Y pethau a'r llefydd ang-Nghymreig. Herald Gymraeg 13 Tachwedd 2013

Ar un adeg roeddwn yn hoff iawn o ddefnyddio’r slogan “Does dim hawlfraint ar Gymreictod” gan awgrymu fod Cymreigtod yn rhywbeth sydd yna bob amser i’w ail-ddiffinio, i’w addasu a’i ddatblygu. Yn sicr does gan neb yr hawl ar yr hawlfraint, er fod nifer dros y blynyddoedd wedi awgrymu mae eu fersiwn nhw o Gymreictod yw’r un cywir, (a mae rhai yn dal i fynu). Ond dyna’r peth gwych am Gymreictod, does dim modd ei ddiffinio na’i hawlfreintio mewn gwirionedd. Y pwynt mae’n debyg yw fod Cymreictod yno i’w hawlio a’i ddiffinio gan unrhywun a phawb.

            Petae rhywun yn datblygu’r ddadl yma, yr holl drafodaeth bosib yn ei holl amrywiol ffyrdd, rydym yn son am sgwennu llyfr. Ond, yr hyn sydd wedi bod o ddiddordeb i mi yn ddiweddar yw’r pethau hynny sydd yma yng Nghymru sydd ddim, ar yr olwg gyntaf, yn “Gymreig”. Wrth deithio hyd a lled y wlad, dechreuais edrych allan am y nodweddion sydd yn ang-Nghymreig (nid o reidrwydd Seisnig wrthgwrs). A wedyn, mae’r pethau arall yna sydd yn syrthio rhwng dwy stol, ddim yn amlwg nodweddiadol Gymreig ac eto wedi eu lleoli yma yng Nghymru - felly mae’n rhaid eu bod nhw !

            Teimlad felly rwyf yn ei gael bob amser wrth deithio drwy Talacharn (Llareggub) wedi ei ddiffinio gan Dylan am byth, ond dyma chi le diddorol - o ran trio cael hyd i’r naws Gymreig - yn y lle bach yma ar lan y Taf, yn Sir Gar. Mae Dylan Thomas ei hyn wrthgwrs yn gwneud i ni orfod meddwl yn syth am natur ei Gymreictod, os oedd na wrth-Gymreictod, yr Eingl-Gymreig, Cymro yn America, Welsh yn America.

Mae hyd yn oed croes wen Dylan a Caitlin ym mynwent ‘St Martin of Tours’ bellach yn un plastig, afreal, ddim go iawn, ddim yn Gymreig na Seisnig, ond plastig. Bydd sylw mawr i Dylan flwyddyn nesa, bydd cyfle i ni gyd drafod ei le yn y cyd-destun Cymreig. Mae’n drafodaeth sydd angen ei chynnal. Holwch Jeff Towns y llyfrwerthwr – fo di’r arbeinigwr ar Dylan. Dwi’n mawr gobeithio cawn drafod Dylan yn Gymraeg yn 2014.

            Cefais ginio yn Browns yn ddiweddar a Cymro yn rhedeg y lle, felly archebais yn Gymraeg a sgwrsiais yn Gymraeg. Roedd pawb arall yn dwristiad yn y dre, wrthgwrs eu bod, heblaw am y trigolion lleol di-Gymraeg, Seisnig yr olwg, Seisnig eu hacen, oedd yn taro mewn i Browns hefo rhywbeth pwysig i’w wneud. Bwrlwm, fel rhywbeth o Under Milk Wood, fel pentref cefn gwlad ond un gwahanol ……

            Dwi’n dal i drio dallt Talacharn a’i ‘Benwythnos Talacharn’, lle mae Patti Smith yn canu yn y Boathouse a Ray Davies yn ymddangos ar yr un llwyfan ac artistiaid Cymreig a Chymraeg (yn achlysurol). Yr wyl sydd ddim am Dylan ond yr un fydda Dylan wedi mwynhau ei fynychu (medda nhw). Gwyl Gymreig neu ddim ? Ydi, mae’n rhaid ei fod, ond pam felly ei fod yn teimlo mor wahanol, mor ang-Nghymreig rhywsut ?

Rhaid treulio mwy o amser yma. Mae hanes Cymreig i’r castell “brown fel tylluan” gan i’r Arglwydd Rhys feddiannu’r lle ond mae’r gwreiddiau yn rhai Normanaidd, sef adeiladwaith Robert Courtemain 1116. Does dim dwy waith fod hanes wedi cael effaith ac yn dal i gael effaith ar le ac ar y lle yma. Fel nifer o drefi eraill, Trefaldwyn, Biwmares, llefydd Normanaidd neu Seisnig fu rhain erioed ond mae pethau wedi, ac yn, newid ac esblygu – felly lle da ni heddiw – a lle nesa ?

A lle goblyn mae’r llinell ‘Landsker’, man a man i ni fod wedi ei chroesi i ‘Little England Beyond Wales’. Mor agos i Gaerfyrddin ac eto byd arall.

Diddorol felly oedd darllen blog y bardd, (bron i mi ddweud Eingl-Gymreig eto ond beth yw hynny wedyn ?) a’r seico-ddaearyddwr, Peter Finch, awdur tri llyfr am Gaerdydd, ‘Real Cardiff’, ‘Real Cardiff Two’ a ‘Real Cardiff Three’. Dyma frawddeg gan Finch, ‘chydig bach allan o gyd-destun efallai ond yn ddefnyddiol ar gyfer yr erthygl yma “For most of the Welsh population Cardiff remains a centre for permanent suspicion. It is regarded as too English, too distant, too flash, too fast, too large and far too anti-Cymraeg for many”. Ar un adeg efallai, ond dwi ddim mor siwr bellach ?

Rwan, mae yna waith darllen ar ddamcaniaethau Finch, tri llyfr i fod yn fanwl gywir, felly roedd fy awgrym uchod fod y drafodaeth yma yn haeddu llyfr yn amlwg yn hynod ddiniwed. Heb os mae Finch, yn gywir neu’n anghywir, yn gofyn y cwestiynau ynglyn a’r tirwedd ddinesig a Chymreictod. Un cwestiwn yn sicr hoffwn i ei holi, a dwi’n dychwelyd yn ol at ddatganiad Dr Eurwyn William “nad oes brodorion yng Nghymru, rydym oll yn fewnfudwyr”, yw - beth yw perthynas y gymuned Somali yn y Dociau er engraifft  a Chymreictod ?

Neu beth yw dehongliad y ‘Kerdiffians’ brodorol o Gymreictod, ydi’r Iaith yn bwysig, o bwys neu yn berthnasol o gwbl iddynt ?  Mae hyn rhy gymhleth i un erthygl bach, dyna pam mae Finch wedi cyrraedd Caerdydd Go Iawn Tri.

