People's Collection Wales, Sex Pistols @ Caerffili Dec 1976

 

I have just written a piece for my Herald Gymraeg column (January 1^st) on the fact the ‘People’s Collection’ website have just published a piece on Councillor Ray Davies, the man who tried to ban the Sex Pistols from playing the Castle Cinema in Caerffili during the Anarchy Tour December 1976.

The difficulty with the Herald column is that the readership want history / archaeology – not Pop Culture and in a way I have to respect that. I was lecturing in Ysgol Goronwy Owen, Benllech, just before Christmas to over 60 people, who were all over 60, and although I was introduced as an “ex-Punk” and member of Anhrefn, you could tell from the introduction that the majority of them were aware of the Herald column.

Usually the audiences at lectures just laugh about the punk stuff – they are unlikely to have ever attended an Anhrefn gig, and it’s rare that the Chair for the evening does not slip in something about Anhrefn during their introduction – they have done their research ! I am usually there to talk about archaeology, occasionally I do lectures about writing, but I am never asked to lecture about ‘Punk Rock in a Welsh Context’ or ‘The effects of Thatcher on Welsh Music’, or whatever …….

My point in the Herald was that we need to look at the Caerffili concert in terms of Social History. There is no doubt that for many Welsh people watching ‘The Great Rock’n Roll Swindle’ that the Caerffili footage is amongst the most interesting thing in that film. The fact there were more people outside the gig protesting and singing carols than there were inside watching the Pistols. Only in Wales. But fascinating in terms of Social History – that’s the point.

There were some kids in the audience who had already tuned in to Punk, some were dressed up for the part, but the real interest for this piece is the social context, the Methodism and the conservatism of the socialist working classes at the tail end of 1976, the Valley’s culture, the state of the Country in those gloomy,dark depressing days of 3 day weeks, strikes and that’s before Thatcher had  even started !

Ray Davies has since changed his mind on his stance – this is what is up on the People’s Collection, this is the stuff of history, this is fascinating and almost tinged with sadness as Davies regrets his actions of December 1976.

In fact, Davies et all, do the Pistols a massive favour. They give the Pistols the ‘outlaw’ image McLaren craved for so desperately. They give Rotten and Jones the opportunity for great quotes “we’re inside and warm, they’re outside and cold” and they gave Julian Temple brilliant footage. The Caerffili gig would have been soooo “boring” (Punk word) if it had gone ahead without incident.

My point is that the People’s Collection is a great resource, a very democratic source – where Welsh history is dealt with without the selective editing that so sadly and badly affects the Welsh Media. We really do need to claim and re-claim bits of our history and it’s quite funny that Caerffili Heritage have seen the value of promoting the fact that the Pistols visited their town. Not many towns in Wales can make that claim.

http://gwasgair.llgc.org.uk/blogs/cywblog/2013/12/councillor-ray-davies-reflects-on-the-night-he-led-protests-against-the-sex-pistols/
 

Cloddio Archaeolegol 2013 Herald Gymraeg 18 Rhagfyr 2013.

 

 

 

Herald Gymraeg 18 Rhagfyr 2013

Rhyw amser od o’r flwyddyn yw’r wythnos neu ddwy olaf yma mewn blwyddyn. Amser i edrych yn ol ac wrthgwrs amser i gychwyn edrych ymlaen am flwyddyn newydd. Dwi ddim yn amau fod pawb di blino yn lan, ac yn barod am wyliau dros y Dolig, mae’r dyddiau yn fyr, mae’n dywyll toc ar ol tri o’r gloch ac o fewn ychydig ddyddiau byddwn yn profi diwrnod byra’r flwyddyn.

            Rhywbeth y byddaf yn ei ddweud bob blwyddyn yw “argian dan mae’r flwyddyn yma wedi gwybio heibio”, ac yn sicr mae’n teimlo felly,  dwi’n teimlo fod amser yn mynd yn gynt fel rwyf yn mynd yn hyn, ond y cysur rwyf yn ei gael bob blwyddyn yw’r hyn sydd wedi cael ei gyflawni. Neu oleiaf mae rhywun yn gobeithio fod rhywbeth wedi ei gyflawni.

            O ran archaeoleg mae hi wedi bod yn flwyddyn gyffrous a boddhaol iawn. Cawsom gwblhau y gwaith cloddio ar y cwt crwn deheuol ym Meillionydd, Pen Llyn a’r newyddion da yw ein bod yn dychwelyd yn ol i Feillionydd Haf nesa 2014. Y tro nesa rydym yno am ddeufis sydd yn caniatau i ni wneud mwy o waith a gobeithio gallu cwblhau darnau cyfan o’r safle yn hytrach na gorfod llenwi tyllau a’u hail agor eto mewn blwyddyn.

            Rhaid dweud ei bod yn fraint cael gweithio ym Meillionydd, mae’n safle hynod ddiddorol yn dyddio rhwng oddeutu 800 a 200 cyn Crist, mae’n safle yn y rhan gora o’r Byd a mae’r brawdgarwch ymhlith yr archaeolegwyr yno heb ei ail. Y flwyddyn nesa yma fydd fy mhedwaredd mlwyddyn  ym Meillionydd.

 

            Cafwyd wythnos yn Llanbeblig yn ystod mis Gorffennaf hefo criw Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn archwilio darn o dir ger Ysgol yr Hendre yn y gobaith o gael hyd i fwy o olion Rhufeinig ac er i’r archaeoleg fod yn siomedig (hynny yw doedd fawr o ddim yno) roedd y brawdgarwch, y sgyrsiau, y trafodaethau a’r angerdd yn ysbrydoli rhywun yn ddyddiol. Welais i rioed y math yma o gyfeillgarwch na brawdgarwch yn fy nghyfnod yn y Byd Pop a rhaid cyfaddef, er fod archaeoleg yn golygu edrych yn ol, dwi ddim yn colli’r Byd Pop o gwbl – dim edrych yn ol, dim diddordeb, ddim yn ei golli !

