rhyfedd. Allan o le. Ac eto – dyma Clough yn chwarae hefo ni – darn o gelf yng nghornel cae. Rwyf wrth fy modd.

Awr yn ddiweddarach mae seddau gwag yn ‘Caffi Y Garreg’. Awyrgylch hamddenol, groesawgwr. Cefn-gwlad. Mynyddig. Eryri. Rwyf yn parhau i fod wrth fy modd a bellach yn fwy na pharod am damai i’w fwyta. Astudiais y fwydlen a chytuno mai ŵy wedi potsio gyda afocado fyddai’r boi. Cefais fy ŵy ac afocado wedi malu ar surdoes gyda chipotle aioli gyda dukkah Persaidd a marmite. Blasus iawn. Profiad hyd yn oed. Pot o de wrth ymyl a reoddwn yn ddyn hapus iawn.

Y rheswm go iawn dros fy ymweliad a Chaffi Y Garreg oedd i weld arddangosfa o bosteri gwleidyddol gan y dylunwyr graffeg Ffwligans. Bu Eirlys yn sgwrsio hefo ni ar y sioe radio am hyn yn ddiweddar. Wrth gyfeirio at y posteri fel rhai ‘gwleidyddol’, mae Ffwligans wedi addasu delwedd Angela Davis er engraifft ar gyfer un poster gan ddatgan ‘Amser Cychwyn Chwyldro’

Gwelwn Angela Davis mewn gwisg Gymreig. Cyfuniad o ddelwedd y Black Panthers a Black Power wedi ei drawsblannu i Lanfrothen. Delwedd Buddug (Boudicca) yw un arall a ddefnyddir gan Ffwligans. Boudicca oedd arweinydd llwyth yr Iceni yn y cyfnod Rhufeinig - sef ardal Norfolk heddiw. Fuodd Boudicca rioed i Gymru fel da ni yn adnabod ffiniau heddiw ond dio’m ots, mae hi wedi ei mabwysiadu fel arwres gan y Cymry, y Celtiaid ac unrhyw Geltiaid sydd dal yn Lloegr.

Felly os mai cyfuniad o gelf a phryd da o fwyd yw eich dileit – ewch draw am Lanfrothen. Yn ystod mis Chwefror bydd Gŵyl Gwrthsafiad yn cael ei gynnal yn Oriel Croesor a mae arddangosfa Ffwligans fel rhyw fath o ragflas o’r hyn sydd i ddod. Bydd Gwenan Gibbard fyny yng Nghroesor yn trafod ‘Merched y Chwyldro - y genod rhyfeddol a oedd ar flaen y gâd canu pop yn y 1960au, mi fydd twm Morus a Gwyneth Glyn yno, Mr Phormula a Bardd a llawer llawer mwy.

Cyfeirias yn gynharach at Greenwich Village, Hoxton a Lerpwl ond mae’r chwyldro yn digwydd yng Nghroesor a Llanfrothen. Gwych o beth – datganoli celfyddydola diwylliannol. Flynyddoedd yn ôl soniais am ‘Llanfrothen chic’ mewn erthygl wrth drafod fod pawb yn Llanfrothen yn barod i gerdded mynydd. Da o beth yw hyn. Da o beth fod cefn gwlad Cymru yr un mor hip ac unrhyw dref. Efallai yn fwy hip!

Crwydro Llanllyfni, Herald Gymraeg 15 Ionawr 2020

Mae’r syniad o ‘fynd am dro’ yn rhywbeth sydd wedi ei wreiddio yn ein cefndir fel Cymry Cymraeg. Hyd yn oed fel plant bach roedd pnawniau Sul yn aml yn gyfle i fynd i grwydro coedwigoedd a chael neidio mewn i byllau dŵr yn ein wellingtons bach newydd sbon. Nid teulu capel oeddem.

Wrth dyfu fyny, newidiodd ‘mynd am dro’ i fod yn ‘mynd am antur’. Yn ein harddegau cynnar, os nad cynt, yr antur oedd cerdded ymyl yr afon, cerdded drwy dwneli dŵr o dan strydoedd Llanfair Caereinion a dringo’r unig ‘fynydd’ yn y cyffiniau, Moel Bentyrch. Pwy a wyr pa antur fydda ni wedi ei gael petae ni wedi byw yn Eryri a’r ardaloedd llechi – digon o waith bydda ni dal yn fyw.

Ers ymgartrefu yng Ngwynedd o’r 1980au ymlaen rwyf wedi cyrraedd mwy neu lai copa pob mynydd. O bosib mae ambell gopa bach dwi heb gerdded, ond fel arall o’r Wyddfa i Rhinog Fawr dwi wedi cael y pleser o bicnic bach ar y copa ar rhyw adeg. Ellfallai mai nid ‘mynd am dro’ yw’r disgrifiad gora o ddringo mynydd – mae’r dasg yn wahanol iawn – yn fwy o her – ac angen amseru’r daith.

‘Mynd am dro’ dyddiau yma fydd mynd i rhywle fel Coedwig Beddgelert. Mae’r dro draw at Llyn Llywelyn yn gorfod bod yn un o blesearu bywyd. Rwyf wedi son am hyn yn y golofn o’r blaen, flynyddoedd yn ôl bellach. Yn y gobaith na’i ddim gweld neb, llonydd mae rhywun isho nid sgwrs. Weithiau mae hi yn ‘bore da!’ neu ‘pnawn da!’ – hyd yn oed os dwi’n cael ‘Good Morning’.

Pam medda chi pan mae rhywun yn crwydro llwybrau Cymru fod rhywun yn mynd yn fwy milwraethus ynglyn ac ateb pawb yn ôl yn y Gymraeg? Does dim angen ateb yn ôl yn Saesneg iddynt ddallt fod rhywun yn cydnabod yn ôl. Mae’n gas gennyf bobl sydd ddim yn cydnabod eu gilydd, ac eto, pan dwi’n cerdded dwi’n crefu llonyddwch. Dim enaid byw. Dim ceir arall yn y maes parcio. Ru’n copa walltog. Perffaith. Rhyfedd ynde. Dealladwy.