 

Dyddiadur Cloddio Haf 2013. (Llafar Gwlad Rhif 122)

 

 
Cyhoeddwyd yr erthygl yma yn Llafar Gwlad (Rhif 122, Hydref 2013).

Hen Caerwys Gorffennaf 2013

 

Safle Canol Oesol yw Hen Caerwys, yn Sir Fflint a’r hyn sydd yn od efallai, ond yn sicr yn ddiddorol am yr enw yw fod pentref Caerwys, lle mae’r Eglwys Normanaidd, a Siarter gan Edward 1af yn dyddio o 1290 yn debygol o fod yn hyn na’r safle yma sydd yn cael ei alw yn ‘Hen Caerwys’.

            Darganfuwyd safle Hen Caerwys gan Wilfred Hemp oddeutu 1960 ac ef mae’n debyg oedd yn gyfrifol am fedyddio’r safle gyda’r enw ‘Hen’. Er ein bod bellach yn gwybod fod hyn yn ffeithiol anghywir mae pawb yn gytun mae fel ‘Hen Caerwys’ fydd y safle yma yn cael ei adnabod o hyn ymlaen.         

Yr hyn sydd yma yw olion tai, llociau a waliau caeau, yr hyn gallwn ei ddisgrifio fel tirwedd amaethyddol, olion ffermio o 600 mlynedd yn ol. I bob pwrpas mae’r tirwedd amaethyddol yma wedi ei ‘ffosileiddio’ a’r cyfan bellach wedi ei gladdu o dan y pridd ac o dan y goedwig. Felly o ran dadansoddi’r safle, nid gwaith hawdd yw ceisio gweld cynllun y safle yng nghanol yr holl goediach, tydi lluniau o’r awyr ddim yn mynd i ddangos rhyw lawer ac yn wir wrth ymweld a’r safle anodd iawn yw gweld fawr mwy nac ambell i glawdd ymhlith y coed.

Anodd hefyd yw cloddio y fath safle ac wrth i mi ymuno a chriw Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd Powys a CADW, y gwaith caled yw clirio’r tyfiant cyn i ni allu cychwyn cloddio go iawn. Rhaid torri gwraidd a chlirio coediach a does dim on un ffordd o wneud hynny – bon braich a chwys. Yn raddol, ar ol awr neu ddwy o waith, mae rhywun yn cyrraedd y cerrig sydd yn dynodi fod wal neu derfyn o dan y pridd.

Ein gwaith ar y ddau ddiwrnod dreuliais yma  oedd ceisio clirio’r waliau a chael gwared a’r cerrig oedd wedi disgyn er mwyn cael gweld yn union lle roedd y wal. Eto nid hawdd gweld y gwahaniaeth rhwng y wal wreiddiol a’r cerrig sydd wedi disgyn o’r wal, ond yn raddol wrth daflu’r cerrig rhydd i un ochr mae rhwyun (gyda ‘chydig bach o ffydd) yn dechrau gweld ymyl neu ochr i’r wal.

Pwrpas hyn oll yw ceisio gwella’n dealltwriaeth o’r safle, efallai cael hyd i wrthrychau fydd yn rhoi modd i ni gynnig dyddiad i’r defnydd o’r safle ac i drio gweld os oes rhai llociau neu tai yn gynharach neu yn ddiweddarach na’i gilydd. Os yw wal neu olion ty yn gorwedd uchwben adeilad arall rydym oleiaf yn gallu awgrymu fod yr adeilad sydd ar ben y llall yn un diweddarach.

Gobaith Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd Powys a CADW yw cael dychwelyd i’r safle i gloddio eto ym 2014 er mwyn gwella’n dealltwriaeth o gymunedau a thirwedd amaethyddol o’r Canol Oesoedd yng Nghymru.

 

Meillionydd Gorffennaf 2013

 

Raimund Karl gyda Dr Robyn Lewis a criw Heneiddio'n Dda Nefyn.

Safle Oes Efydd Hwyr / Oes Haearn ar ochr Mynydd Rhiw, Pen Llyn yw Meillionydd. Safle a ddisgrifir fel ‘cylchfur dwbl’ sydd yma, sef safle amaethyddol yn cynnwys cytiau crynion wedi eu hamgylchu gan ddau glawdd, math o safle sydd yn nodweddiadol o Ben LLyn (mae tua 10 safle o’r math yma ar Llyn). Castell Odo ger Aberdaron, a gloddiwyd gan Leslie Alcock yn y 60au yw’r safle enwocaf o’r math yma, a dyma pam mae Prifysgol Bangor wedi bod yn cloddio ym Meillionydd am bedair Haf bellach  i weld os oes cymhariaeth rhwng Meillionydd a Chastell Odo ac os oes modd i ni ddeall yn well beth oedd patrwm bywyd a’r economi yn y cyfnod yma rhwng tua 800 a 300/200 cyn Crist.

Rwyf yn arwain teithiau ysgolion o amgylch y gwaith cloddio archaeolegol ym Meillionydd ers tair mlynedd bellach a dyma benderfynu mynd i fyny i’r safle am ddiwrnod neu ddau cyn i’r ysgolion ymweld er mwyn ail ymgyfarwyddo a nodweddion archaeolegol y safle. Roedd fy amseru yn ‘berffaith’ achos y gwaith ar y diwrnod cyntaf oedd tyllu’r holl bridd oedd wedi cael ei ol-lenwi i un o’r cytiau crynion ers llynedd, felly gwaith caib a rhaw drwy’r dydd, yn clirio pridd llynedd a dim gobaith mul mewn unrhyw ras o gwbl o ddod o hyd i unrhywbeth diddorol. Ond, fel da ni’n dweud mae’n waith sydd rhaid ei wneud er mwyn clirio’r safle yn barod ar gyfer y gwaith cloddio ac archwilio pellach eleni.

            Diwrnod caled o waith felly, gorweddais yn fy ngwely y noson honno yn “tincian”, roedd y cyhyrau yn gwybod eu bod wedi cael eu gweithio yn galed.felly rhyddhad mawr ar yr ail ddiwrnod oedd cael y trywal allan a phenglinio i glirio darn o hen ffordd garregog oedd yn arwain i mewn i’r safle rhwng y ddwy fynedfa.

            Gan mae yma byddai’r mwyaf o fynd a dod, hynny yw dyn ac anifeiliad yn troedio, buan iawn mewn tywydd gwlyb bydda’r fynedfa wedi troi yn fwdlyd felly yr arfer pryd hynny, yn union fel heddiw, oedd rhoi cerrig i lawr lle roedd y llwybr yn fwdlyd. Mewn amser mae’r cerrig yn cael eu troedio i mewn i’r ddaear ac yn ffurfio wyneb caled. Wedyn byddai’r fferwmyr yn ychwanegu cerrig i’r ffordd fel roedd angen ac wrth i mi gloddio sylwais fod haenau o gerrig yma yn amlwg wedi cael eu hychwanegu dros y blynyddoedd.

