Sunday, 17 November 2013

Top 50 un-sung Welsh Heroes.

 
 
 
Let's keep this list going - just discovered Robert Recorde No 51
 
 
   
 
This Blog is in response to the Walesonline Top 50 Sexiest Welshmen http://www.walesonline.co.uk/lifestyle/showbiz/sexiest-men-wales-2013-who-6281164 which is what it is. It just struck me that we do have un-sung heroes in Wales, and we certainly have un-sung female heroines out there, so just to kick things off I will start (in no particular order and certainly in no particular order of importance) with Gwilym Cowlyd.
Ideally we get the "public" to vote for our un-sung Welsh heroes, and as long as they are obscure, unheard, unseen, unrecognised, heb eu hurddo - they have a good chance of getting in !

1. Gwilym Cowlyd
Horse meat eater, book publisher and book seller from Llanrwst, writer and poet/bard who with his gang of fellow Dyffryn Conwy bards established Arwest Glan Geirionydd (the gwrth-Eisteddfod). A true visionary / radical / maverick / and the only man I know of to interrupt the Gorsedd cry "A Oes Heddwch ?"
http://wbo.llgc.org.uk/en/s-ROBE-JOH-1828.html

 
 
2. Niclas y Glais
Suggested by Ani Saunders's mum (who is also a member of Cor Cochion Caerdydd)
 
Niclas y Glais was a poet, a minister of religion and a communist. I presented a show on BBC Radio Cymru called 'Rebels Cymreig' and we did a programme on Niclas y Glais - see link
 
 
 
 
 

3. Paul Davies
Suggested by Mark Rees Jones

Radical Welsh artist, founder of Beca art group / movement. Sadly Paul is no longer with us. One of my funniest moments / memory was doing a gig with Anhrefn in Wrecsam Library as Paul covered us and tied us up in old film. A true visionary and maverick.

http://www.culturecolony.com/artlogs?p=3591


4. Dr William Price
suggested by Gerallt Llewelyn

Dr William Price, Llantrisant is up there with the most radical / visionary - Chartist, vegetarian, nudist, called his son Jeasus Christ and introduced us to modern day cremation.
Again Price was featured in Rebels Cymreig, BBC Radio Cymru

http://www.bbc.co.uk/radiocymru/safle/rhaglenni/pages/rebels_william_price.shtml

 
 
 
 
 
5. Owen Rhoscomyl
gan Bethan Mair - gweler sylwadau isod
 
Awdur digon di-fflach ar nofelau antur i fechgyn, heblaw am un gyfrol hollol allweddol, sef Flame-Bearers of Welsh History (Merthyr Tudful, 1905). Ei deitl llawn yw: Flame-bearers of Welsh history, being the outline of the story of The sons of Cunedda. Cyfrol i fechgyn ysgol oedd hon, ond roedd ei nod yn uchelgeisiol. Dymunai Rhoscomyl adfer ei le priodol i hanes Cymru yn ysgolion y wlad a dileu'r agweddau Seisnigaidd ar ei astudiaeth trwy ddod ag arwyr y gorffennol yn fyw o flaen llygaid ei ddarllenwyr.
 
 
 
 

6. William Henry Preece
A Caernarfon man, chief engineer to the Post Office, his commemorative plaque can be seen on the wall of the Post Office on Y Maes Caernarfon. A great supporter of Marconi. His grave is in Llanbeblig Churchyard near the boundary with the new school Ysgol yr Hendre.
 
 
 

William Henry Preece, memorial plaque on Post Office wall Caernarfon.




7. Llygod Ffyrnig
We should have some Welsh language Punk Rock in there. Seminal band from Llanelli who self released a single 'N.C.B' in 1978. Also NCB was featured on Cherry Red compliation LP - taking Welsh culture out to the masses.

http://www.youtube.com/watch?v=iK5kMhWJnms

http://www.boredteenagers.co.uk/LLYGODFFYRNIG.htm

 
 
8. Robert Everett
awgrymwyd gan  Robert Humphreys
 
Wedi'i eni yn Sir y Fflint yn 1791, cafodd Robert Everett ei urddo'n weinidog gyda'r Annibynwyr yng Nghapel Lôn Swan, Dinbych, yn 1815. Derbyniodd alwad i ofalu am achos Cymraeg yn Utica, Efrog Newydd, yn 1823 felly ymfudodd i'r Unol Daleithiau gyda'i wraig Elizabeth a'u plant bychain.
 