Peth od yw cerdded mewn coedwig achos tydi’r olygfa ddim o hyd yno. Weithiau mae’r llwybrau drwy goed trwchus a hawdd yw colli cyfeiriad. Dwi di rhedeg lot yn y goedwig yma a dros y blynyddoedd. Dwi wedi bod ar goll tan dwi’n dod allan yn rhywle dwi’n nabod, rhywle cyfarwydd. Yn raddol mae map meddyliol yn ffurfio. Dwi o hyd wedi canfod y car yn y diwedd.

Ar adegau arall, pnawniau Sul ran amla, mae tir gwastad yn apelio. Wyddo’chi y teimlad yna o dro hamddenol. Dwi ddim am ‘ddringo’ heddiw. Sul dwetha nes i benderfynu dilyn fy nhrwyn o amgylch Llanllyfni. Rwyf yn gyfarwydd ac egwlys hynafol Sant Rhedyw – mae darnau ohonni yn dyddio yn ol i’r 14eg ganrif. Claddwyd aelod o’r teulu yno – Richard Thomas (Tŷ Newydd, Cilgwyn) a fu farw yn 1878. Rhaid mi chwilota yn iawn ar y goeden deulu pwy oedd o. Hen hen daid neu rhywbethj felly.

Hawdd yw canfod carreg fedd Richart Thomas. Mae ei garreg lechan wedi torri ac yn gorwedd ger y ffenestr ddwyreiniol. Hawdd hefyd yw canfod cofgolofn yr enwog John Jones Talysarn. Mae’r fynwent yn gymharol daclus yma.

Cerddais o Benygroes dros Pont Factory (oleiaf 19eg ganrif os nad canoloesoedd) gan anelu am Eglwys Sant Rhedyw. Wedyn cerddais yn ôl rhyw fymryn tuag at y llwybr troed sydd yn arwain dros Afon Llyfni. Ger y llwybr a’r bont fechan mae adfeilion pandy o’r enw Hen-bandy (SH470522). Os edrychwch yn ofalus mae olion y ffosydd fyddai wedi troi olwyn ddŵr yn dal yno.

O’r hen bandy cerddais i gyfeiriad y Stad Ddiwydiannol ar ddarn o dir wedi ei godi (causeway) gan fod y tir mor wlyb yma. Wrth gyrraedd y llwybr ger ymyl y stad ddiwydiannol mae giat mochyn rhyfeddol. Dyma ardal Tan y Bryn. Hawdd yw cerdded drwy’r giat mochyn heb sylwi – ond ar y llechi mae cerfiadau rhyfeddol.

Gweler y gair ‘Hynafiaid’ wedi eiu gerfio ar ben un llechan a wedyn cyfres o wynebau a ffigyrau. Pobl bach neu gymeriadau cartwn doniol, rhyfeddol, diddorol. Dyddio o’r 19eg a 20fed ganrif mae’r cerfiadau. Ond heb os mae rhain yn gelf-gwerin-gwlad rhyfeddol. Werth eu gweld.

Ffrind i mi o Benygroes soniodd am y giat mocyn wrthof. Roedd Wil Murphy acw yn atgyweirio hen dŷ bach yn ein cartref yn Twthill a fel mae rhywun, amser paned, sgwrs. A’r sgwrs yn troi at archaeoleg / hanes / pethau gwerth eu gweld. Celf y werin yn llythrennol ar lawr gwlad – neu llawr y dyffryn i fod yn fanwl gywir.

Cefais siocled o flaen llaw yn Co-op, Penygroes. Roeddwn wedi cynllunio pethau yn ofalus. Wrth gyrraedd y bontdroed dros Afon Llyfni – ger Hen-bandy dyma fwynhau mymryn o sothach melys a jest syllu ar y Llyfni yn byrlymu yn gyflym dan fy nhraed. Disgyn roedd yr haul i’r gorllewin gan greu golau ysbrydol iawn dros gorsdir y Llyfni.

Welais i neb. Cafodd yr enaid lonydd.

Adolygiad 'Pang' Gruff Rhys Herald Gymraeg 1 Ionawr 2020

‘Pang’ yw albyn diweddaraf Gruff Rhys. Da ni yn gyfarwydd gyda’r gair ‘pang’ wrth son am ‘pang o euogrwydd’ neu ‘pang o hiraeth’ – gair am y teimlad mewnol. Yn ystod y gân o’r un teitl mae Gruff mwy neu lai yn rhoi’r eglurhad i ni wrth ganu am y gwahanol fathau o ‘pang’.

Fel albym Gymraeg mae ‘Pang’ yn sefyll allan fel un bwysig ac unigryw. Dim ond Gruff Rhys fedr fod wedi creu hyn yn yr un ffordd mai dim ond Gwenno fydda wedi gallu creu ‘Y Dydd Olaf’ (2014) neu ‘Le Kov’ (2018) a dim ond Carwyn Ellis a Rio 18 fydda wedi creu ‘Joia’. Campweithiau cysyniadol. Fel dywedodd Iggy Pop unwaith “this is better than you realise” – er mai son am ei berfformaid ei hyn oedd Iggy.

Cerddor o dde Affrica o’r enw Muzi sydd wedi cynhyrchu a chymysgu’r albym. Mae clip ar You Tube yn esbonio’r broses. Yr hyn sydd wedi digwydd yw fod Muzi wedi cymeryd caneuon Gruff a rhoi nhw drwy beiriant rhyfeddol sydd wedi Affricaneiddio’r holl beth. Dyma’r albym Affro-Gymraeg ac Affro-Gymreig gyntaf mewn rhai ffyrdd. Cyfuniad o beats electroneg ac offerynnau cerdd wedi eu samplo a’u hail bobi.