            Fy ngwaith felly oedd crafu o amgylch y cerrig gyda’r trywal gan beidio eu disodli a defnyddio brwsh ysgafn i gael gwared a’r llwch ac yn raddol dyma ddadarchuddio wyneb yr hen ffordd. Fe gymerodd hyn rhan fwyaf o 6 awr i’w gyflawni ond ar ddiwedd pnawn roedd boddhad o weld fod y ffordd yn ymddanos yn glir a fod modd gweld yn union beth roedd yr hen ffermwyr yma wedi ei osod fel ffordd sych drwy’r mynedfeydd.

            Erbyn yr ail wythnos ym Meillionydd mae un o’r cytiau crynion wedi cael ei glirio a dyma ddechrau ar y gwaith manwl o gloddio’r llawr a’r muriau yn ofalus. Rhaid cofnodi pob carreg a rhaid ceisio adnabod pob nodwedd oddi fewn i’r cwt crwn. Mae muriau o gerrig sychion i’r cwt ond wedyn byddai ffram bren fewnol yn dal y to ac un o’r campau archaeolegol yw dod o hyd i olion y tyllau pyst mewnol. Bydd y pren wedi hen bydru wrth reswm ond gyda gofal bydd modd gweld olion y twll yn y pridd, yn aml gyda cerrig syth wedi eu gosod ar ochr y twll i ddal y postyn yn ei le.

            Mae’r nifer o ymwelwyr dros yr wythnosau i Meillionydd yn galonogol a rhaid cydnabod ymdrechion Kate Waddington a Raimund Karl o Brifysgol Bangor i sicrhau fod croeso bob amser i ymwelwyr a fod ymdrech yn cael ei wneud i gysylltu a’r gymuned lleol. Rydym yn derbyn cyn archdderwydd i’r safle ar un prynhaun Llun wrth i griw ‘Heneiddio’n Dda’ Nefyn ddod draw ar ymweliad a’r Dr Robyn Lewis yn eu plith. Mae’n gyfle da i griw Nefyn gael gweld archaeolegwyr wrth eu gwaith, yn cloddio yn y baw, a buan iawn roedd dwy awr wedi mynd heibio heb i neb sylwi wrth i bawb holi a thrafod am arwyddocad y safle ym Meillionydd.

            Mae disgyblion Ysgol Botwnnog a Crud y Werin, Aberdaron yn ymweld a ni yn flynyddol a diddorol iawn gweld fod y plant o gefndir amaethyddol gyda digon o brofiad o ffermio a bod allan yn y wlad  i drafod olion dyn ar y tirwedd. Mae eu cwestiynau yn rhai dai, mae eu rhesymeg yn wych a mae’n dod a dagrau i’m llygaid yn clywed Cymraeg pur Pen Llyn gan y bobl ifanc yma. Roedd eu hymweliadau yn codi calon rhywun ac yn bleser i gael eu cwmni.

            Erbyn diwedd ein cyfnod ym Meillionydd rydym wedi cloddio’r cwt crwn yn ei gyfanrwydd a wedi dod o hyd i ffos a rhes o byst ar gyfer palisad a fyddai wedi amgylchu’r safle cyn cyfnod y cylchfur dwbl. Fel yn achos Hen Caerwys, bwriad Prifysgol Bangor yw parhau i gloddio yma am flynyddoedd i ddod.

 

Llanbeblig Gorffennaf 2103

 

Yn dilyn gwaith cloddio ar safle Ysgol Yr Hendre yng Nghaernarfon yn ystod 2010-11 mae Ymddiriedoaleth Archaeolegol Gwynedd wedi penderfynu cynnal gwaith cloddio cymunedol ar ddarn o dir na chloddiwyd o’r blaen ger maes parcio’r ysgol. Ystyr ‘cymunedol’ yw fod hyn yn addas ar gyfer disgyblion ysgol, pobl leol a newydd ddyfodiad i’r byd archaeoleogol – hynny yw, er mwyn iddynt gael cyfle a phrofiad o gloddio.

            Yn ystod 2010-11 daethpwyd o hyd i olion mynwent Ganol Oesol (oddeutu 6ed-7fed ganrif) gyda nifer o feddau, rhai wedi eu hamgylchu a ffos (sef y bobl bwysig) a hefyd poptai pydew sydd bellach yn cael eu dehongli fel poptai ar gyfer pobi bara o’r cyfnod Rhufeinig. Cyd-ddigwyddiad yw’r ffaith fod y ddau nodwedd archaeolegol yma yn yr un lleoliad gan fod y poptai yn perthyn i’r cyfnod Rhufeinig a dyddiadau radio-carbon yn eu dyddio oddeutu 77 oed Crist sef yr union amser mae Agricola yn cyrraedd i sefydlu Segontium a’r fynwent rhai canrifoedd yn ddiweddarach..

            Y tebygrwydd yw fod y poptai pydew yn cynrychioli’r unig olion sydd wedi goroesi o wersyll Rhufeinig lle roedd y milwyr yn aros tra yn adeiladu’r gaer Rhufeinig yn Segontium gerllaw. Dyma’r tro cyntaf i ni ddarganfod safle o’r fath yng Nghymru a dyma gloddio darn bach o dir ger maes parcio yr ysgol felly yn y gobaith o gael hyd i ychydig fwy o’r olion yma.

            Bu cryn ddiddordeb yn y gwaith cloddio gan y wasg a’r Cyfryngau a bu camerau ‘Heno’ yno yn ffilmio gyda’r gyflwynwraig Elin Fflur yn holi’r archaeolegwyr. Bu ymweliadau ysgolion yno yn ddyddiol a braf oedd gweld Anita a Sadie o’r Ymddiriedolaeth yn arwain grwpiau o blant i gloddio !  Ar ddiwedd ein pythefnos ger Ysgol yr Hendre, siomedig oedd y darganfyddiadau archaeoleogol a’r tebygrwydd yw fod y rhan fwyaf o’r gwersyll Rhufeinig a’r fynwent ganol oesol wedi eu claddu bellach dan adeilad yr ysgol a’r maes parcio a fod ein cornel ni yn amlwg tu allan i’r safle a ddefnyddiwyd ganrifoedd yn ol.

 

Llwydfaen, Dyffryn Conwy  Gorffennaf 2103

 

Efallai mae’r gwaith cloddio mwyaf cyffrous dros yr Haf oedd y cyfle i dreulio 5 diwrnod (yn unig) yn cloddio ar safle “Eglwys Normanaidd” ar dir Llwydfaen ger Tal-y-Cafn, Dyffryn Conwy. Safle wedi ei ddarganfod o’r awyr, (lle roedd modd gweld ffurf yr adeilad wrth i’r tir sychu), gan Toby Driver o’r Comisiwn Brenhinol yw’r adeilad yma ac yn wir ymdebygai o ran ffurff i eglwys petrual gyda un ochr ar ffurf hanner cylch.