            Criw arall i mi ddod i’w hadnabod dros yr Haf oedd criw Dr Iestyn Jones, Archaeology Wales a chwmni teledu Trisgell. Rwan dyma chi hwyl go iawn a bydd y canlyniadau ar S4C rhywbryd yn ystod 2014. Cefais wahoddiad i ymuno a nhw yn Llwydfaen ger Tal-y-Cafn, Dyffryn Conwy. O flaen llaw roeddem ar ddeall ein bod am gloddio eglwys Normanaid gynnar wedi ei ddarganfod o’r awyr gan Toby Driver o’r Comisiwn Brenhinol.

            Wrth gloddio dyma’r stori yn datblygu ac yn newid, efallai i rai ohonoch glywed am hyn ar y newyddion, ond am y tro rwyf am awgrymu eich bod yn cadw golwg allan am y rhaglen ar S4C felly dwi ddim am ddweud dim mwy. Unwaith eto dyma’r ‘gang’ archaeoleg yn dod at eu gilydd, roedd Beaver a Geoff yno o griw GAT, daeth criw Meillionydd draw am ychydig ddyddiau a wedyn y “cavalry” go iawn Bill a Mary Jones Dolwyddelan. Ar y diwrnod olaf ymunodd George Smith o GAT a ni, un o’r archaeolegwyr maes gorau sydd ganddom ar hyn o bryd.

 

            Unwaith eto, braint yw cloddio ochr yn ochr a rhywun fel George, petae ffasiwn beth a ‘crefftwr’ yn y Byd Archaeoleg, dyna fydda George, meistr wrth ei waith – fedra ni ond dysgu wrtho. Ond y brawdgarwch a’r hwyl oedd yn cadw rhywun i fynd yn y tywydd drwg. Ar y Dydd Mercher mi fwrwodd gymaint nes ein bod yn fwd o’n pen i’n sodlau a mae gennyf lun doniol ohonnof hefo un o grow Meillionydd yn edrych fel rhyw aelodau coll o lwyth y mwd o Ddyffryn Conwy – does dim darn glan na sych i weld arnom !

            Galwad arall, anisgwyl, ond un a werthfawrogais yn fawr iawn oedd i gael ail ymuno a Iestyn a chriw Trisgell, y tro yma yn Cynffig, De Cymru. O bosib, mewn rhai ffyrdd yn sicr, efallai mae hwn oedd fy uchafbwynt personol i yn ystod 2014 oherwydd cefais gyfle i gloddio Melin Wynt a oedd yn dyddio oddeutu 1500. Rwan, da ni ddim yn cloddio melinau gwynt yn aml, a dweud y gwir dyma’r tro cyntaf.

            Bwriad y gwaith yn Cynffig oedd edrych ar safle bryn gaer Oes Haearn a hefyd edrych am safle castell Iestyn ap Gwrgant, tywysog Morgannwg ond fel mae lwc cloddio fe fu Jerry a finnau yn y “twll crwn” sef safle’r felin wynt am yr wythnos gyfan. Y rheswm am y felin wynt wrthgwrs yw ein bod ar ben bryn, dim cysylltiad fel arall hefo’r bryn gaer na Iestyn ap Gwrgant. Eto bydd canlyniadau hyn ar S4C yn ystod 2014.

            Felly yr hyn sydd yn sefyll allan i mi am 2013 yw’r brawdgarwch yn y Byd Archaeoleg, y cyffro a’r wefr a’r fraint o fod yn rhan o gloddio’r safleoedd yma a gwneud darganfyddiadau newydd. O ran edrych ymlaen felly ? – wel cael dychwelyd i Meillionydd a chael mwy o gloddio yn 2014.

Llechi to Rhufeinig @ Llwydfaen

 

Magic Lantern, Tywyn Herald Gymraeg 11 Rhagfyr 2013

 

‘I Bought a Mountain’ oedd yr enw gwych ar lyfr Thomas Firbank a gyhoeddwyd ym 1940 yn disgrifio ei ymdrechion i ddygymod a ffermio yn Nyffryn Mymbyr. Ac yn rhyfedd iawn, dyma’r union ddisgrifiad ddaeth i’m meddwl Dydd Gwener dwetha wrth gyfarfod a Geoff Hill yn y Sinema yn Nhywyn, Sir Feirionydd ond fy mod yn rhoi Sinema i mewn yn y disgrifiad yn hytrach na mynydd.

            Gwr diddorol iawn yw Geoff Hill, gallai fod yn hawdd iawn yn un o’r bobl hynny lle byddaf yn cymeryd yn ei erbyn o’r eiliad cyntaf ond nid felly y bu hi. Coblyn o beth ynde, ond mae’r eiliadau cyntaf yna mor bwysig, a dyma rannu gwen yn syth a sylwais yn syth bin ein bod yn rhannu’r un math o hiwmor a mwy na thebyg yr un math o wleidyddiaeth.

            Roeddwn wedi cael fy ngwahodd i lawr i’r hen Sir Feirionydd gan fy nghyfaill Dewi Llwyd, yn bennaf i gael cyfarfod Geoff ac i gael golwg ar rai o fentrau diweddara’r gwr mewn du, roedd hyd yn oed yr het gowboi yn ddu. Teithiom lawr i Fachynlleth i gyfarfod Geoff cyn symud ymlaen i’r Iard Gychod ger Aberdyfi lle mae Geoff yn cadw cychod yn ogystal a newydd sefydlu busnes newydd i werthu stofs llosgi pren ar gyfer gwresogi tai.

            Chwerthais wrth feddwl am y gair “ymryddawn”, a Dewi yn ei ddisgrifio fel “serial entrepreneur” ond nid yn yr un modd a Sugar et all, dyma entrepreneriaeth amgen, di-ffwdan, di-lol – dyn sydd yn gwneud yw Geoff yn hytrach na rhywun sydd am bwyllgora ei ffordd drwy fywyd. Unwaith eto, dyma glosio ato o ran meddylfryd, mae gwir wrthgwrs yn yr hen fantra “Gwneud Nid Dweud” fel sydd yn cael ei arddel gan y grwp dub / hip hop Cymraeg Llwybr Llaethog ar gloriau eu recordiau.