Un o uchafbwyntiau’r albym yw’r defnydd o drwmped. Cawn flas jazz Miles Davis ar ganeuon fel ‘Niwl o Anwiredd’ – y trwmped yn hudolus yn y cefndir. Mae’r cymygedd o arddulliau cerddorol yn cyd-lifo ac yn gweithio. Dyna pam dwi’n defnyddio’r geiriau ‘rhyfeddol’ a ‘campwaith’. Gair arall gall rhywun ddefnyddio wrth drafod yr albym fyddai ‘minimal’ – does dim gor-wneud hi ar y casgliad yma o ganeuon. Caiff bob cân ofod i anadlu.

Bron fod ‘Taranau Mai’ yn swnio fel rhywbeth fydda Meic Stevens neu Heather Jones wedi ei sgwennu yn y 1960au. Synnau tebyg i djembe a thelyn – dwi’n cymeryd mae dyna sydd i’w clywed. Union y vibe sydd ar ‘Dŵr’ Huw Jones. Engraifft efallai o ddylanwadau ieuenctyd Gruff Rhys yn dod i’r amlwg.

Dwi’n llai cyfforddus hefo Stevens dyddiau yma. Heb y ffeithiau cyfan ond yn anghyfforddus hefo’r drafodaeth am fwslemiaid. Beth oedd hunna gyd medda chi? Dim ond clywed yn ail-law drwy Twitter. Hmmmm. Nid dyma’r lle i drafod Stevens a tydi’r ffeithiau ddim gennyf. Cael ein siomi rhy aml mae rhywun gan sylwadau Lydon, Morrisey neu’r Who dyddiau yma. I ddyfynu’r Stranglers ‘No More Heroes’.

Gan fod Gruff Rhys wedi bod yn cyfrannu i ddiwylliant Cymraeg ers dyddiau Ffa Coffi Pawb yn yr 1980au hwyr a wedyn Super Furry Animlas drwy’r 1990au mae o bellach yn ‘drysor Cenedlaethol’. Ond mae Gruff hefyd yn drysor Cenedlaethol amgen anghydffurfiol. Petae Gruff Rhys yn ymyno a’r Orsedd bydda’i statws ‘amgen / anghydffurfiol’ yn cael ei sbaddu mewn eiliad.  

Fel Cenedl da ni nagen ei’n Dave Datblygu’s (David R Edwards) a Gruff Rhys, da ni angen ‘No Sell Out’, da ni angen artistiaid sydd ddim yn cael eu llyncu yn llwyr gan y Sefydliad Cymraeg a Chymreig. Gorsedd y Beirdd yw’r fynwent ar gyfer y rhai fu unwaith yn amgen. Rhywbeth o’r fath fyddwn i yn ddisgwyl yng ngherddi David R Edwards ond dwi’n meddwl mai mynwent Aberteifi yw’r unig nefoedd ar gyfer Dave.

Wythnos yn ôl roedd Gruff yn llwyfanu ‘Pang’ gyda band byw yn Pontio Bangor. Draw a ni. Y lle yn orlawn. Dyna un peth sicr am Gruff Rhys / Super Furry’s – mae’r ffans yn be da ni’n alw yn ffyddloniaid go iawn (hardcore). Chydig dwi’n nabod yno – sydd efallai yn awgrymu fod rhai o’r ffans wedi teithio o bellach i ffwrdd – neu fod nhw’n fengach? Cefais sgwrs hefo’r awdur Jon Savage (England’s Dreaming) a sgwrs hefo Dic Ben o’r grwp Elfyn Presli ond fel arall roedd yna tua 400 o bobl doeddwn ddim y neu hadnabod. Mae hyn yn gorfod bod yn beth da – sef fod cynulleidfa yna ar gyfer gigs byw yn Pontio.

Fel fydda rhywun yn ei ddiwgyl mae’r cerddroion yn y band o’r safon uchaf a’r sioe ffilmiau tu cefn y llwyfan yn ychwanegu at y naws fod hyn yn ddigwyddiad Pang. Ond mae gennyf ‘ond’ bach. Di’o ddim yn hawdd yng Nghymru. Da ni gyd yn nabod ein gilydd. Mae pobl yn gallu pwdu o ganlyniad i feirniadaeth. Siuwr fod Gruff hefo croen ddigon trwchus. Trafodaeth a sylwadau nid beirniadaeth hallt.

Dwi newydd biso ar fy chips o ran Gorsedd y Beirdd yn barod yn y golofn hon. Dwi fwy o Gwilym Cowlyd ffan na Iolo Morganwg a Chynan beth bynnag felly na’i fyw hefo hunna. Gyda cerddorion o’r fath safon, siomedig braidd oedd y gor-ddefnydd ar ‘backing tracks’ a’r gerddoriaeth ar gyfrifiaduron.

Pob tro roedd y drymar yn gadael y llwyfan a’r peiriant drwm yn cymeryd ei le roedd lefel yr egni a’r cynhesrwydd cerddorol yn gostwng. Yn sylweddol. Dwi’n credo mai rhyddmau fwy dawns / tecno ‘Ôl Bys / Nodau Clust’ oedd le roedd absenoldeb drymiau byw mwyaf amlwg.

Collais y trwmped byw ar ‘Dididigol’ a ‘Niwl o Anwiredd’. Byddai trwmpedwr byw wedi bod yn ychwanegiad cryf at y perfformiad. Pam ddim ffonio Tomos Williams o’r band Burum? I ddyfynu Strummer “why not phone up Robion Hood and ask him for some wealth distributiuon”. Dwi’n dallt yn iawn fod cerddorion yn costio.

Gwelais Transglobal Underground yn ddiweddar yn Neuadd Ogwen a roedd yr un peth yn digwydd yno – bass byw ar rhai caneuon a wedyn ‘backing track’ ar ganeuon arall. Dwi ddim isho bod yn or-feirniadol o Gruff yma achos ar y cyfan roedd hi’n noson wych a mae’r albym yn brilliant.

Cloddio Haf 2019, Llafar Gwlad 146

Heb os, mae hi wedi bod yn haf prysur o ran archaeoleg yng ngogledd Cymru, a mae hynny diolch i waith Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd. Fe soniais am y gwaith cloddio ym marics Pen y Bryn yn chwarel Dorothea yn Llafar Gwlad 145.