Yr hyn oedd yn ddiddorol, ychydig yn groes i’r syniad gwreiddiol, ac yn sicr cyffrous oedd ein bod wedi dod o hyd i ddau neu dri darn o arian Rhufeinig o fewn yr ugain munud cyntaf o gloddio. Erbyn ganol pnawn y diwrnod cyntaf, roedd yn edrych yn fwy fwy tebyg mae adeilad Rhufeinig oedd hwn yn hytrach na eglwys Normanaidd gynnar. Ychydig i fyny’r dyffryn (llai na milltir a hanner) mae safle’r gaer Canovium (Caerhun) felly dydi olion Rhufeinig yn y rhan yma o’r Byd ddim yn anisgwyl chwaith !

Wrth i ni gloddio lawr, dyma ddechrau dadarchuddio sylfeni anferth yr adeilad yma, sylfeini o gerrig sychion ac yn sicr roedd adeilad o gryn faint yma ar un amser. Darganfyddiad arall diddorol oedd darnau o lechi to, darnau bach iawn oedd ar ol ar y cyfan, a’r awgrym oedd fod rhain yn perthyn i’r cyfnod Rhufeinig ond fod y rhan fwyaf o’r llechi wedi eu cludo o’r safle ar gyfer eu hail ddefnyddio rhywbryd yn y gorffennol.

Ffilmiwyd y cyfan yn Llwydfaen ar gyfer S4C a bydd y rhaglen yn cael ei ddarlledu rhywbryd yn ystod 2014. Doedd dim modd rhagweld fod ein “Eglwys Normaniadd” yn mynd i fod yn adeilad Rhufeinig, (o bosib yn deml oherwydd yr ochr crwn) ond yn sicr fe gyfrannodd hyn at gyffro’r ffilmio. Cafwyd hyd i olion ffynnon hefyd ger yr adeilad er fod y ffynnon wedi ei lenwi a cherrig a bowlderi mawrion. Chafwyd ddim digon o amser i gael hyd i waelod y ffynnon.

Canlyniad y gwaith cloddio yn Llwydfaen wrth gwrs yw fod yr hanes yn dra wahanol i’r hyn roeddem wedi ei ddisgwyl sydd yn dangos beth ydi gwerth cloddio archaeolegol, dyma’r unig ffordd o gael gwybod yn union beth sydd o dan y ddaear.

 

 

 

Georgia Ruth v Terry Christian

Yn ol y son, Manceinion bellach yw’r ail ddinas mwyaf poblogaidd o ran ymwelwyr yn Ynysoedd Prydain, ail i Lundain wrth reswm, ond y syndod rhywsut, os yw hyn yn wir, fod Manceinion wedi goddiweddyd Caeredin. Pwy a wyr, dw’i ddim wedi gwneud y gwaith ymchwil o ran ystadegau a nid dyna pwrpas yr erthygl hwn.

            Yr hyn sydd yn ddiddorol i mi yw fod trigolion Manceinion bellach yn credu hyn ac yn mynegi hyn yn gyhoeddus. Mewn ffordd nid oes ots os yw’r ystadegau yn gywir, bydd pobl Manceinion yn datgan hyn fel ffaith, ac mewn amser fe dderbynir hyn fel ffaith. Da chi’n gweld, mae yna draddodiad hir ym Manceinion, y ddinas yng Ngogledd Lloegr a arferai fod yn llwyd ac yn llwm ac yn ol-ddiwydiannol, lle roedd yn glawio yn amlach na pheidio i roi tro bositif ar bethau.

            Un o’r cymeriadau hoffus / anhoffus o Fanceinion yw’r darlledwr Terry Christian, wyneb The Word yn ol yn y dydd ar Channel 4, dyn mae’n debyg oedd a chymaint yn ei gasau ac oedd yn ei fwynhau. Does fawr wedi newid, mae Christian dal yn ‘geg fawr’, yn dal i hollti’r gynulleidfa er nad yw mor amlwg ar y cyfryngau torfol bellach ond mae ganddo Blog hynod ddiddorol, doniol a hanfodol o’r enw “Northerners with Attitude”.

http://www.terrychristian.tv/

            Mae ganddo sioe radio o’r un enw sydd i’w chlywed ar Imagine FM, radio ar y we, yno i’w chanfod ond i chi chwilio neu ddilyn Christian ar trydar. Ta waeth am hynny gyd, y pwynt ddaru ddwyn fy sylw oedd yr un yma am yr ymwelwyr sydd yn dod i Fanceinion a Christian yn honni (yn eitha cywir) fod hyn i gyd oherwydd cyfraniad holl bwysig Tony Wilson (Anthony H Wilson).

            Yn ei Blog galwodd Christian am godi cofgolofn i Tony Wilson, yn Salford dybiwn i, ond gyda tafod yn ei foch achos hyd yma does neb arall wedi son am gofgolofn i Wilson. Efallai for Christian yn bachu ar y cyfle i herio, herio’r cynghorwyr a’r sefydliadau yn union fel y gwnaeth Wilson yn ei ddydd.

            Petawn yn son am grwpiau pop fel Joy Division, New Order, Buzzcocks, A Certain Ratio, The Smiths, Stone Roses, Happy Mondays, oll yn grwpiau o Fanceinion, byddai enw Tony Wilson yn gysylltiedig ac oleiaf hanner ohonnynt. Byddai’r gweddil unai yn ei gasau neu mi fydda Wilson wedi gwrthod gweithio a nhw (Smiths). Dyna’r peth da am gerddoriaeth y ‘Mancs’, does dim hanner ffordd, mae yna gefnogaeth neu gasineb.

            Rhywbeth ddysgais i gan Wilson yn ystod fy arddegau hwyr ac ugeiniau cynnar yw fod modd sefydlu Label Recordiau yng Ngogledd Cymru a rhyddhau recordiau hollol danddaearol heb orfod cyfaddawdu – cyfaddawdu hefo Llundain neu Gaerdydd. Wilson oedd y mentor nes i rioed gyfarfod, er i mi ei weld o gwmpas dros y blynyddoedd nes i rioed dorri gair ac ef.

            Rhywbeth arall gofiaf bob amser am Wilson oedd ei ddamcaniaeth fod gwir dalent o hyd yn cael hyd i ffordd ymlaen a fod y pethau cymhedrol yn tueddu i suddo yn y diwedd. Geiriau Wilson sydd yn dod i’m meddwl wrth gadw golwg o bell ar yrfa’r gantores werin Georgia Ruth. Rwyf wedi clywed pobl yn son amdani ers blwyddyn neu fwy ond doeddwn ddim wirioneddol yn cymeryd sylw.