 
 
 
9. Brian Lustmord
suggested by Alan Holmes (Fflaps/Ectogram)
 


Brian Williams may not be a household name in his native north Wales, but is renowned across the world as the inventor of the 'dark ambient'
genre of music. One of the very first punks in north Wales, he was encouraged to make his own music (as Lustmord) by early 'industrial'
pioneers Throbbing Gristle and SPK and released his debut self-titled LP in 1981. Since returning to live performance after almost 30 years (the previous events being mostly in Bangor pubs!), he now consistently sells out headline shows in theatres across Europe, America and Australia. In the intervening years, he has released over a dozen influential albums of his own music, collaborated with American rock legends Tool, Isis, Puscifer and The Melvins, contributed to the soundtracks of over 40 Hollywood films (The Crow, Underworld etc...) and designed the sound for many successful video games. A box set of his early Bethesda recorded material from 1981-1983 is due to be released in early 2014.
 
 
10. Llwybr Llaethog
 
Still going strong, Welsh dub and hip-hop pioneers Llwybr Llaethog, from Tan y Grisiau / Blaenau Ffestiniog via Grangetown. Part of the 80's Welsh Underground Scene.
 
 
11. Nia Melville
 
DJ on a late night show on BBC Radio Cymru called 'Heno Bydd yr Adar yn Canu', often described as a Welsh language John Peel show. Early supporter of Gorky's and Catatonia. Then just vanished .... you don't really get a career doing Welsh language underground music shows do you ? If only we had 6Music in Welsh she would be most welcomed back !
 
 
 
12. Malcolm Neon
 Cardigan pioneer of Welsh language electronica. A true visionary and so ahead of his time he was not really accepted or given due credit. He should have lived in Sheffield - he would have been a star !
 
 
 
13. Buddug
 
But she was an 'Essex Girl', should she be in the list at all ? Was she ever in Wales even ? Do we appropriate false heroes ? I love this statue, (Cardiff City Hall) not quite as good as the one outside Palace of Westminster but still pretty good .....
 
 

Jamie Reid's cover for Shamanarchy album - with Boudicca.
 
 

14. The Lovely Wars
Best new Welsh band of 2013 FACT 'nuff said !

Young Love http://www.youtube.com/watch?v=zRPKy42ojXo

Let's Blow The Whole Thing Up  http://www.youtube.com/watch?v=rbqQqMh7EGs

My review of the EP is here http://rhysmwyn.blogspot.co.uk/2013/09/lovely-wars-ep-review-and-lipstick.html


 
 
 
 
15. Rhiannon Tomos
 
Rhiannon surely should be here, during the Dark Ages of 70's Welsh Music, when the Denim Dinosaurs dominated, Rhiannon was a lone female voice, she had image and attitude - I had many an argument with her for sure but I include her also for writing one of the best soul songs ever produced in Welsh which is 'India'r Prynhawn' which is featured on the Legless Records album 'Yn Dawel Hyd Nawr' (DRNK 102)
 

 




16. Christopher Williams (Artist)
Those of us who live in Cofiland will be familiar with 'Deffroad Cymru' which hangs in a small committee room in the Institute or Mamez Wood which is in Caernarfon Castle
http://www.museumwales.ac.uk/en/art/online/?action=show_item&item=1955
Williams is the forgotten Welsh artist - a true genius but too normal and straight compared to his contemporaries Augustus John and J.D Innes.

http://www.museumwales.ac.uk/en/art/online/?action=show_works&item=821&type=artist


Christopher Williams 'Hwfa Mon'
 
 17. Pat Morgan (Datblygu)
 
David R Edwards (Dave Datblygu) has rightly been given more respect and credit in recent years but in conversation with Dave recently I did make the point that Pat has been overlooked. She was (is) cool, an iconic bass player, one of the key players of the Welsh Underground Scene of the 1980's early 90's. The Welsh Kim Gordon. Had The Face covered Welsh bands, then Pat would have been the cover star !

Vintage pics :

 
Diolch i Pat am yrru'r ddau lun yma draw.
 

pic taken recently at BBC Bangor during recording Sesiwn Un Nos with Gwenno Saunders (see below).
Diolch i Gareth Iwan Jones am y lluniau. A diolch i Gwenno am gael Pat yn nol i'r stiwdio !