Un o’r pethau diddorol ddaeth i’r amlwg o’r gwaith cloddio hwnnw oedd y defnydd o lytheren I fawr gyda llinell drywddi i ddynodi’r llythyren J. Canfuwyd sawn engraifft o ‘graffiti’ lle roedd rhwyun wedi cerfio enwau ar y graig naturiol ger y barics. Gan ddyddio i ddiwedd y 19ef ganrif cafwyd amrywiaeth o J arferol a’r I fawr gyda llinell i gyfleu J.

Wrth i’r archaeolegwyr bendroni beth oedd ‘dirgelwch’ neu arwyddocad yr I fawr gyda llinell, cofiais am stori o fewn ein teulu ni am fy hen ewythr John Richard Thomas. Chwarelwr oedd John Richard yn Chwarel Cilgwyn. Roedd yn frawd i fy nhaid, un arall o chwarelwyr y Cilgwyn. Gan fod nam ar goes John Richards, gweithio yn glanhau’r siediau oedd o yn hytrach nac ar wyneb y graig.

Rhywsut neu’i gilydd bu i’w garreg fedd gael ei gadael ar ôl yn y cartref teuluol a dyma sut y bu i mi fod yn gyfarwydd a’r I ar gyfer J. Darllenai’r garreg IRT – hefo llinell drwy’r I. Ond, gan mai carreg fedd John Richard Thomas yw hi, gallais awgrymu yn ystod y gwaith cloddio ym Mhen y Bryn fy mod yn weddol sicr beth oedd hanes y llythyren.

Ers hyn (mis Awst) mae David Hopewell o’r Ymddiriedolaeth a finnau wedi dod o hyd i engreifftiau di-ri o gerrig wedi eu naddu gyda’r I fawr gyda llinell. Ceir engreifftiau yn Nyffryn Ogwen felly roedd modd awgrymu nad rhyw draddodiad yn perthyn i Ddyffryn Nantlle yw hyn. Ychydig yn ddiweddarach wrth hel mwyar duon yn y Groeslon dyma weld postyn giat ger hen eglwys Sant Thomas gyda’r union symbol.

Rydym a diddordeb clywed am engreifftiau eraill a byddwn yn gwerthfawrogi unrhyw wybodaeth – ebostiwch rhysmwyn@hotmail.co.uk.

Newid cyfnod oedd hi go iawn wedyn wrth adael Pen y Bryn a dechrau cloddio ar fryngaer arfordirol Dinas Dinlle, ychydig i’r gorllewin o Gaernarfon. Gan fod darnau o’r gaer yn disgyn i’r môr oherwydd erydiad arfordirol penderfynwyd cynnal archwiliad o’r gaer. Dyma gyfle felly i gloddio o dan y pridd a gweld beth sydd wedi goroesi yno.

Er fod awgrym fod cytiau crynion ar y safle, dyma’r tro cyntaf i archaeolegwyr gael cloddio yma. Canfuwyd gwt crwn sylweddol ei faint ger ymyl y clogwyn. O fy mhrofiad yn cloddio ym Meillionydd ger Aberdaron lle cawn sawl cwt crwn o fewn safle cylchfur dwbl Oes Efydd Hwyr / Oes Haearn Cynnar, roedd gwneuthuriad cwt Dinas Dinlle yn llawer mwy sylweddol.

Mesurai’r cwt oddeutu 8medr ar draws. Roedd sylfaeni cerrig y cwt bron yn fedr ar draws. Wrth drafod arwyddocad hyn gyda’n cyd archaeolegwyr ar y safle, anodd oedd peidio tynnu coes mai cwt y pennaeth oedd hwn. Wrth reswm does dim modd o wybod pwy oedd yn byw yn y cwt crwn. Byddai nifer o gytiau eraill o fewn y gaer yn creu cymuned o drigolion.

Oes modd galw hyn yn bentref gaerog? Cwestiwn da! Roedd y trigolion wedi eu hamddiffyn gan gloddiau a ffosydd y gaer – mae hynny yn sicr. Beth bynnag y tynnu coes dros banad – roedd hwn yn adeilad sylweddol. Awgrymaf felly bydda hwn wedi bod yn gartref ddigon urddasol yn y cyfnod Celtaidd / Rhufeinig.

Rhywbeth arall pwysig ddaeth i’r amlwg yn ystod y cyfnod o gloddio yn Ninas Dinlle yw’r diddordeb cynyddol ymhlith Cymry Cymraeg yn y Byd Archaeoleg. Bellach mae Gerallt Pennant a chriw Heno S4C ac Aled Hughes, BBC Radio Cymru, yn rhoi sylw cyson i’r maes. Prin fod unrhyw gloddio yn digwydd heb gamerau Heno a meicroffon Radio Cymru yn ymddangos yn ystod y cyfnod gwaith.

Daeth dros 400 i’r diwrnod agored yn Ninas Dinlle. Bu pedwar ohnnom yn cynnal teithiau tywys ar ran yr Ymddiriedolaeth a bu’r pedwar ohonnom allan gyda pump grwp gwahanol yn ystod y dydd. Fy nghyfrifoldeb i oedd y teithiau tywys drwy gyfrwng y Gymraeg a roedd pob un yn orlawn.

Os nad oedd cael cloddio mewn chwarael lechi a bryngaer Geltaidd yn ddigon i fodloni enaid unrhyw Gymro / archaeolegydd dyma gyfle wedyn yn ystod mis Medi i archwilio rhan o’r pentref brodorol ar gyrion caer Rufeinig Segontium yng Nghaernarfon.

Saif hen safle Ysgol Pendalar ychydig i’r gogledd ddwyrain o’r ffordd Rufeinig a redai o’r gaer i gyfeiriad is-gaer Hen Walia yn agos at Afon Saint / Seiont. (Hyn yn ôl Mortimer Wheeler, 1924, Segontium and the Roman Occupation of Wales). Rhywbeth y dylid ei drafod mewn erthygl yn y dyfodol yw pwysigrwydd ei wraig, Tessa Wheeler.