            Nawr ac yn y man byddwn yn gwrando ar Sioe Georgia Ruth  ar C2/BBC Radio Cymru a does dim dwywaith fod ei dewis recordiau a’i ffordd hamddenol o gyflwyno yn gwneud rhaglen fach hawdd gwrando arno er efallai nid un hanfodol. Yn nhraddodiad gora Cerys Matthews mae Georgia yn barod yn ehnagu’r portffolio – dyna’r unig ffordd o wneud bywoliaeth yn y tymor hir.

            Yn ddiweddar cysylltais a label Sain i gael copi o’r CD ‘Week of Pines’ achos roeddwn yn awyddus i ddallt beth oedd yr holl ‘heip’ am Georgia a cynnigais adolygu’r CD i blog link2wales. A dyna chi beth yw can, mae’r prif gan ‘Week of Pines’ yn gafael o’r dechrau, yn yr hen ddyddiau byddwn wedi dweud ‘hit’ ond does dim Top of the Pops mwyach felly efallai nid ‘hit’ yw’r gair ond ……..

            Ond yn ogystal a’r gan wych yma roeddwn hefyd yn cael fy nenu gan y ddelwedd o Georgia gyda’r rhosod yn ei gwallt, achos mae delwedd yr un mor bwysig a’r gerddoriaeth, does dim modd cael un heb y llall os am wirioneddol fod yn effeithiol. Dwi ddim yn son am steil wedi ei greu yn artiffisial yma, mae delweddau Georgia oll ddigon naturiol, ddigon Cymreig ond mae yna steil, a mae’n effeithiol.

            Siawns bydd nifer ohonnoch wedi gweld Georgia Ruth ar y teledu yn ddiweddar, hi yn fwy na phawb ddisgleiriodd go iawn yn ystod Gwyl Womex, hi oedd a’r steil gora, yr ymddygiad llwyfan gora, y cyfweliadau gora – yn syml hi oedd yr artist mwyaf dioddorol ac o bosib mewn ffordd anfwriadol – y lleiaf cydymffurfiol. Efallai mae Cerys oedd y curadur a roedd y da, drwg a’r hyll o’r Byd Gwerin i gyd ar y llwyfan ond Georgia oedd yr unig un oedd yn gwneud i mi deimlo fel grwando a darganfod mwy.

            Doedd Linda Plethyn ddim ar y llwyfan (rhag eu cywilydd), roedd Sian James yno (diolch byth) a rhaid cyfaddef i mi fel nifer eraill orfod meddwl ddwy waith am naws y Cyngerdd Agoriadol. Cafwyd trafodaeth ddiddorol ar weplyfr am y gwisgoedd traddodiadol (Augusta Hall, Llanover) ond sylweddolodd neb fod Plygain i fod yn wasanaeth crefyddol a nid adloniant mewn neuadd – a nid ar gyfer artistiaid gwerin cyfoes naddo ?

            Wrth wrando ar sioe radio Terry Christian cefais fy atgoffa o ddamcanaieth Tony Wilson, bydd gwir dalent yn cael hyd i’r llwybr ac yn dod i’r amlwg yn rhywle, rhywbryd ond y peth gwaetha gall artist ei wneud yw cydymffurfio – mae’r rheolau yna i’w herio a’i hanwybyddu.

 

Materion Materol Herald Gymraeg 30 Hydref 2013.

 

http://www.culturecolony.com/videos?id=14043

 

Cefais wahoddiad i agor arddangosfa ‘Materion Materol’, ac i anerch y gynulleidfa yn Amgueddfa Gwynedd yn ddiweddar a fedrwn i ddim peidio taflu dyfyniad Dr Eurwyn William i mewn i’r sgwrs. Eurwyn William gyhoeddodd yn y rhagair i’r llyfr  ‘Discovered in Time’ (Amgueddfa Genedlaethol Cymru) “fod dim brodorion yng Nghymru ….. rydym oll yn fewnfudwyr”.

            Rwan neges Eurwyn oedd fod gwrthrychau sydd i’w gweld yn yr Amgueddfa Genedlaethol yn ein galluogi i ddeall y darn bach yma o dir yn well, i ddeall Cymru yn well, i ddeall pwy yda’ni yn well ac i greu gwell dinasyddion. Felly mae modd i’r Somali ym Mae Caerdydd (Tiger Bay) gael cysylltiad a’r lle drwy astudio’r gwrthrych – dyna’r syniad. Rwyf wedi son am hyn o’r blaen ond mae’n werth ei ail adrodd (a hynny yn aml).

            Gan fod ‘Materion Materol’ yn wahoddiad i artistiaid Cymreig ddehongli gwrthrychau sydd yn Amgueddfa Gwynedd teimlais fod gosodiad Eurwyn yn rhywbeth ddigon teg i daflu at y gynulleidfa a’r artistiaid – wedi’r cwbl, beth yw’r pwynt os nad yw hyn i gyd yn ysgogi trafodaeth a felly teimlais mae fy swydd i ar y noson oedd gwneud nhw feddwl chydig. Yr artistiad yw Carwyn Evans, Sian Green, Iestyn Gruffudd, David Hastie, Helen Jones a Wanda Zyboroska. Helen sydd wedi curadu’r arddangosfa.

            Dechreuais drwy herio’r iaith mae artistiaid yn ei ddefnyddio i ddisgrifio eu gwaith. Disgrifiadau (ansoddeiriau) anealladwy i unrhywun sydd ddim yn y Byd Celf, a synnwn i ddim, anelalladwy i’r artistiad hefyd. Ychydig ddydiau wedyn roeddwn yn gwrando ar Ddarlith Reith, ‘Playing to the Gallery’ ar BBC Radio 4 a dyma Grayson Perry (trawswisgwr / gwneuthurwyr crochenwaith) mwy neu lai yn dweud yr un peth. Darllenodd Perry lith rhyw artist cysyniadol ac ar ddiwedd y darn dyma fo yn cymeryd seibiant cyn ategu “…..nor me !”

            Rhaid dweud roedd Grayson yn wych yn y ddarlith, gyda hiwmor a gonestrwydd roedd yn herio’r gyfundrefn Celf am eu ‘helitiaeth-drwy-ddewis’ ac yn wir rhan o’r pwynt oedd gennyf yn Amgueddfa Gwynedd oedd herio dipyn ar yr artistiaid. Beth yw eich gwaith go iawn ? I bwy mae’r celf ? Be di pwrpas hyn i gyd ? Sut gallwn ehangu’r gynulleidfa ?

            Awgrymais yn garedig mae ein gwaith ni (colofnwyr, artistiaid, cerddorion) go iawn, yw cyfathrebu, heb gynulleidfa mae’r gwaith yn ddi-werth neu yn sicr yn cael ei ddi-brisio. Hynny yw, rhaid wrth gynulleidfa, rhaid wrth y gallu i gyfathrebu ac i gysylltu ac i effeithio ac i roi pleser ac i ofyn cwestiynnau. Wedyn awgymais fod rhaid i artistiaid heddiw fod yn trydar ac yn blogio – rhaid bod allan yna yn cyfathrebu neu mae’r celf yn aros fel rhywbeth hunanol a di-arffordd ?