            Dyma ni felly yn sefyll yn edmygu cychod ar lan y Dyfi, a finnau prin yn gwybod pa ochr yw ‘starboard’ a rioed di hwylio yn fy mywyd, ond eto rhaid chwerthin, mae hyn rhysut mor “cwl” yntydi – bod yn berchen ar Iard Gychod. Trodd y sgwrs at y ffaith ein bod yn byw mewn lle fel Caernarfon ac eto rydym bellach wedi ein datgysylltu yn llwyr o’r mor, rhyfedd sut mae’r oes wedi newid.

            Dydi fy ngwybodaeth am ‘stofs’ fawr gwell na fy ngwybodaeth am gychod felly Duw a wyr pam y penderfynais gytuno hefo Geoff wrth iddo egluro manteision stofs o Ddwyrain Ewrop dros rhai o’r wlad yma, cwrteisi efallai, ond doedd gennyf ddim clem go iawn. Yn dilyn y stofs a’r cychod dyma gytuno fod cinio yn galw, cawn ginio yn Nhywyn felly ar ol cael ein tywys o amgylch y sinema, y ‘Magic Lantern’.

            Rywf yn gyfarwydd a’r sinema er nad wyf rioed di mynychu’r lle o ran gwylio ffilm neu un o’r gigs byw sydd yn cael eu cynnal yno. Y peth pwysig yma yw fod Geoff a’i bartneriaid wedi cymeryd gofal am y sinema. Fel arall mae’n debyg bydda’r lle wedi cau. A dyma lle daeth enw llyfr Firbank i’m meddwl – ‘I Bought a Cinema’. Unwaith eto,ac ymddiheuraf am y Gymraeg sal, ond mae hyn mor “cwl” yntydi.

            Atgoffwyd mi rhywsut o’r ddrama ar golygfeydd yn ‘Coming Up Roses’, ffilm Stephen Bayly, 1986, gyda Ifan Huw Dafydd, Mari Emlyn a Gillian Elisa Thomas, un o’r ffilmiau gorau Cymreig wrthgwrs. Dyna oedd y teimlad wrth gamu mewn i’r Magic Lantern, braidd yn hen ffasiwn, seddau o’r 1940au, a rhyw elfen D.I.Y (gwna fo dy hyn) oedd ond yn ychwanegu at yr awyrgylch.

 

            Cymaint yw’r elfen gwna fo dy hyn yma nes bod Geoff yn gorfod eistedd yn y blwch tocynnau ar fore Sadwrn, dyma’r matinee wrthgwrs, y ffilmiau i blant, pam mor wych yw hynny, mor syml ond dyna’r modd o gadw pethau i fynd dyddiau yma – darpariaeth ar gyfer gwahanol bobl, gwahanol oedran ar wahanol amser – ond mae rhywbeth bytholwyrdd am y matinee yndoes ?

            Yn ogystal a ffilmiau, mae’r Magic Lantern yn cynnal nosweithiau byw a syndod mewn ffordd yw deall fod y cerddor Robin Hitchcock newydd fod yno yn canu. Rwan mae Hitchcock yn ffigwr “cwlt”, mae ganddo ddilynwyr, mae’n uchel ei barch ond rhywsut dydi rhywun ddim yn disgwyl ei weld ar lwyfan yn Nhywyn. Diawliais na wyddwn am y peth, achos mi fyddwn wedi mynd draw jest am y profiad.

            Bu Dr Who yn cael ei ddathlu yma yn ddiweddar, sef dathlu ei benblwydd yn 50 a bu’r Magic Lantern yn dangos Dr Who mewn 3D yn fyw ar y 23ain o Dachwedd – ar flaen y gad ddiwylliannol yma yn Sir Feirionydd – eto pam mor wych yw hyn ?

            Efallai mae’r pwynt rwyf yn ei wneud, neu’r pwyntau i fod yn fanwl gywir, yw fod pethau yn digwydd yng nghefn gwlad Cymru, ond efallai nad yw’r pethau yma yn cael digon o sylw. Mae’n braf gweld rhywun fel Geoff Hill yn gwneud yn lle dweud, a fod y sinema bach hanesyddol yma nid yn unig yn dal i fodoli ond yn ffynu.

            Oherwydd yr A470 mae Tywyn allan o’r ffordd, nid anghysbell ond rhaid penderfynu mynd yno. Mae Aberdyfi yn drysor bach sydd o bosib yn colli’r Gymraeg – dyna mae nhw’n ddweud a mae penal lawr y ffordd wedyn gyda’i gaer Rhufeinig a’i lythyr gan Glyndwr yn le bach arall lle mae angen treulio amser.

            Atgoffwyd mi o pennod yn ‘On The Road’ wrth i Dewi fy nhywys o gwmpas y gornel fechan hon o Sir Feirionydd, dyma’r lonydd cefn, diarffordd (braidd) sydd angen eu hail ddarganfod. Doedd dim amser i fynd draw i Gastell y Bere, campwaith Llywelyn ab Iorwerth, ac anodd iawn oedd peidio mynnu ein bod yn galw heibio. Tro nesa medda ni, a mi fydd tro nes yn fuan gallaf eich sicrhau.

Diwrnod lle cefais fy ysbrydoli, cipolwg o ddarn bach arall o Gymru a chymeriadau diddorol, ychydig yn ddoniol, rhywle rhwng ‘Coming Up Roses’ a Llareggub wedi ei drawsblanu i Feirionydd. Nid pob amser yn Gymraeg na Chymreig ac eto yma yng Nghymru felly “deal with it” fel dyweda’r Sais.

Bwyd Iach Herald Gymraeg 4 Rhagfyr 2013

 

Pregowtha yw’r gair Cymraeg am “rant”, felly efallai mae’r ‘Pregowthwyr’ oedd y mudiad crefyddol o gyfnod rheolaeth Oliver Cromwell a’r Seneddwyr rhwng 1649-1660. Rhaid wrth arbenigwr o un o Adrannau Hanes y Brifysgol i gadarnhau hyn ond hyd yma ychydig iawn o gysylltiad a Chymru dwi di gallu gael hyd iddo yn y cyd-destyn yma.