Clywais son sawl tro mai Tessa oedd yn gwneud y gwaith archaeoleg ‘go iawn’. Sgwn’i os oes unrhyw sail i hyn? Ta waeth am hynny am y tro, awgrymodd Wheeler fod tai masnachwyr brodorol wedi eu gosod ar hyd y ffordd Rufeinig. Heddiw bydda’r ffordd yma yn gyfochrog a Ffordd Cystennin (A4085) sef y ffordd allan o Gaernarfon am Waunfawr / Beddgelert.

Yma y bydda’r vicus neu’r aneddle frodorol, lle byddai’r brodorion wedi sefydlu gweithdai, siopau, tafarndai ac yn y blaen er mwyn masnachu gyda’r milwyr yn y gaer. A dweud y gwir bydda’r ffordd Rufeinig yn rhedeg o dan gerddi cefn y tai ar hyd Ffordd Cystennin.

Rydym wedi bod yn cloddio tu cefn i’r tai cyfnod Rhufeinig fydda ar ochr ddwyreiniol y ffordd – felly rydym yn cloddio yn y iard / buarth / cwrt cefn. Awgrymodd Frances Lynch y byddai ardal o’r fath yn frith o olion ad-hoc. Ac yn wir, dyma a ganfuwyd, ffynnon, oleiaf pedwar odyn neu bobty o glai a sawl pydew a thyllau pyst.

Roedd llestri pridd Rhufeinig ym mhob man er gwaetha’r ffaith fod fferm Cae Mawr wedi bod yma am rai canrifoedd cyn adeiladu’r ysgol. Syndod go iawn fod cymaint o olion Rhufeinig wedi goroesi.

Tair safle hollol wahanol felly, ond rydym wedi dysgu llawer o bethau newydd drwy wneud y gwaith cloddio.

Gigs Geraint Jarman, Herald Gymraeg 11 Rhagfyr 2019

Theatr Clwyd

Mae 40 mlynedd ers i’r Clash rhyddhau eu trydedd LP ‘London’s Calling’. Rhyddhawyd yr albym ar y 14eg Rhagfyr 1979. Roedd yr holl beth ‘Punk’ cychwynol wedi gwybio heibio a chwythu ei lwyth ac efallai mai’r Clash fwy na neb (ac eithro’r Slits) oedd yn symud yr agenda a’r gerddoriaeth yn ei flaen – yn sicr o ran y grwpiau oedd yna yn 1976 / 1977.

Fel un o’r recordiau mwyaf dylanwadaol ac uchel ei barch erioed, mae gan pawb ei farn am ‘London’s Calling’. Bydd gan bawb eu hoff gân neu hoff ganeuon. Pawb ei hoff neges neu lyric. Pawb ei hoff ‘riff’ neu ‘intro’. Gall y rhan fwyaf hefyd gytuno fod y record dal i swnio yn ffres iawn. Dyma record ryfeddol ym mhob ystyr – ac un sydd yn dal yn swnio yn gyfoes.

Ond mae yna ffactor arall pwysig wrth geisio dadansoddi ‘London’s Calling’. Er cystal y caneuon, er cystal y cynhyrchu, er cystal y basslines gan Paul Simenon ac er cystal cyfraniad Strummer a Jones – a hynny yw y drymio. Os gwrandewch yn ofalus ar y record mae drymio Topper Headon yn symud popeth yn ei flaen, yn rhoi’r pwyslais angenrheidiol, yn cadw popeth yn ei le ac ar yr amser iawn.

Byddwn yn dadlau fod modd gwrando ar y drymiau yn unig wrth wrando ar ‘London’s Calling’ ac y byddai hunna yn brofiad gwerth chweil ac un boddhaol dros ben. Y drymiau sydd yn gwneud y record yna yn glasur – ac wrth reswm heb y caneuon fydda hunna ddim yn bosib.Ond gwrandewch ar ddrymio Topper.

Bore Sul fel yr arfer, mae Cerys ymlaen ar BBC 6 Music a da ni fel teulu fel miloedd ar filoedd eraill dros y wlad yn coginio ein brecwast i gyfeiliant dewisiadau cerddorol Miss Matthews. Topper oedd ei gwestai fore Sul. 40 mlynedd ers yr albym dyma gyfle Topper i hel atgofion. Nid edrych yn ôl ar y ‘dyddiau da’ wnaeth Topper ond yn ei ffordd ddi-ymhongar ei hyn fe lwyddodd i gydnabod fod y record dal yn swnio’n dda.

Holodd os oedd modd cael clywed ‘Tha Card Cheat’ a chyflwyno’r gân i’w gariad. Dyma radio ar ei ora. Cerys yn ein tywys. Topper yn gofyn am gais i’w gariad. Ar fore Sul, dyma be di bendigedig.

Record arall ddylanwadol tu hwnt yw ‘Gwesty Cymru’ Geraint Jarman. 1979 oedd blwyddyn rhyddhau y record hir yna hefyd. Hyd at heddiw mae’r prif gân ‘Gwesty Cymru’ yn swnio yn gyfuniad o’r perthnasol a’r hanfodol. Efallai fod y gân yn deillio o’r blynyddoedd ol-Punk a fod y dylanwad punk-reggae i’w glywed ond go brin gall unrhyw un ddi-ystyru’r gân ar sail ei fod wedi ‘dyddio’.

Dros y penwythnos roedd Jarman yn perfformio ddwywaith yng ngogledd Cymru. Theatr Clwyd oedd hi nos Wener a Cell B, Blaenau Ffestiniog ar nos Sadwrn. Er fod Jarman wedi chwarae mwy neu lai yr un set, roedd y ddau gig yn eitha gwahanol o ran naws y canolfannau a’r gynulleidfa.