            Roedd cerddorion o hyd yn dweud yn doeddan “dwi’n sgwennu i mi fy hyn ac os di rhywun arall yn hoffi’r gan mae o yn bonws”, wel fy ymateb i hyn oedd, da chi peidiwch a prynu CD gan unrhyw artist sydd yn dweud rwtsh o’r fath. Eto beth yw’r joban o waith ? Cyfeirias yn sydun at ‘Bloody Old Britain’ sef damcaniaethau O.G.S Crawford am archaeoleg a thirwedd gan awgrymu mae gweledigaeth Crawford sydd ei angen arnom os am fynychu amgueddfa, os am ail ddehongli gwrthrychau – rhaid dysgu i ddarllen y tirwedd ac i ddarllen gwrthrychau a wedyn mae’n bywydau yn gyfoethocach.

            Er mwyn esbonio fod hyn i gyd yn plethu, ac yn gwneud synnwyr, sef y darlun llawn , pregeth Cynefin a Chymuned os mynnwch, sef y cyd-destun, darllenais ddarn o waith T.H Parry Williams gan drafod sut mae deal a dehongli aradl Rhyd Ddu. Gwrandawodd pawb yn astud a wedyn gwrthodais gyfieithu’r geiriau i’r Saesneg ! Edrychiadau nerfys, ambell un yn chwerthin, distawrwydd…….a wedyn awgrymais fod yma her yndoes, i ddysgu’r Gymraeg, wedi’r cwbl, hanner darlun gwech chi o Gymru heb yr Iaith. (And our non-Welsh speaking friends took it in good humour).

            Dwi dal yn fyw, nath neb wylltio na gweiddi arnaf i gau fy ngheg ond dwi ddim yn siwr beth oedd pobl yn feddwl ? Mae’n od dyddiau yma achos dydi’r gwleidyddol ddim yn yr eirfa boblogaidd, dydi caneuon protest ddim yn naturiol Iaith gyntaf, dydi mynegi barn ddim yn rhan o’r celf – mae gormod o artistiaid heddiw ddigon hapus hefo bod yn greadigol ond yn osgoi’r gwleidyddol – a bellach dwi’n tueddu i ddisgrifio fy hyn fel ffosil o Oes arall pan roedd y gwleidyddol yn hanfodol ac yn hwyl, heb unrhyw wrthdaro.

            Rhaid cyfaddef fy mod mor falch o wrando ar Grayson Perry yn cyflwyno’r darlithoedd ‘Playing to the Gallery” eleni, achos mae’n cadarnhau  fod y gwleidyddol yn Iaith gyfoes, ac efallai mae’r sefyllfa yng Nghymru ar y funud sydd wedi ymwrthod a’r peth fel rhyw adwaith i’r Ymgyrch Iaith, Peintio’r Byd yn Wyrdd a Thryweryn – mi newidith pethau eto yn fuan siawns ………

            Mae arddangosfa ‘Materion Materol’ yn Amgueddfa Gwynedd Bangor hyd at 16 Tachwedd. Mae fy araith i’w weld ar safle we culturecolony.com/videos

 

http://www.culturecolony.com/videos?id=14043

           

 

Murlun Siartwyr Casnewydd Herald Gymraeg 23 Hydref 2013

Erbyn i chi ddarllen yr erthygl yma bydd Murlun y Siartwyr, Kenneth Budd, 1978, wedi hen fynd, wedi ei chwalu yn rhacs yn llythrennol a hynny gan beiriant ‘jac codi baw’. Dyma chi engraifft o fandaliaeth yn erbyn treftadaeth sydd wedi polareiddio barn pobl yng Nghasnewydd, y werin bobl yn erbyn y gwleidyddion, bron yn ategu’r olygfa o John Frost a chwalwyd ar y murlun ei hyn.

            Son wyf wrthgwrs, am ddymchwel Murlun y Siartwyr yng Nghasnewydd yn ddiweddar er mwyn codi canolfan siopa newydd. Yr hyn sydd yn ofnadwy o ddiddorol am yr achos yma, yw fod yr holl beth wedi amlygu pam mor allan o gysylltiad yw’r gwleidyddion a chynghorywr a barn y bobl mae’r union bobl yma i fod i gynrhychioli. Dim ots fod 4,000 o enwau ar y ddeiseb ‘Save our Mural’, dydi 4,000 o bobl (etholwyr) felly ddim yn agos at unrhyw fesur o ddemocratiaeth, ddim yn cyfri  – anwybyddwch nhw !

            Erbyn i chi ddarllen yr erthygl yma bydd adeilad A.T.S yng Nghaernarfon wedi hen fynd, wedi ei chwalu yn rhacs gan beiriant ‘jac codi baw’. Y tro yma rydym wedi colli darn o bensarniaeth ‘modernaidd’o’r 20fed ganrif, talp mawr concrit, bron yn Gomiwnyddol ei olwg, ond dyna fo, mae wedi mynd. Rhy hwyr, rhy hwyr i awgrymu cadw’r wyneb yn unig a’i gynnwys yn y datblygiad newydd.

            Cyn bo hir bydd Pont Briwet wedi mynd, a fydd dim deiseb, dim 4,000 o enwau, a’r tebygrwydd yw na fydd neb yng Nghasnewydd hyd yn oed yn sylweddoli, nid eu bod yn ddifater ond dydi’r cysylltiadau ddim yno nac ydynt ? Felly er fod y bont bren a agorwyd ym 1867 gan yr ‘Aberystwyth & Welsh Coast Railway’ yn adeilad sydd wedi ei restru (Gradd II) mae’n debyg fod y gost o gynnal a chadw yn ormod. Mae angen y ffordd lydan newydd er mwyn cyrraedd rhywle yng nghynt. Pawb ar frys i siopa efallai ?

            Efallai mae dyma pris datblygiad, ond pob tro mae hyn yn digwydd rydym yn colli darn bach o hanes, rydym yn colli’r nodweddion bach hynny sydd yn gwneud Cyrmru yn wahanol, y nodweddion diddorol ar y tirwedd sydd yn rhoi naws i’r lle. Yn sicr mae’n golled.

            Wrth chwilio am rhywbeth calonogol ymhlith yr holl fandalaieth treftadol yma, mae’n amlwg fod y gwrthdystiadau yng Nghasnewydd yn dangos fod pobl yn malio am eu treftadaeth, yn ymddiddori yn eu hanes a rhaid cyfaddef, er mor drist yw colli’r murlun, fod hyn wedi dod a’r holl gwestiwn o berthynas pobl Cymru a’u hanes yn ol yn flaenllaw ar yr agenda. Does ond rhaid edrych ar y sylw diweddar i gofio canmlwyddiant ers trychineb Synghennydd i weld engraifft arall amlwg o bwysigrwydd hanes i bobl yr ardal yn benodol ac ar raddfa Genedlaethol.