            Credai’r Pregowthwyr fod Duw yn bodoli ym mhob creadur byw, ac oherwydd hynny roedd modd iddynt ymwrthod ac arweinwyr ac awdurdod yr Eglwys a’r ysgrythur gan alw ar eu cyd bregowthwyr i ddarganfod ac i droi at yr Iesu mewnol. Oherwydd y gred yma, ymwrthodasant ac awdurdod y dydd gan gredu eu bod yn ‘rhydd’ o awdurdod o’r fath ac o ganlyniad ystyrir y Pregowthwyr yn fygythiad difrifol i gyfraith a threfn gan yr Awdurdodau.

            Bron yn nodweddiadol o fudiadau o’r fath, anodd yw darganfod arweinydd amlwg ond mae enw Laurence Clarckson neu Claxton yn aml yn cael ei gysylltu fel un o’r ‘heoelion wyth’. Ymhlith damcaniaethau Claxton oedd yr awgrym fod eiddo personol yn anfoesol, sydd yn debyg iawn i’r mantra anarchaidd “property is theft”. (Does dim modd clywed anarchwyr yn son am “property is theft” bellach heb gofio am yr olygfa yn y rhaglen Young Ones lle mae Rick yn ceisio gael ei bensil yn ol gan Vivian).

            Damcaniaeth arall gan Claxton oedd fod “ond modd pechu yn y dychymyg”. Petae Claxton yn byw heddiw mae’n debyg byddai mwy o groeso iddo ymhlith anarchwyr na unrhyw grwp arall. Er hyn, mae awgrym fod John Bunyan awdur ‘Pilgrim’s Progress’ wedi bod dan ddylanwad y Pregowthwyr am gyfnod a mae awgrym arall fod y rhan fwyaf wedi ymuno a’r Crynwyr wedyn ar ol adfer y Frenhiniaeth ym 1660.

            Oes bosib felly, fod elfen o hyn oll wedi ei drosglwyddo i’r Methodistiaid cynnar. Ateb, dim syniad gennyf, yn sicr yn y cyd-destyn Cymreig ? Dros y Sul bu’m yn teithio drwy Llanddowror yn Sir Gar, a does dim modd mynd heibio Llanddowror heb gysylltu’r lle a Griffith Jones a’i Ysgolion Teithiol. Mae’r eglwys yno ar ochr y ffordd a gobeithiaf fod bob plentyn yng Nghymru yn gallu cysylltu Griffith Jones a Llanddowror – mae’r ddau beth mor ynghlwm. Mae stori’r Ysgolion Teithiol yn hanfodol i hanes Addysg yng Nghymru.

            Ond rheswm arall sydd gennyf am son am bregowtha, nid un hanesyddol, ond y ffaith yr wythnos hon fy mod am bregowtha am pam mor anodd yw hi i ddod o hyd i fwyd iach os yn bwyta allan yn y wlad hon. Oherwydd natur fy ngwaith rwyf yn tueddu i deithio yn aml, rwyf hefyd yn gorfod aros mewn gwestai dros nos a’r ffaith amdani yw fod hi’n ofnadwy o anodd cael rhywbeth ysgafn a iach i’w fwyta.

            Yr argraff yn sicr mewn gwestai, ac yn sicr os yw rhywun yn gorfod bwyta yn hwyrach yn y nos, yw fod y bwyd yn rhy drwm a bod gormod o fwyd ar y plat. Byddaf yn trafod hyn yn aml y dyddiau yma, yn enwedig hefo pobl sydd yn heneiddio a mae’r rhan fwyaf ohonnom yn cael trafferth cysgu os ydym wedi bwyta yn rhy hwyr.

            Er mwyn gwneud bywyd yn anoddach, rwyf yn lysieuwr, ac er bellach fod dewis ar y fwydlen, y tueddiad yw fod hyn yn cynnwys caws gafr (rhy drwm) neu’r arferol lasagne. Daw’r lasagne gyda sglodion neu salad pitw ar ochr y plat ac wrth gwrs mae’r pasta yn llawn glwten. Prin iawn yw’r dewis o salad call ar unrhyw fwydlen.

            Fel arbrawf dros yr Haf, penderfynais roi’r gorau i fwyta bara a glwten.Gwnaethwpwyd y penderfyniad yn haws gan mae dyma’r tymor archaeoleg, felly byddaf allan yn y maes yn gweithio yn galed yn yr haul poeth a ni fydd cymaint o awydd bwyd arnaf beth bynnag. Yn lle bechdan, byddwn yn mynd a ‘cracyrs heb glwten’ hefo mi gan eu llenwi hefo salad, caws ysgafn a hwmws – dim problem !

            O ganlyniad o fwyta llai, gweithio’n galed (gwaith corfforol) a chael gwared o’r glwten dyma lwyddo i gyflawni sawl peth. Yn raddol dyma golli ychydig o bwysau, a fel un oedd erioed wedi gorfod poeni am hyn, dipyn o sioc oedd cyrraedd fy hanner cant a sylweddoli fod rhywun yn dechrau magu pwysau, nid drwy unrhyw newidiadau yn y ffordd roeddwn yn byw a bwyta ond achos fod hi’n anoddach cael gwared a’r brasder.

            Heb os, mae cael gwared or glwten wedi bod yn rhan o’r llwyddiant. Wyddoch chi fy mod yn temlo yn ddeng mlynedd yn iau. Dychwelodd yr awyr clir i’r amenydd, rwyf yn gallu meddwl, rhesymu a siarad yn well ers fwyta llai o glwten, sydd yn peri i rhywun ofyn faint o sbwriel di angen sydd yn yr holl bethau yma rydym yn ei fwyta ? Sbwriel sydd yn ein llygru yn ara bach – mae’r corff yn dweud hynny wrthyf heb unrhyw dystiolaeth gwyddonol.

            Ac i orffen dyma estyn canmoliaeth i ‘Caban’ yn Brynrefail lle gefais ginio yn ddiweddar. Ar y fwydlen dyma ‘Salad Figan’, gwych a mor falch oeddwn i’w gael. Cinio ysgafn ond digon blasus a finnau rhwng dau gyfarfod, dyma’r union beth. Rwyf wedi rhoi gorau i’r wy,ffa pob a sglods, rwyf wedi rhoi gorau i’r brecwast llysieuol (bwyd di ffrio) ac awgrymaf yn garedig wrth bob caffi a gwesty – da chi rhowch fwy o ddewis iach ar y fwydlen neu mi fyddaf yn teithio o gwmpas Cymru hefo pecyn bwyd fy hyn !