Nos Wener dwetha dyma benderfynu ar ‘road-trip’ bach draw i’r Wyddgrug. Roedd peth amser ers i ni fod yn Theatr Clwyd a felly rhan o’r apel oedd cael gweld Jarman mewn canofan wahanol. A55. Awr a chwarter o Gaernarfon. Stop yn y garej 24awr ar y gylchfan am Caerwys / Chwitffordd.

Cell B

Nos Sadwrn roedd Jarman yn Cell B, Blaenau Ffestiniog, a gan ein bod wedi mwynhau’r gig gymaint yn Theatr Clwyd dyma benderfynu mynd draw. Er cymaint dwi’n hoffi cyfeirio at Gaernarfon fel ‘Gweriniaeth Cofiland’ rhaid cyfaddef mai ‘pobl ddwad’ fel fi sydd yn mynychu gigs yng Nghaernarfon. Pur anaml mae’r Cofis go iawn yn mynychu gigs – ta beth yw iaith yr artistiaid. Dwi ddim cweit yn dallt. Ond dwi’n cyfaddef mai’r dosbarth diwylliedig Cymraeg yw’r bobl fydda fwya tebygol o fynd i weld Jarman yng Nghaernarfon.

Efallai fod Blaenau Ffestiniog yn fwy o ‘weriniaeth’. Pobl leol oedd yn y gig yn Cell B – nid yr arferol ‘teips’ Cymraeg. Roedd rhywbeth braf yn hyn. Ar y cyfan cynulleidfa yn barod am eu reggae oedd criw Blaenau. Fe ath ‘Reggae Reggae’ a ‘Rocyrs’ lawr cystal ac unrhywbeth. Fe aeth ‘Hiraeth am Kylie’ lawr yn dda hefyd fel gwnaeth ‘Ethiopia Newydd’.

Fy argraff o’r gig yn Blaenau oedd mai fel hyn ddylia hi fod – canolfan wedi ei wreiddio yn y gymuned. Pawb yn siarad Cymraeg. Ond wedyn dyma ddau bwynt yn codi yn syth. Pam nad yw dilynwyr reggae gogledd Cymru sydd efallai ddim yn siarad Cymraeg ddim yn mentro draw i weld artist mor dda a Jarman? Yn ail – pam fod cyn llied o’r ‘teips diwyllianol’ yn fodlon teithio i rhywle gwahanol i weld gig?

Er fod y ddau gig yn barchus llawn fe ddylia nhw fod wedi gwerthu allan. Doedd yr un ganolfan yn ofod mawr. Fe ddylia dilwynwyr reggae – ar ôl 40 mlynedd a mwy o Jarman fod yn gallu mentro draw i ‘gig Cymraeg’. Os di cerddoriaeth yn Iaith Ryngwladol – does dim esgusion go iawn.

Rhaid mi ddweud fod gweld Jarman ddwywaith mewn penwythnos wedi gwneud synnwyr perffaith. Ar ôl Theatr Clwyd doedd fawr o ddewis a dweud y gwir. Be oedda’ni fod i wneud? Aros adre? Fel dwi’n dweud yn aml ar y sioe radio ar nos Lun ‘does dim byd ar y teli’.

Archaeoleg a Cherddoriaeth, Herald Gymraeg 27 Tachwedd 2019

Dyma ni bythefnos cyn yr Etholiad Cyffredinol. Oherwydd fy ngwaith hefo’r BBC, yn cyflwyno’r sioe nos Lun, rwyf wedi cael cyfarwyddyd i gadw draw o’r maes gwleidyddol tan fod yr etholiad drosodd (yn yr ystyr datgan barn cyhoeddus). A wyddoch chi beth, mae hyn fel cael gwyliau ger Fôr y Canoldir ar rhyw ynys fechan i ffwrdd o sŵn y byd. Yr ail beth da am hyn yw fy mod yn cael canolbwyntio ar fy ddau hoff beth: archaeoleg a cherddoriaeth.

Cerddoriaeth roddodd y rheswm i fyw i mi wrth gyrraedd fy arddegau, cerddoriaeth hefyd roddodd gyfarwyddiadau gwleidyddol i mi o ystyried fy mod yn gwrando ar grwpiau fel Jarman, y Slits a Steel Pulse. Drwy gydol fy arddegau roedd fy mryd ar fod yn archaeolegydd. Dros y blynyddoedd mae’r ddau lwybr wedi bod yno – weithiau yn cyd-redeg, weithiau yn dechrau diflanu o dan dyfiant. Ond mae archaeoleg a cherddoriaeth dal hefo fi – yn fwy felly nac erioed wrth edrych ymlaen at 2020.

Byddaf yn datgan yn aml ar nos Lun wrth ddarelledu yn fyw o BBC Bangor faint rwyf yn gwerthfawrogi’r cyfle i baratoi tair awr o gerddoriaeth ar gyfer y gwrandawyr. Mae’r gwaith hefyd wedi ail-gynna’r tân i fynd allan i weld grwpiau ac artistiaid yn canu yn fyw. Yn aml iawn byddaf yn mynd i weld gigs mae Owen Cob yn drefnu, cerddoriaeth ‘roots’ / gwlad / Byd ran amla. Bydd CD ar gael ar ddiwedd y noson – bydd traciau newydd i chwarae ar y radio.

Wythnos yn ôl fe es draw i’r Fic ym Mhorthaethwy i weld canwr o Appalachia o’r enw Riley Baugus. Pwysleisiodd Riley ar ddechrau’r sioe mai o Appalachia oedd o yn dwad a NID yr Appalachians. Rhwng pob cân roedd gan Riley storiau difyr oedd yn rhoi cefndir a chyd-destun i’r caneuon. Wrth drafod hefo fo wedyn soniais fel roedd ei storiau yn creu darlun yn ein meddyliau – ond Duw a ŵyr os oedd y darlun yn un cywir. Chwerthodd Riley, mewn gwerthfawrogiad.