18. Fflaps

This band were definite John Peel fav's. A glorious racket, real post-Punk noise stuff and a cover version of the Slits's 'Love and Romance' in Welsh to boot. I loved the fact that they smashed,  pushed and extended the paramaters of Welsh Pop Culture. Releasing an album on legendary Probe Plus label, this lot were on John Peel while the Denim Dinosaurs at BBC Cymru debated their musical skills, well it was one bloke at BBC Wales back then, an Eagles fan at that ...... that truth will be in Clancy Pegg's book we hope.

Drummer Johnny Fflaps was one of the good guys. (Pagan God Bless him)

here's the classic 'Dilyn Dylan'  http://www.youtube.com/watch?v=jhf6WoPDdAo

 
19. Princes Gwenllian 
suggested by Mandy Whitehead
 
Not to be confused with Gwenllian the daughter of Llywelyn ap Gruffydd and Eleanor de Montford who ended up in Sempringham. This is Princess Gwenllian, daughter of Gruffydd ap Cynan and sister of Owain Gwynedd who had married in to the Deheubarth family. Gwenllian led a revolt against the Normans in 1136 while her husband was gathering support in Gwynedd. She neded up beheaded either at Maes Gwenllian the site of the battle or later after capture at Kidwelly.
 
 


                                               Cofeb Gwenllian ger Castell Cydweli.
 
20. Frances Elizabeth Hoggan
 suggested by Robert Humphries

Frances Elizabeth Hoggan MD (née Morgan), born in Brecon on 20 December was the first British woman to receive a doctorate in medicine from a university in Europe and the first female doctor to be registered in Wales.
http://americymru.net/profiles/blogs/20th-december#.UrWYDcfuPIV



21. 'The Man in the Moone" book by Francis Goodwin, published 1638.

OK we are going to challenge our own list, this was suggested by Alan Holmes and we agree to have Welsh ownership on the first Science Fiction Novel. So it's the book not the bloke just for the sake of argument.
The very first English language sci-fi novel was penned by a former Bishop of Llandaff, according to a Welsh academic.
Author and former professor Mark Brake says Francis Godwin’s 1638 book The Man In The Moone, which predated the likes of Jules Verne and HG Wells by several centuries, told the story of a character called Domingo Gonsales who ends up on the lunar surface after trying to reach China by goose.

http://www.walesonline.co.uk/news/local-news/how-welsh-cleric-penned-worlds-2018485

http://en.wikipedia.org/wiki/The_Man_in_the_Moone




22. Maffia Mr Huws
At the beginning of the 1980's Bethesda band Maffia Mr Huws kept the whole Welsh language rock scene alive, playing over a 100 gigs per year. The older bands had all but given up and the Welsh rock stars all turned film makers and got on the S4C train. I have always argued that the whole thing could have died there and then had it not been for Maffia. It was 1984 onwards that bands like Cyrff and Datblygu kick started a new scene but from 1980 - 83  Maffia and the whole Pesda Roc scene kept things going. Maffia are definitely a band who have not been fully recognised for the work they did. They still play. They are un-sung heroes.

 
 
 
23. Llew Llwyfo.
 
The first Welsh singer to Tour America, in the C19th. Llew Llwyfo is classic un-sung hero, today his grave remains un-cleared, covered by Japanese Knotweed in the old part of Llanbeblig cemetery. He died poor, led astray, and shunned by the Welsh Society that had once held him in such high regard. Today, Llew would be a Rock'n Roll casualty. Hywel Teifi, Hywel Gwynfryn and author Eryl Wyn Rowlands have all made efforts to bring "y Llew" to wider recognition in recent years. His portrait hangs in the Institute in Caernarfon and his Eisteddfod Llanelli 1895 crown is also held there
 
 
 
 
 
 
 
 
24. Margaret Lloyd George
 
For putting up with David Lloyd George. Strong Welsh 'Mam'.
 
 
 
25. John Wyn Tomos aka Ioan Einion
 
One of the pioneers of electronica of the Welsh Underground Scene. A regular face at those early gigs, John became Ioan Einion a 'White Witch' and managed to wind up the entire population of Trefor. He also created Celtic art, sadly missed, I bumped into his mother recently and asked after him and found he'd been lost to AIDS. His music was released on cassettes in true underground fashion. He worked and recorded with Malcolm Neon and Gorwel Owen. Ioan Einion well and truly should be on this list.
 

 



26. Gwendoline and Margaret Davies.

Actually, the Gregynog sisters are not that "un-sung" but they did make a huge contribution to the art collection at the National Museum of Wales and it's thanks to them that we enjoy Renoir's 'La Parisienne' or Turner's 'The Beacon of Light' etc today when we visit the museum. Noted Gregynog Press and the arts centre at Gregynog - these ladies were true cultural beacons. And from Sir Drefaldwyn. Inspiring.