 

Gyda llaw oes rhywun yn cofio'r sengl yma gan Rocyn ?

Cerfluniau Neuadd y Ddinas Caerdydd Herald Gymraeg 27 Tachwedd 2013

 

“Wylit, wylit, Lywelyn,

Wylit waed pe gwelit hyn.

Ein calon gan estron ŵr,

Ein coron gan goncwerwr”,

 

Geiriau Gerallt Lloyd Owen ac ‘Awdl Cilmeri’ a tybiaf fod y rhan fwyaf ohonnom ar un tro, yn sicr pawb fu erioed yn fyfyriwr, wedi cael y postar yma ar wal eu lloft. Ynghyd a’r geiriau bythgofiadwy mae’r postar yn cynnwys llun o Llywelyn ap Gruffydd (Ein Llyw Olaf) sef y cerflun mamor sydd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd. Bore LLun dwetha treulias awr yma yn astudio’r cerfluniau.

            Disgrifir Neuadd y Ddinas fel adeiladwaith Edwardaidd ‘Baroque’ sydd yn gwahaniaethu ychydig o adeiladwaith ‘Beaux Arts’ Smith a Brewer yn yr Amgueddfa Genedlaethol. Twr y cloc yw’r nodwedd mwyaf amlwg ar dirlun y ddinas a rhaid cyfaddef fod y Ganolfan Ddinesig, ar dir a werthwyd i’r ddinas gan 3dd Arglwydd Bute, John Patrick Crichton-Stuart, yn cyfleu y naws angenrheidiol o ddinas, sydd ers 20 Rhagfyr 1955 yn brif-ddinas. Mae crwydro’r strydoedd unionsyth yma yn brofiad yn ei hyn.

             Wrth droedio i fewn i foethusrwydd y Neuadd (heibio portreadau o Siarl a Diana sydd yn eironig wrth feddwl am neges Awdl Cilmeri) dyma ddringo’r grisiau am y cyntedd llawr cyntaf lle mae’r unarddeg cerflun mamor pentelicaidd. Agorwyd y cyntedd mamor yn swyddogol gan ein hen gyfaill, Lloyd George, ar y 27 Hydref 1916 yn ystod ei gyfnod fel Ysgrifennydd Rhyfel. Mae llun benigedig o LL.G ar y wal gan Margaret Lindsay Williams.

 

 

 

 

 

          A dyma chi gasgliad diddorol o’r da, y drwg a’r diddorol o gymeriadau hanesyddol Cymreig. Yng nghanol yr ystafell mae cerflun Dewi Sant yn bendithio’r bobl gan William Goscombe John. Mae gwaith Goscombe John yn ymddangos yma ac acw hyd a lled Cymru yntydi, does ond rhaid meddwl am gerflun LL.G ar Faes Caernarfon neu cofeb ‘Y Ferch Fach’ yn Llansannan (sydd yn cofio am nifer o enwogion lleol fel William Salesbury).

 

            Yn ddiweddarach yr un dydd yng Nghaerdydd, bu i mi ymwelad ac Eglwys Ioan Fedyddiwr yn yr Hayes a dyma mwy o waith Goscombe John sef y cerfluniau o bobl yn y reredos to cefn i’r allor. Ymlygodd Goscombe John ei hyn fel un o arweinwyr y dadeni Cymreig ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a ddechrau’r Ugeinfed Ganrif. Bu’n gefnogwr brwd o’r Amgueddfa Genedlaethol gan eistedd ar gyngor yr Amgueddfa am flynyddoedd maith.

            Cerflunwyr gwahanol sydd i bob cerflun, felly yn ei gyfnod roedd hwn yn brosiect pwysig iawn o ran amlygu cerfluniaeth Cymreig. Roedd Goscombe John dan ddylanwad rhai fel Rodin, yn arddel y dull fwy naturiol gyda fwy o fynegiant a hyder o gerflunio. Ymhlith y cerfluniau amlwg, yr arwyr Cenedlaethol, does dim modd osgoi Owain Glyndwr gan Alfred Turner a Llywelyn ap Gruffydd gan Henry Albert Pegram.

            Gyda’i fraich dde yn codi i’r awyr, onid yw Llywelyn yn awgrymu fod angen i’r Cymry ei ddilyn i faes y gad ? Os oedd awdl Gerallt yn eiconaidd, felly hefyd y cerflun yma. Ac onid yw Glyndwr, a’i law ar ei gleddyf, yn awgrymu gladweinydd, gwladweinydd o statws Ewropeaidd ? Nid portreadau difflach mor cerfluniau yma ond adlewyrchiad o ddeheuadau pobl Cymru yn ystod y dadeni Cenedlaethol yma dros ganrif yn ol – mae rhinwedd eiconaidd i bron bob un o’r cerfluniau.

 

 

            Ty hwnt i’r amlwg Llywelyn a Glyndwr cawn gymeriadau fel Dafydd ap Gwilym, gan W. W Wagstaff, gwr pwysig iawn o ran ei farddoniaeth a’i ddisgrifiadau o arferion cymdeithasol y Canol Oesoedd ac yn bwysicach byth yn ol Myrddin ap Dafydd am ei ddisgrifiadau o’r llys a neuaddau yr Uchelwyr yn y cyfnod yma. Gwelir dafydd a’i Delyn yn ei law (yn diddannu’r Uchelwyr mae’n siwr ?).

Dafydd ap Gwilym

Gerallt Gymro

 

            Cawn hefyd gymeriadau fel Gerallt Gymro (Henry Poole) a Buddug gan J. Havard Thomas a Buddug efallai sydd yn cyfleu yr ymdeimlad Celtaidd a’r un cyn-hanesyddol, yn wir hi yw’r unig ferch yma. Efallai wir fod y dadeni Cymreig ar ddechrau’r Ugeinfed Ganrif felly yn un oedd yn rhoi gorbwyslais ar y gwrol-wyr ? Rhaid cofio mae ond 13 mlynedd oedd yna ers i Emily Pankurst ffurfio’r WSPU felly cwestiwn da os oedd Cymru ar eil hol i chydig bach yn y cyd-destyn yma ?