            Efallai mae Paul Flynn, Aelod Seneddol Gorllewin Casnewydd oedd un o’r rhai a fethodd fwyaf i bwyso a mesur cryfder teimladau ei etholwyr wrth ddatgan fod digon o gofebion eraill yng Nghasnewydd i gofio am y Siartwyr er ei fod yn cydnabod fod chwalu murlun Kenneth Budd yn ‘golled’.

Wrth sgwrsio a Good Evening Wales ar BBC Radio Wales dyma oedd gan Flynn i’w ddweud "It's a whole series of ideas and aspirations, principles that will continue to be commemorated in Newport." Wrth geisio awgrymu fod hanes y Siartwyr yn fwy nac un murlun. Gwir wrth reswm, ond hollol ansensitif o deimladau amlwg ei etholwyr (neu 4,000 ohonynt).

Ar safle we Newyddion BBC De Ddwyrain Cymru, 3dd Hydref mae clip fideo yn dangos y jac codi baw yn chwalu’r murlun teils, a rhaid cyfaddef nad oes modd dod o hyd i unrhyw ansoddair ond fandaliaeth onibai fod rhywun yn cyfeirio at y weithred fel un gwarthus.

Ffactor arall yn hyn i gyd yw fod Cyngor Casnewydd wdi cael dyfynbris (un yn unig yn ol y son) o £600,000 i symud y murlun a felly fod y penderfyniad wedi cael ei wneud i’w chwalu yn hytrach na ei gadw. Dyma rhywbeth sydd wirioneddol wedi gwylltio’r gwrthdystwyr – pam un dyfynbris yn unig ? A rhaid gofyn am £600,000 beth oedd y cynllun – ei symud yr holl ffordd i Oman ?

            Yn olaf, roedd penderfyniad y Cyngor i chwalu’r murlun heb fawr o rybydd yn gangymeriad pellach oedd yn peri i’r gwrthdystwyr amau fod hyn yn fwriadol rhag galluogi mwy o wrthdystio i atal y weithred. Erbyn y 9fed o Hydref roedd Wil Godfrey Prif Weithredwr Cyngor Casnewydd yn ymddiheuro am y penderfyniad (wrth gwrs ei fod achos mae 4,000 o’i etholwyr a Chymru gyfan bellach wedi digaloni hefo’r modd chwalwyd y murlun)

             Dyma oedd gan Godfrey i’w ddweud wrth y BBC "I apologise for this shortcoming but our focus was upon ensuring that the demolition could proceed with as little danger as possible to the public. "The decision was not informed by any planned demonstration on 5 October, notification of which was in the public domain but of which the council was not formally notified."

            Y piti mawr yma yw fod pawb wedi colli’r cyfle i wneud rhywbeth gwell neu rhywbeth amgen gyda’r murlun. Y ddelwedd mwyaf trist, os nad eironig, oedd yr un o’r heddwas yn rhoi darnau o’r teils i’r gwrthdystwyr drwy’r ffens wrth i’r jac codi baw ei chwalu am byth. Colled enfawr a rhag ein cywilydd am adael i hyn ddigwydd –a dwi’n awgrymu ein cywilydd – mae hwn yn adlewyrchu yn ddrwg ar bawb !

 

 

'Hen ffon John Richard Thomas' Herald Gymraeg 16 Hydref 2013

 

Herald Gymraeg 16 Hydref 2013.

Roedd hi’n mynd i fod yn un o’r “dyddiau hynny”, roedd rhywbeth yn yr awyr ac eto doedd dim modd rhaglweld sut byddai’r diwrnod yn datblygu nac yn wir yn gorffen. Felly dyma ddechrau gyda agenda ddigon syml, roeddwn am ymweld a rhai o’r cytiau crynion (cytiau’r Gwyddelod) ar y llethrau rhwng Carmel a’r lon i Benygroes yn Arfon.

            Rwan fel archaeolegydd, y peth cyntaf i’w wneud yw sicrhau caniatad cyn troedio ar unrhyw dir preifat. Dwi rioed di cael fy ngwrthod, mae’r mwyafrif o bobl a diddordeb mawr yn yr henebion ar eu tir neu yn wir am gael gwybod mwy ond wrth ddod ar draws y perchennog lle roeddwn am ymweld roedd yn amlwg fod yna ddrwgdybiaeth. I bwy roeddwn yn gweithio ac yn y blaen a finnau yn trio esbonio fy mod yn gwneud gwaith i bob math o gyrff ond fod yr ymweliad yma yn un o ran ddiddordeb a dim mewn unrhyw gyd destyn gwaith (heblaw am sgwennu pennod am Gytiau’r Gwyddelod i lyfr ar gyfer gwasg Carreg Gwalch).

            Bu rhiad gweithio yn galed, bod yn hynod bwyllog a chwrtais, oedd wir roedd diddordeb gennyf mewn pentwr o gerrig er bod “dim byd yno i’w weld”, ac yn y diwedd dyma gytuno a rhoi caniatad i mi groesi’r cae (ar ol galwad ffon a chryn betruso) a dyma gyrraedd y lloc gyda’r cytiau crynion mewnol. Un pwynt yma yw fod y tir feddianwyr yn fewn-fudwyr, a oedd hyn yn ffactor gofynais, y drwgdybiaeth (di-angen)? Fysa hyn ddim wedi digwydd hefo Cymry Cymraeg (er fod rhywun yn aml yn treulio hanner awr yn sgwrsio am bopeth heblaw y rheswm am yr ymweliad hefo ffarmwrs medda fi hefo gwen fawr).

            Ond beth fydda ymateb rhywun petae rhywun wirioneddol wedi gwrthod caniatad – wedi’r cwbl dyma ddarn bach o hanes Cymru, bach a di-arffordd efallai, gweddol ddibwys o bosib, ond nid felly i mi. Fydd ddim rhaid ateb y cwestiwn yna am y tro.

            Roedd fy nhad hefo mi, yr ail beth ar yr agenda oedd hel mwyar duon cyn gwynt y diafol ym Mis Hydref (chwedl ofergoelion Pen Llyn). Diolchais fod fy nhad yn hel mwyar duon ar y pryd achos byddai gwrthod caniatad iddo groesi cae lle arferai chwarae fel plentyn wedi bod yn ddipyn o beth yn bydda. Eto doedd dim rhai croesi’r bont honno, ond dim ond drwy drwch blewyn a llond troll o fynadd a gwen. Efallai fod angen gwers ar gymuned i’r mewnfudwyr drwgdybus ?