27. Lemmy.

OK so Lemmy was born in Stoke on Trent, bonafide English, but had he not come to live on Anglesey when he was 10 years old and attend Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch, he would never have been nick named 'Lemmy' because of his habit of asking 'lemmy (lend me) a quid". Now is the time to start a Blue Plaque Campaign for Ysgol Syr Thomas Jones. "Lemmy from Motorhead attended this school ....." We argue that Lemmy was christened on Ynys Mon !

Lemmy with L.A Richards - she will be on this list soon.



Iago of Wales.

This next entry does not get a number and is not in the list as such but was suggested by Allan Kelly - so bizzare here's the link. I don't quite get the whole thing ?????

http://althistory.wikia.com/wiki/Iago_of_Wales_%28Welsh_History_Post_Glyndwr%29

 
 
 
28. Leila Megane
 
Born in Bethesda as Margaret Jones, she married composer T Osborne Roberts and went on to sing in Paris, New York and Milan and made the first recording of Elgar's Sea Pictures with Elgar conducting. Gave her last concert at Pwllheli Town Hall in 1945. Her memorial slate can be seen on the wall of Pwllheli Police Station.
 
Sain Records have a CD on sale http://www.sainwales.com/en/artists/leila-megane
 



29. Elaine Morgan
suggested by Sam James from the band Blaidd.

Elaine Morgan, author of the international best-seller The Descent of Woman, a feminist view of evolution, enjoyed a brief celebrity shortly after its publication in 1972, mainly on account of her brilliantly argued thesis that humans had their origins in the sea and that women are not biologically or socially inferior to men.

http://www.independent.co.uk/news/obituaries/elaine-morgan-author-whose-most-celebrated-works-expounded-the-aquatic-ape-theory-of-evolution-8762170.html

http://io9.com/rip-elaine-morgan-popularizer-of-the-aquatic-ape-hypot-802800472

http://www.amazon.co.uk/Descent-Woman-Elaine-Morgan/dp/0285627007




30. Victor Parker

So pleased to see there are clips on you tube of Butetown / Tiger Bay jazz/blues singer Victor Parker. He was immortalised in a song by Meic Stevens but is a bit of a well kept secret outside Butetown. One of my 'rants' these days is about the appalling lack of focus on Welsh Pop History - from all directions - Media, Academia, Musicians, Welsh people in general, rest of the World etc. Know your History. Note Kerdiff accent. Brilliant.

http://www.youtube.com/watch?v=jM2bDaeMuJ0

http://www.youtube.com/watch?v=hEk_zHj1X20

Meic Stevens tribute http://www.youtube.com/watch?v=K4Zgki1Ag40



31. Henry Rowlands.

Rowlands published the first Archaeological survey of Anglesey in 1723 'Mona Antiqua Restaurata' and almost singlehandedly created the image of the Druid as we know it today - that iconic drawing that appears in his book. He was also quite right that Meini Bryn Gwyn were in fact parts of a stone circle - recently confirmed by Gwynedd Archaeological Tust. True Antiquarian.





32. Darling Buds

Before 'Cool Cymru' and before Newport was 'the new Seattle', bands like the Abs and Darling Buds were blazing trails, creating great punk-pop and linked were with the whole TJ's / Rockaway Records scene. Ahead of their time. Hardly ever heard or played these days. Again this is a case of know your Welsh Pop History.

See how cheap vinyl LP's were back in the late 80's.

 
 
 
33. Lionel Wilmot Brabazon Rees
 
His slate memorial plaque can be seen near the barbican at Porth yr Aur, Caernarfon. Apart from being awarded the VC and sailing across the Atlantic he was a pioneer of archaeological aerial photography in the inter-war years working in Jordan and publishing in journals such as Antiquity
 
 

34. L.A Richards.

Our very own heroine of the Blitz Club and the New Romantics. From Cricieth to Soho. Member of Shock, star of many a video and all round cool Blitz Kid.

http://www.youtube.com/watch?v=hnoqGBjTH3Q&list=PL4D1F6A011800D190



 

35. Joseph Harris (Gomer)

The father of the Welsh newspaper, publishing the first all Welsh weekly 'Seren Gomer'  1814 -15. This venture is described as a "failure" in terms of business but he set the scene. All pioneering acts in the Welsh language run the risk of costing you money - God that's nothing new - just that he did it in 1814 !

http://wbo.llgc.org.uk/en/s-HARR-JOS-1773.html

http://www.amazon.co.uk/Gweithiau-Awdurol-Diweddar-Joseph-Harris/dp/1273339533

 
 
 
36. Heather Jones.
 
Heather is definitely someone who should be on the list. Singing since the Swinging  60's, she is well and truly an icon of the Welsh music scene but still unable to fill theatres or go on full concert tours of Wales. I suggest this is because the Welsh speakers in general are not very good at supporting Welsh music and the non-Welsh speakers have not grasped how wonderful artists like Heather are. This is the reality (not a criticism of Heather).
 