 

            Pam ddim Ann Griffiths neu Mari Jones Llanfihangel y Pennant ? Ac os am ofyn y cwestiwn yma, rhaid cofyn ar pa sail mae Thomas Picton (T. Mewburn Crook) yma o gwbl ? Os fu dyn annymunol a chreulon erioed Picton oedd hwnnw, dyn a ddisgrifiwyd unwaith fel “the blood soaked Governor” am ei greulondeb ar ynysoedd y Caribi. Er hynny amlygodd ei hyn fel arweinydd milwrol a bu farw ar faes y gad Waterloo ym 1815 gan fwled drwy ei dalcen. (Er hyn roedd stori ei fod wedi ei saethu yn ei gefn gan un o’i filwyr ei hyn cymaint oedd eu casineb tuag ato).

Thomas Picton.

 

            Felly mae dipyn o wrthgyferbyniad rhwng Picton a dau wr y Beibl, sef William Morgan (T.J Calpperton) a William Williams Pantycelyn (L.S Merrifield). Dyma’r her i ni gyd mewn un ystyr wrth droedio’r gofod yma, nid yw pob aelod o’r cerfluniau yn “arwr” amlwg a cwestiwn arall yw lle mae Harri VII (Ernest Gillick)  yn gorwedd yn hyn i gyd ? Oes mae cysylltiad a Penmynydd, Mon, ond bregus iawn oedd Cymreigtod Harri Tudur.

William Morgan

 

William Williams Pantycelyn

 

Harri VII

 

Hywel Dda

 

            O ran profiad, mae astudio’r cerfluniau a meddwl ymhellach am y Dadeni Cymreig  ganrif yn ol yn gwneud awr hynod ddifir yn Neuadd y Ddinas Caerdydd !

 

Meini Hirion Mon Y Casglwr Gaeaf 2013 Rhif 109

 

 

Llyfr Nodiadau Harold Senogles 1938.

 

Dyma chi stori fach ddiddorol am lyfr-nodiadau a ffotograffau a daeth i’m sylw yn ddiweddar am feini hirion Mon yn dyddio o’r 1930au, llyfr-nodiadau sydd yn cael ei roi fel rhodd i Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd ychydig yn ol, llyfr-nodiadau ar gyfer erthygl oedd i’w gyhoeddi gan wr o’r enw Harold Senogles.

Un o’r cwestiynau mwyaf aml sydd yn cael ei holi i mi wrth dywys pobl o amgylch meini hirion (Oes Efydd) Gogledd Cymru yw “o ble mae’r cerrig yn dod ?”. Yr hyn sydd tu cefn i’r cwestiwn, rwy’n ama, yw fod pobl yn lled gyfarwydd ar syniad o’r meini gleision yn cael eu cludo o’r Preseli yr holl ffordd i Gor y Cewri a mae’n debyg fod yna awydd bach yng nghefn eu meddylia  fod rhyw gampwaith anhygoel wedi ei chyflawni a fod y cerrig yma hefyd wedi eu cludo dros ddwr, tir a mynydd o rhywle pell gan ddyfeisgarwch, cryfder a bon braich dyn yn unig.

            Er mawr siom i’r rhai sydd yn holi, yr ateb mae’n debyg yw fod y cerrig yn deillio o ffynhonnell leol a fod yr hyn sydd yn digwydd yng Nghor y Cewri yn rhywbeth eithriadol. Ond rhaid cyfaddef hefyd nad daearegwr ydwyf, felly dyma ddechrau mynd ati i ddysgu mwy am gyfansoddiad y cerrig. Dechreuais fy ymchwil drwy gysylltu ac Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a bu i George Smith fy nghyfeirio at erthygl diddorol gan wr, a oedd ar y pryd yn ddiethr i mi, o’r enw Harold Senogles lle mae trafodaeth ynglyn a chyfansoddiad rhai o feini hirion Mon.

            Yn wir, cyfeiriodd George at erthygl arall hefyd, gan Neil Baynes, ‘The Megalithic Remains of Anglesey’ 1910, Transactions of The Honourable Society of Cymmrodorion  tt3-91, lle mae Baynes yn cyfeirio at holl henebion megalithig Mon gan gynnwys cromlechi a meini hirion ac yn aml iawn cyfansoddiad neu phetroleg y cerrig. Dyma’r erthygl cynhwysfawr am feini hirion Mon a mae Senogles yn cyfeirio at erthygl Baynes wrth iddo gyhoeddi ei erthygl 28 mlynedd yn ddiweddarach. Neil Baynes wrthgwrs yw’r archaeolegydd /hynafiaethydd sydd yn enwog am ei waith cloddio yn Din Lligwy ger Moelfre, sef y fferm/anedd gaerog o’r cyfnod Rhufeinig (gwrthrychau o’r 4dd Ganrif).

            Ond i droi at yr erthygl gan Senogles, 1938 yn y Transactions, Anglesey Antiquarian Society and Field Club  tt24- 29, yr hyn sydd yn ofnadwy o ddefnyddiol yw fod rhestr ar ddiwedd yr erthygl yn nodi cyfansoddiad y cerrig. Felly cawn wybod er engraifft fod meini Penrhos Feilw o ‘mica schist’, fod Maenaddwyn yn ‘quartzite’ a  fod Penyrorsedd, Llanrhywdyrys yn ‘schiststone grit’. Mae Senogles yn rhestru 32 o feini hirion yma. Gormod o fanylder medda rhai, ond fel y soniais dyma’r cwestiwn sydd yn cael ei holi mor aml, felly dyma gadw copi o rhestr Senogles.

            O ddarllen erthygl Senogles, mae’n damcaniaethu tipyn am gwir bwrpas y meini hirion, rhywbeth sydd bron yn amhosib i gael ateb pendant iddo. Yr awgrymiadau (cywir) gan Senogles yw fod y meni yn debygol o ddyddio o’r un cyfnod, sef yr Oes Efydd (Ail Fileniwm Cyn Crist) a fod rheswm dros godi y meini ond wedyn mae’n cynnig nifer o bosibiliadau.