            Yn raddol dyma lenwi’r bocsus plastig a mwyarduon a theimlo fod angen un helfa fach arall cyn ddiwedd y pnawn a dyma awgrymu mynd lawr at hen Eglwys Sant Thomas ger Groeslon – a oedd i’w weld o lle roedd y cytiau crynion – ond pam penderfynu mynd am St Thomas – dyma oedd y cam cyntaf i’r anarferol a’r arall fydol y pnawn hwn.

            Os oedd fy nhad wedi son am Eglwys St Thomas hefo mi, doeddwn ddim yn cofio yn iawn, a dweud y gwir roedd y syniad o weld yr adfeilion tra’n hel mwy o fwyar yn apelio, felly heb feddwl fawr mwy am y peth dyma droedio hi lawr am fynedfa mynwent yr hen Eglwys. Wrth gyrraedd y giat mae fy nhad yn aros tu allan i’r fynwent ac yn rhoi yn fy llaw hen ffon gerdded mae o yn ei ddefnyddio, ffon gerdded fy hen ewythr John Richard Thomas.

            Esboniodd fy nhad fod fy hen, hen daid, Edwin Bullock wedi ei gladdu yma a dyma’r rheswm am y ffon yn dod yn amlwg yn syth. Ychydig fisoedd yn ol roedd fy nhad wedi bod yma gyda aelod arall o’r teulu, un Alan Bullock, a wedi rhoi y ffon iddo gan ofyn iddo ddod o hyd i garreg fedd yr hen Edwin gan ddefnyddio’r ffon heb unrhyw gyfarwyddyd gan fy nhad. Fe lwyddodd Alan o fewn munudau.

            Rwan creadur sinigaidd sydd ddim yn ‘credu’ ydi Mistar Mwyn, ond dwi hefyd yn fodlon mentro a chael hwyl felly wrth i fy nhad aros tu allan i’r fynwent dyma ddechrau crwydro, ffon yn fy llaw a dyma drio gweld os gallwn ‘deimlo rhywbeth’ cael hyd i’r ‘vibes’. Cerddais gan ddilyn y ffon, nes i ddim petruso na mwydro, roeddwn yn hapus fy mod yn cerdded yn weddol bwrpasol ond yn raddol dyma ddechrau anobeithio yn yr ystyr, doeddwn ddim yn teilmlo unrhywbeth.

            Dyma weiddi ar fy nhad, “Dwi ddim yn teimlo dim byd, dwi ddim yn gweld y ffon yn cyflawni unrhywbeth” ond dyma ddal i gerdded yn fy mlaen. Yn y diwedd, digon yw digon, mae’n fynwent sylweddol, does fawr o obaith fod hyn yn mynd i weithio, rwyf wedi rhoi cais arni, ymuno yn hwyl y peth ond does dim pwynt parhau a’r ffolineb yma !

            Cerddodd fy nhad atof a finnau yn gwneud stumiau o fethiant, bron yn ymddiheuro am fod yn “fethiant llwyr ac yn aelod anghyflawn o’r teulu”. Roedd gwen enfawr ar ei wyneb.  Cerddodd fy nhad tu cefn i mi a rhoi ei law ar y garreg fedd lle roeddwn wedi rhoi gorau i’r chwilio. Camodd tu cefn i’r garreg gan fy nhywys i edrych ar yr ysgrifen “yr hwn a fu farw 22 Rhagfyr 1894, Edwin Bullock”.

            Ie wir, roeddwn wedi anobeithio a rhoi’r gorau iddi reit wrth y garreg ond heb drafferthu i ddarllen yr ysgrif, roedd ffon John Richard Thomas wedi gweithio unwaith eto. Sut mae egluro hunna felly ? Does dim dadl fod y peth wedi gweithio, ella na theimlais ddim gan y ffon ond fe aeth a’r ffon a fi yn syth yno. Er yr holl fwydro cwta tri munud fuais mewn mynwent anferth gan gerdded heb droi nac ail adrodd cyn sefyll ger yr hen Edwin.

            Rhaid credu mewn rhywbeth, mi gredaf yn ffon John Richard Thomas felly !

 

De-punk some myths about Welsh Royalties dispute

 

I stand by most of what I said in this interview for Culture Colony, during the period of the Welsh language Royalties “dispute”, and “you know what they say, some of it is true” but I had to laugh when my first EOS,  royalties cheque landed earlier this month for the first payment period for 2013. In fact the interview sum's it up far better than anything I can write

http://www.culturecolony.com/videos?id=12042

The cheque was for £9.99, which is for all airplay of Anhrefn songs for the first 3 months of 2013.

Now let’s be clear here, highlighting this point  will inevitably be seen as a moan and groan about not being paid etc My point is really not about the money but that what I said in the interview has already been proven. If there’s no airplay then it makes little difference who collects the royalties, and as I said in the interview, yes I do support EOS politically but my fears of the status quo (riffs) being maintained were well founded.

Maybe the Welsh MOR bands are better off and good luck to them. I hope the young emerging Welsh bands are better off. Us lot, as ‘heritage’ acts and Labels hardly register, so no real change there. The interesting question perhaps is where do we go, from here ?

The other difficulty here as I found with the interview with Clancy Pegg for her forthcoming book see http://link2wales.co.uk/2013/crudblog/blog-rhys-mwyn-we-never-got-paid-for-what-we-made/ is that things get miss-interpreted. I know Crud wants to stir up the shit but this piece was an attempt to look at how people deal with bands such as Traddodiad Ofnus or Llwybr Llaethog today, are they recognised, appreciated, discussed or even once in a while invited ? I thought these were valid enough points. Not the money, but the almost total lack of any awareness of Welsh language pop music and cultural history – Traddodiad Ofnus being a case in point. (The Datblygu retrospectives no longer count – too easy !)

 Really it’s just to say check out that wonderful 7” by Traddodiad Ofnus, simple as that ……

But on the £9.99 point :

We did produce 3 studio albums amounting to a total of at least (at least) 35 songs, more if you count compilation tracks etc and only one song in all that repertoire ever get’s any airplay – ‘Rhedeg i Paris’

http://www.youtube.com/watch?v=sv2kJxLGbMU

 

My point is more about the selective hearing of the Welsh language music scene, just in the same way as the Welsh Arts scene has selective vision and the Media have both selective hearing and vision - again this is quite interesting - why we have this narrow vision in Wales, from all sides, in both languages - I still blame the Methodists - in fact we wrote a song about this once called 'Methodism Got To Them Big Time' with Land of my Mothers, unreleased, unheard, a good demo ...... it's on a compilation called 'Post Punk, Post House, Post Welsh' - a bit underground that record .....

http://www.discogs.com/Anhrefn-Defaid-Skateboards-A-Wellies/release/368533

http://www.discogs.com/Anhrefn-Bwrw-Cwrw/release/368537

https://itunes.apple.com/gb/album/dial-y-ddraig-dragons-revenge/id202608310