 
 
 
37. Emyr Price
An expert on Lloyd George and the editor of Y Faner from 1983. It is quite true to say that if it wasn't for Price I would not be writing today and have had the career that I have had as a columnist. He never once edited all the rubbish I spouted about Welsh Culture during 1984/85 - I think he must have enjoyed the challenges to the "Welsh Cultural Establishment". His Obituary in the Independent say's it all.
 
 
 
 


38. Dr Lyn 'The Atom' Evans
Suggested by Ifor Williams

The Aberdare-born scientist Dr Lyn “The Atom” Evans, a physics graduate from Swansea University, is a finalist in the Innovation and Technology award category for his work leading the Large Hadron Collider project at CERN, in Switzerland, which led to the discovery of the Higgs boson - dubbed the “God particle”.

http://www.swansea.ac.uk/physics/news/drlynevansnominatedforaward.php




39. Edward George (Taffy) Bowen [1911-1991]
Suggested by Ifor Williams
Developer of radar and an early radio astronomer.

http://wbo.llgc.org.uk/en/s8-BOWE-GEO-1911.html

http://www.csiropedia.csiro.au/display/CSIROpedia/Bowen,+Edward+George+(Taffy)



40. Tom Pryce, Formula 1 Driver
Suggested by Ifor Williams
Welsh speaking Thomas Maldwyn Pryce was a British racing driver from Wales, famous for winning the Brands Hatch Race of Champions, a non-championship Formula One race, in 1975 and for the circumstances surrounding his death

Y diweddar Tom Pryce o Ruthun. Yr unig Gymro Cymraeg a fu ym rasio ceir Fformiwla 1, ac i ennill ras.

http://en.wikipedia.org/wiki/Tom_Pryce

http://www.youtube.com/watch?v=U3C_M5H9oe0


41. Martyn Joseph.
In a nutshell, great singer, great songwriter, great bloke - Martyn seems to be under the Welsh radar but he truly is an exceptional talent and great, great performer. I had the privilege of doing some press work for him a few years back and always enjoyed the gigs - he always inspired and he introduced me to that great line
"I wonder who would lead us then
if none of us would vote"

http://www.martynjoseph.net/


 
 
 
42. Tich Gwilym
suggested by Dewi Bowen. Fair comment, Tich should be there - obviously one of the best guitarists Wales has ever known and a Rhondda boy, non-Welsh speaking, in one of the great Welsh language bands - Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr. This was culture breaking down the barriers. I first saw him live with Jarman at Gwyl Werin Geltaidd Dolgellau 1980 - Tich wore green combats, a red 'Sgrech' T-shirt and a Harrington bomber jacket - he did look kinda cool to a young 18year old ....
 
 
 
 

43. Mandy Rice Davies
 
"Mandy Rice-Davies is a British former model and showgirl best known for her association with Christine Keeler and her role in the Profumo affair, which discredited the Conservative government of British Prime Minister Harold Macmillan in 1963".  But she was born in Pontyates near Llanelli as Marilyn Rice-Davies.
We've never thought of Mandy as Welsh or have we ?
Thanks to my good friend Peter Wynne Davies for enlightening me on this little fact during one of our recent jaunts around Sir Gar.
 
 
 

44. Y Gwefrau 
 
Effortlessly cool, Gwenllian and Beca Gwefrau from downtown Cardiff were our very own Welsh language Bananarama - mainly for that reason, they were just cool and never seemed to bothered. The track 'Miss America' still stands out as an anthem. I still have the 12" vinyl (Ankst 010). The tracks are Willi Smith / Miss America / Gwlychu / Get Down '90.
 
There was also a pull out poster in an issue of Sothach - I'll try and dig it out and scan it.
 