            A oedd y meni yma yn nodi ffiniau tir, oes arwyddocad astronomegol i’r cerrig, a’i cerrig coffa yw rhain neu meini yn dynodi lleoliad claddedigaeth ? Mae Senogles yn gywir i gyfeirio at Maen Llwyn ar stad Glynllifon ger Caernarfon lle roedd corff wedi ei amlosgi mewn llestr pridd yn gysylltiedig a’r faen ond eto rhaid bod yn bwyllog. Llythyr yn dyddio o 1875 yn son am waith cloddio gan F.G Wynn yw’r unig dystiolaeth am y gladdedigaeth yma felly does dim sicrwydd beth oedd y cysylltiad rhwng y faenhir a’r gladdedigaeth go iawn.

            Rhoddir pwyslais gan Baynes 1910 a Senogles 1938 ar linell y meini ac unrhyw berthynas a hirddydd haf neu’r diwrnod byraf ond rhaid cyfaddef fod angen dipyn mwy o waith gwyddonol cyn bydd modd cymeryd gormod o sylw o’r damcananaiethau hyn. Mae damcanaiethu tebyg wedi eu crybwyll gan W Evans (Wil Ifan o Fon) yn ei lyfr The Meini Hirion and Sarns of Anglesey a mae Senogles ei hyn yn ddrwgdybus o rhai o syniadau Wil Ifan. Er hyn mae’n wir i ddweud fod cyntedd beddrod Bryn Celli Ddu yn gorwedd ar linell yr haul yn codi ar hirddydd haf.

            Yr unig faenhir yn Sir Fon sydd yn amlwg ac unrhyw ysgrif arni yw carreg Bodfeddan ger Llanfaelog ond wedyn mae lle i ddadlau fod hyn efallai yn engraifft o ygrif Gristnogol o’r 6ed Ganrif yn cael ei ychwanegu ar garreg sydd yn wreiddiol wedi ei chodi yn ystod yr Oes Efydd. Engraifft o geisio dod a charreg baganaidd i mewn i’r Byd Cristnogol efallai  neu o ail ddefnydd o garreg ?

            Y tebygrwydd yw, fod sawl pwrpas i’r meini hirion, does dim rhaid i bob un gael yr un pwrpas, byddaf yn meddwl yn aml am y tri maen yn Llanfechell fel “man cyfarfod” ond wedyn does gennyf ddim modd o brofi hynny chwaith, dim ond rhyw deimlad ac awydd i esbonio pam fod tri maen wedi eu gosod hefo’u gilydd yma. Yn amlach na pheidio cerrig unigol yw’r meni hirion ac fe awgrymodd gwaith cloddio ym Maenaddwyn wrth ledu’r ffordd nad oedd unrhyw glaeddedigaeth yn gysylltiedig ar garreg honno.

            Efallai fod erthygl Senogles yn gwneud darllen diddorol, ond roedd cael gafael yn y llyfr-nodiadau gwreiddiol ac edrych ar ei luniau du a gwyn, yn aml gyda ei wraig yn y llun er mwyn cael syniad o faint y meni, yn wefreiddiol, dyma edrych felly ar yr erthygl gwreiddiol yn ei lawysgrifen hynod daclus. Dyma gyffwrdd a hanes  a chyffwrdd mewn darn o hanes y Byd Archaeolegol Cymreig, profiad wirioneddol gyffrous.

 

 

                        Yr hyn sydd yn ddiddorol yw fod “ail-ddarganfod” y llyfr nodiadau yma wedi ysbrydoli Ymddiriedoaleth Archaeolegol Gwynedd i gynnal prosiect gyda rhai o Ysgolion Cynradd Mon gan ofyn iddynt ddilyn troed Senogles a chreu gwaith celf yn seliedig ar eu hymweliadau i’r maes.

Rhodd i’r Ymddiriedoaeth gan deulu Senogles oedd y llyfr ond pymtheg mlynedd yn ddiweddarach ar o lei dderbyn dyma ail edrych ar gynnwys y llyfr ar gyfer prosiect ‘Delweddau o Archaeoleg Gwynedd’ a noddwyd gan Brifysgol Bangor.

Trosglwyddwyd lluniau Senogles i gyfrifiadur gan wirfoddolwyr felly mae cofnod yn bodoli nawr o’r meini hirion fel yr oeddynt ar ddechrau’r Ugeinfed Ganrif.

Felly,yn sgil ail edrych ar luniau Senogles gwahoddwyd 6 ysgol i ymweld a meini hirion Ty Mawr, (Caergybi), Cremlyn (Llanddona) a Bryngwyn (Brynsiencyn) yng nghwmni yr artist Julie Williams a bydd dehongliadau artistig y disgyblion yn cael eu harddangos mewn arddangosfa yn Llyfrgell Caergybi o’r 25 Mai, 2013 ymlaen cyn teithio i leoliadau eraill o amgylch Gogledd Cymru.

 

Ol Nodyn : Ym 2011 cyhoeddwyd Trafodion Canmlwyddiant 2011, Cymdeithas Hynafiaethwyr a Naturiaethwyr Mon a mewn erthygl gan T.P.T Williams ar ‘Eminent Antiquarians of Anglesey’  rhoddwyd sylw haeddianol i Neil Baynes ond rhaid cyfaddef fod ychydig bach o siom na roddwyd unrhwy sylw yn yr erthygl i Seneogles.

 

Rhys Mwyn.

 

'Arddegau' Herald Gymraeg 20 Tachwedd 2013

Mae yna lyfr cynhwysfawr yn bodoli, er yn un dwi dal heb lwyddo i greu yr amser i’w ddarllen hyd yma, o’r enw ‘ Teenage, The Creation of Youth Culture’  gwasg Viking, 2007. Yr awdur yw Jon Savage.  Bwriad y llyfr yw edrych ar ddatblygiad diwylliant yr arddegau o 1875 pan gyhoeddwyd un o’r llyfrau cyntaf poblogaidd am y boen o fod yn eich arddegau (ankst yw’r gair mae Savage yn ei ddefnyddio) hyd at farwolaeth Anne Frank ym 1945. Anne Frank yn ol Savage yw’r person yn ei harddegau mwyaf enwog yn ystod y cyfnod yma.

http://www.amazon.co.uk/Teenage-Creation-Culture-Jon-Savage/dp/0670038377/ref=sr_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1384969093&sr=1-2&keywords=Teenage+Jon+Savage

            Yn draddodiadol, rydym yn son am ddechrau cyfnod “diwylliant arddegau” fel y cyfnod  sydd yn dilyn rhyddhau record ‘Rock Around The Clock’ gan Bill Haley ym 1956. Dyma enedigaeth ‘Rock’n Roll’ ac wrthgwrs mae’r hanes wedyn yn gyfarwydd i bawb, Elvis yn ysgwyd ei benol ar y teledu a wedyn erbyn ’62 mae’r Beatles a’r Rolling Stones yn symud y peth yn ei flaen go iawn a does dim troi yn ol.