Cerddoriaeth ‘traddodiadol’ ar y banjo. Banjo roedd wedi ei adeiladu ei hyn. Mynnodd nad oedd angen unrhyw effaith nac atsain ar ei lais drwy’r sustem sain – yn enwedig felly gyda unrhyw ganeuon di-gyfeiliant. Traddodiadol - ond yn fyw, yn berthnasol ac yn gyfoes. Dwi’n dal i synnu na fyddwn yn gweld mwy o gerddorion Cymraeg / Cymreig yn y gigs yma.

Os di rhywun yn gweithio yn y maes ‘traddodiadol’ / gwerin mae’n gwneud synnwyr gweld a dysgu o artistiaid arall. Mae’n gwenud synnwyr cysylltu a gweddill y Byd. Dyma un bregeth diweddar. Dwi ddim am bregethu gormod. Jest gwneud y pwynt. Doeddwn ddim yn adnabod llawer yn y gynulleidfa. Canran isel o Gymry Cymraeg? Dwn’im.

Ta waeth roedd Riley Baugus yn fendigedig, cefais gopi o’r CD a rwyf yn siwr o chwarae traciau ganddo cyn bo hir ar y sioe nos Lun.

Y dydiau gorau yw’r rhai allan yn y maes yn gwneud gwaith archaeoleg. Does dim all guro awyr iawch Cymru. Hyd yn oed yn y gwynt a’r glaw mae rhywun yn mwynhau. A dyma alwad gan fy hen ffrind a chyd-weithwraig o’r dyddiau cloddio ym Meillionydd, Llŷn. Carol bellach hefo Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.

Roedd Carol yn holi os oeddwn ar gael am wythnos i gynnal archwiliad o’r Ffatri Fwyeill Neolithig ger Llanfairfechan. Sut gallwn wrthod. Digwydd bod dwi newydd orffen sgewnnu llyfr a thra mae’r golygydd yn edrych dros fy ymdrechion – dwi’n weddol rhydd.

Tyllu beth sydd yn cael eu galw yn ‘test pits’ neu dyllau profi oedd y gwaith. Y bwriad oedd asesu beth oedd y potensial archaeolegol ar y llethrau uwchben Llanfairfechan. Pum mil o flynyddoedd roedd y garreg leol (carreg Graiglwyd) yn addas ar gyfer creu bwyeill. Y cyfnod oedd y Neolithig 4000CC – 2000CC. Rhain oedd yr amaethwyr cyntaf.

Ar ôl deuddydd o gloddio daeth yn amlwg fod angen diwrnod a hanner i gloddio a recordio pob twll – hyd yn oed hefo dau ohonnom yn gweithio gyda’n gilydd. Gyda nifer fawr o wirfoddolwyr yn dod i gloddio am y tro cyntaf rtoedd cryn amser yn mynd ar eu cynorthwyo a chyfarwyddo. Gwaith pwysig – a gwaith pleserus.

Yr hyn roeddem yn eu canfod oedd darnau carreg oedd wedi torri (flakes) er mwyn creu bwyeill. Yn ystod y Neolithig y drefn oedd cael hyd i garreg addas a wedyn gwenud fwyell fras (roughout) ar y safle cyn mynd a’r garreg fras lawr at y cartref / fferm i’w chwblhau a pholisio yn llyfn.

Bwriad y prosiect, ar y cyd rhwng Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, Cadw a Pharc Cenedlethol Eryri yw gweld os oes modd datblygu hyn i fod yn brosiect ehangach flwyddyn nesa. Felly ein gwaith ni oedd asesu’r potensial archaeoleg. Cyda pob twll yn cynhurchu naddion gwastraff creu bwyeill roedd yn weddol amlwn fod gwaith ar raddfa enang iawn wedi digwydd yma pum mil o flynyddoedd yn ôl.

Gwibiodd yr wyth diwrnod o gloddio heibio ddigon sydun. Mwynhais pob eiliad. Fel dwedais – dyma’r dyddiau gora – allan mewn cae yn cloddio. Roedd un o fy nghyfeillion archaeolegol pennaf, ‘Beaver’ ym methu bod yno – dyna oedd yr unig biti am y cloddio.

Yn ystod yr wythnos cloddio cefais weld Natacha Atlas a Riley Baugus yn fyw a chymerais rhan hefo’r darllediaid o ffilm y Manic Street Preachers ym Mangor. Roedd y llwybrau yn cyd-redeg yn braf.

Adolygiad Chip Taylor @ Galeri, Herald Gymraeg 13 Tachwedd 2019

RM a Chip Taylor @Galeri

Llun: drwy garedigrwydd Joan Taylo5

Mae’n debyg fod rhywun yn chwilio am ysbrydoliaeth drwy’r amser. Rwyf yn crefu’r peth. Bron fel cyffur ar gyfer lleddfu’r boen. Ysbrydoliaeth ddiwylliannol sydd bwysicaf i mi. Mae hyn yn cynnwys ysbrydoliaeth creadigol. Rhaid i ddiwylliant a chreadigrwydd gerdded llaw yn llaw ar hyd y llwybrau gwledig a mynyddig Cymreig. Neu y strydoedd Dinesig Cymreig wrth reswm.

Rwyf wrthi yn ddarllen llyfr Debbie Harry ‘Face It, A Memoir’. Hunangofiant o fath, maniffesto efallai. Onid yw ‘memoir’ yn llawer gwelll disgrifiad. Strydoedd Efrog Newydd yw pererindod Debbie Harry. Y Lower East a Lower West Side, St Mark’s Place a Soho. Efallai fod Debbie yn lwcus, achos ar yr union adeg mae hi yn ceisio darganfod ei hyn a beth yw’r Byd Celf yn Efrog Newydd mae eraill fel Patti Smith ac aelodau Television a’r Ramones ar yr union ru’n daith.

Yn weddol amlwg, mewn dinas mor fawr ac Efrog Newydd, ac yn sicr wrth fynd yn ôl i’r 1970au lle roedd rhent yn rhad mewn ardaloedd llai ‘dymunol’, roedd gobaith dod ar draws eneidiau tebyg Hyn cyn yuppies a ’gentrification’. Dychmygwch petae Debbie Harry wedi ei magu yn Llanwrthwl ger Rhaeadr. Lle wedyn? Strydoedd Rheadr? Castell Yr Arglwydd Rhys, 1177?