            Bwriad Savage felly oedd edrych ar yr hanes sydd ddim wedi ei drafod a’i astudio o’r blaen. Doedd dim dewis ganddo ond gorffen y llyfr cyn Bill Haley ac Elvis neu yn anorfod byddai’n ail adrodd rhywbeth mae rhywun arall wedi sgwennu neu ffilmio eisoes. Cefais fy ngeni yn ’62, felly chydig dwi’n gofio, chydig mae’n olygu i mi ac eto dwi’n gynnyrch y 60au ac yn fwy byth rwyf yn ganlyniad o gyrraedd fy arddegau ar yr un pryd a roedd y Sex Pistols yn poeri eu ffordd drwy’r wlad.

Fel cymaint arall, fe newidwyd fy mywyd unwaith ac am byth gan ddiwylliant yr arddegau, y cwestiwn mawr yw ar pa bwynt mewn amser – achos dyna’r sbarc sydd yn aros hefo rhywn am byth. Os Jagger a Richards newidiodd eich bywyd, wel nhw fydd eich harwyr am byth, a felly hefyd hefo Strummer a Jones. Gwelais rhywun yn ddiweddar ar trydar yn datgan ei fod yn ffydlon i Gymru a’r Clash – am ddatganiad gwych !

            Yn y 60au mae gennym bopeth o brydferthwch Julie Christie, lluniau David Bailey, gwisgoedd Mary Quant, modelau fel Twiggy a’r hogia da (Beatles) a’r hogia drwg (Rolling Stones). Mae gennym wahanol fathau o ddiwylliant arddegau, rhai yn dilyn grwpiau fel The Who a felly yn ‘Mods’ ac eraill yn parhau i addoli ar allor Elvis (neu Eddy Cochran a Gene Vincent efallai) ac yn reidio BSA a Triumph yn hytrach na’r Vespas, rhain wedyn yw’r ‘Rockers’.

            Yn y 70au mae pethau yn symud ymlaen eto, o hogia yn gwisgo fel merched ac yn  gwisgo colour (Roxy Music, David Bowie) ac ar ddiwedd y ddegawd mae’r peth yn cyflymu felly mae Punk yn digwydd rhwng 1976 a 78, wedyn Two Tone 1979 a cyn diwedd y ddegawd mae’r  pyncs gwreiddiol unwaith eto yn gwisgo colour ac yn Rhamantwyr Newydd (Boy George, Visage).

            Aeddfedu wnaeth pethau yn yr 80au, tindroi efallai, gan arwain at sawl ffasiwn oedd yn edrych yn ol, ond y peth gorau am yr 80au oedd cyhoeddi y cylchgrawn The Face lle cafwyd llwyfan i ddiwylliant cyfoes ac ifanc yn ei holl amrywiaeth. Diwedd yr 80au dechreuwyd go iawn ar gerddoriaeth dawns / tecno / electroneg (sydd yn parhau yn boblogaidd wrthgwrs) a dyma gyfnod y ‘Raves’ neu’r Partion Rhad (Free Parties).

            Yn ddiweddar rwyf wedi bod yn holi pobl am hanes y raves neu’r partion oedd yn digwydd yn y chwareli yma yn Eryri ddiwedd yr 80au tan ganol y 90au. Rwyf wrth fy modd a’r syniad yma o’r defnydd o’r chwareli yn y cyfnod ol-ddiwydiannol. Rwyf hefyd wrth fy modd fod yma hanes sydd rioed di cael ei gofnodi go iawn.

Da ni ddim mor dda a hynny am edrych ar hanes cymdeithasol diweddar yng Nghymru a mae’n berffaith amlwg nad yw’n dealltwriaeth o hanes canu pop Cymraeg prin yn bodoli. Diddorol felly oedd dau gyfweliad diweddar y bu i mi fod yn rhan ohonnynt. Roedd un gan Saesnes o Lundain o’r enw Clancy Pegg (cyn aelod o’r grwpiau Catatonia a Crac) sydd yn sgwennu llyfr am hanes cymdeithasol a diwylliant Cymraeg rhwng y ‘Sin Danddaearol’ 1980 hyd at Cwl Cymru 1996.

Fel rhywun o’r tu allan a ddaeth i mewn i Gymru a gweld yr holl fwrlwm (a oedd i bob pwrpas yn hollol danddaearol) mae hi’n gofyn sut symudodd pethau o’r Crumblowers i Catatonia, o Ffa Coffi Pawb i’r Super Furry Animals.

Yr ail gyfweliad oedd gan myfyrwraig o Brifysgol Bangor oedd yn edrych ar wleidyddiaeth canu pop Cymraeg yn ystod cyfnod Thatcher. Hwn nes i fwynhau fwyaf ond beth oedd yn ddiddorol am y fyfyrwraig ifanc oedd y ffaith nad oedd wedi ei geni pan oedd hyn i gyd yn digwydd, rioed di clywed am yr Anhrefn ac yn sydun iawn yn darganfod yr holl “hanes”.

Un cwestiwn holwyd i mi gan y myfyriwr oedd sut oeddwn yn teimlo am y diffyg sylw i hanes canu pop Cymraeg yn y byd Academaidd yng Nghymru. Cwestwin da medda fi, sut mae esbonio hyn – eu difaterwch neu eu diffyg gwyboaeth ? Mae hanes yn bwysig ac yn ddiddorol a mae’n hen bryd cymeryd ein hanes cymdeithasol diweddar o ddifri !