Rwyf yn trafod Castell Rhaeadr a chestyll Yr Arglwydd Rhys / tywysogion Deheubarth yn fy nghyfrol archaeoleg ddiweddaraf ‘Cam i’r Deheubarth’ (Carreg Gwalch). Ond yn ôl at Debbie, efallai mai yn y ganolfan Wyeside Arts yn Llafair ym Muallt byddai hi wedi gweld ffilmiau a theatr ac os yn lwcus ambell i grwp pop neu rock. Credaf mai’r unig dro i mi fod yn y ganolfan oedd yn ystod un o deithiau y grwp Big Leaves pan roeddwn yn gweithio hefo’r grwp ar ran y Label Crai.

Er mor wahanol i unrhyw brofiad Cymreig yw’r hyn mae Debbie Harry yn ei brofi a darganfod yn Efrog Newydd mae ei deheuad am ddiwylliant yn rhywbeth gall Cymry ifanc uniaethu a fo.Tydi’r deheuad yma ddim yn perthyn i unrhyw gyfnod neu genhedlaeth – mae’n ddeheuad bythol-wyrdd.

Efallai wir mae Geraint Jarman, y bardd a’r cerddor sydd yn dod agosaf at rhywun fydda wedi ffitio mewn hefo Debbie Harry yn Efrog Newydd yn y 1960au hwyr a’r 1970au. Dwn’im os oedd Jarman yn rhan o’r Genhedlaeth Beat, wedi ei ysbrydoli gan Kerouac a Ginsberg, dychmygaf ei fod – ond dyma’r artist fwyaf amlwg Cymraeg dinesig. Un o’r artistiaid lleiaf nodweddiadol traddodiadol Cymraeg a Chymreig.

Symud ymlaen mae diwylliant wrthgwrs. Gall rai fynu aros yn eu hunfan, unai drwy deyrngarwch neu styfnigrwydd. Dyma dranc yr ‘youth cults’. Dal yn ‘Mod’ neu dal yn ‘New Romantic’. Ddigon teg mewn rhai ffyrdd ond eto – siawns fod rhywun isho profi rhywbveth newydd?

Dwi hefyd newydd wylio ffilm BBC 4 ar Vivienne Westwood o’r enw ‘Westwod: Punk, Icon, Activist’. Yn sicr mae hwn yn ffilm ddiddorol. Tydi’r ffilm ddim yn dangos Westwood ar ei gora. Rhan amla mae hi yn flin, yn ddrwg ei thymer ac yn annymunol. Bron fod angen rhywun yn rhywle ddweud wrthi beidio bod mor flin a dangos chydig o barch. Gormod o ffordd eiu hyn – ond efallai fod rhaid bod felly er mwyn llwyddo yn y Byd Ffasiwn.

Beth bynnag am ‘gymeriad’ Vivienne – mae un neges clir ganddi – does dim diddordeb sefyll yn ei hunfan. Oleiaf mae Westwood yn edrych a symud ymlaen. A dyma’r pwynt os nad y neges – mae angen symud ymlaen. Trafodaeth yw diwylliant a chreadigrwydd – sgwrs wrth gyd-gerdded nid rhywbeth statig.

Wythnos yn ôl dyma gysylltiad arall ac Efrog Newydd wrth i’r canwr-gyfansoddwr Chip Taylor berfformio yn Galeri, Caernarfon ar nos Fawrth ddigon oerllyd. Er hyn cyfrais ymhell dros gant o bobl yn y gynulleidfa. Pob un wan jac wrth ei bodda.

Chip Taylor wrthgwrs gyfansoddodd ‘Wild Thing’ a ddaeth i amlygrwydd Byd-eang drwy drefniant The Troggs o’r gân. Pwy ar wyneb y ddear sydd ddim yn gallu cyd-ganu y gytgan “Wild Thing !!!!!!!!!!!’

Taylor hefyd gyfansoddodd y gân hyfryd ‘Angel of the Morning’. Trefnwyd a pherformwyd y gân yma gan ddwsinau ar ddwsinau o artistiaid amlwg gan gynnwys Evie Sands, Nina Simone, P.P Arnold a’r Pretenders / Chrissie Hynde.

Cyfle felly yn Galeri i gael profi ‘masterclass’ mewn cyfansoddi. Fe ddylia pob aelod o bob band yng ngogledd Cymru fod wedi mynychu. Dyma wers gan feistr wrth ei grefft. Crefftwr ydi Chip Taylor, yn naddu a siapio alawon a geiriau ac yn creu byd arall lle mae’r gwrandawydd yn gallu ymgolli ynddo. Dyna’r grefft wrthgwrs. Hudo pobl i lefydd eraill – os ond am yr awr a hanner o berfformio neu wrth wrando ar y recordiau.

Efallai y dyliwn wneud mwy o’r pwynt yma am gerddorion ac aelodau grwpiau. Yn aml iawn byddaf yn mynychu gigs gwerin / gwlad / roots sydd yn cael eu trefnu gan Owen ‘Cob’ Hughes. Mae gan Owen gynulleidfa ffyddlon sydd yn ymddiried yn ei ddewisuadau fel trefnydd / hyrwyddwr. Ond pur anaml dwi’n gweld aelodau o grwpiau neu bands cyfoes yn y gynulleidfa.

Does bosib fod bob cerddor a pob band yn gwybod ‘popeth’ Rhaid fod lle i ddysgu? Neu oleiaf awydd i ddysgu – ar ffordd orau o wneud hynny yw drwy wylio meistr wrth ei grefft. Yn sicr mae angen i fwy o artistiaid yn y bydysawd Cymraeg ddechrau meddwl am hyn -be di’r grefft ar lwyfan, be di’r grefft o gyfansoddi? Mae angen edrych tu hwnt i ffiniau Cymru - a mae Efrog Newydd yn le reit dda i gychwyn!