'Miss America' see it here on you tube https://www.youtube.com/watch?v=ZRkV38G-vuQ
 
 
 
 
45. Iwan Gwyn Parry.
 
Easily my favourite contemporary Welsh artist, and that's for several reasons. One is that he looks so damned good - he look's like an artist, secondly because he took part in that documentary 'The Mountain that had to be painted', the documentary about the painters Augustus John and James Dickson Innes who, in 1911, left London for the wild Arenig Valley in North Wales.
Iwan is from that tradition of big bold landscapes and not afraid of weather and rugged, boggy, dark walks - that's reason number three then.
He's also doing the cover for my new book on archaeological sites off the beaten track in North Wales !!!!
 
 
Here's the programme  http://vimeo.com/25791348
 
 
 
 
46. Moses Griffiths.

Described by Pennant as "an able artist", Moses Griffiths accompanied Thomas Pennant on all his tours of Wales between 1769 and 1790 and much of Griffiths's work was used to illustrate pennant's books.
Born in Bryncroes, Llyn at the foot of Mynydd Rhiw.

http://wbo.llgc.org.uk/en/s-GRIF-MOS-1747.html

http://www.llgc.org.uk/collections/digital-gallery/pictures/journeytosnowdon

 

47. Mici Plwm

The original Welsh language DJ o'r 'troellwr'. He was also a proto-manager, working with acts such as Tepot Piws.
I think he was invited to DJ at Festival No 6 last year - I hope so - I'll ask him next time I see him. The History of Welsh language Pop Music is rather overlooked, mis-understood, un-heard and un-seen. Mici was a log haired lover from Penrhyndeudraeth who spun those tunes and understood the vocabulary of youth.

 
 
48. Gaynor Morgan Rees
 
One of our most iconic and delightful Welsh actresses - she really has been there since the early 70's and is still going strong.
 
 
 
49. Crud.
 
Crud fanzine should be in here for the simple fact that it didn't half stir the soup up, something that we always require in North Wales and Wales in general but Neil Crud has gone on to document and archive am amazing amount of stuff about Welsh music in general - the more alternative stuff - but the link2wales website I think qualifies also as an under-valued, under-used resource. One of the great complaints about Welsh Pop Culture is the lack of historical knowledge and analysis - Crud in it's many forms is one of the few to address this.
 
 


50. Sgrech.
Kind of suggested by Marc Roberts, (he suggested the editor Glyn Tomos).

During the early 1980's 'Sgrech' provided the Welsh language music scene with an independent pop magazine. It was a great supporter of new and young bands and put on showcase events under the banner of 'Sesiwn Sgrech' at the Eisteddfod each year. Some of their views challenging the Cardiff-centric and out of touch nature of the Welsh Media were probably valid, probably necessary and much of this fight our generation as the Welsh Underground Scene went on to inherit.
On the other hand by the time bands such as Cyrff, Datblygu, Tynal Tywyll etc were emerging around 1985,  Sgrech had probably had it's day.

I think the politics of Sgrech and the alliance many of it's writers had with 'Adfer' should be the subject of analysis as a piece of socio-political history. It's quite fascinating.

Sgrech I think would have been a bit lost with the politics of Datblygu and John Peel Sessions - so it remains 'of it's time'.


Finally we have reached 50.
This has taken far longer than expected.
No reason to stop here.
So I will add as and when.
There must be more.

51. Robert Recorde

Tenby born and Oxford educated - this Welshman was the inventor of the equals = sign. As somebody pointed out, good to see that Wales was at the forefront of promoting 'equality' he he.
Seriously tho', not many people know this ..... So we shout out for Robert Recorde. He also had roots on one side of the family in Montgomeryshire (Sir Drefaldwyn).
Also check this Blog http://www.cymruculture.co.uk/featuredarticles_84700.html



 
 
52. John Cowper Powys.

Author, anarchist and anti-fascist. Moved to live to Corwen in 1935 and learnt to read Welsh. Wrote 'Owen Glendower' (sic)  here, published in 1941. Died at Blaenau Ffestiniog in 1963.
Maybe not a fully fledged Welsh dude but let's call him an 'honorary' member / citizen. (Recognised by Bill Britnell of Clwyd Powys Archaeological Trust as part of the 'Cultural Landscape' of Llangollen area which I think is impressive archaeology !!!!)

http://www.powys-society.org/The%20Powys%20Society%20Society%20John%20Cowper%20Powys.htm

Wednesday, 13 November 2013

Y pethau a'r llefydd ang-Nghymreig. Herald Gymraeg 13 Tachwedd 2013



Ar un adeg roeddwn yn hoff iawn o ddefnyddio’r slogan “Does dim hawlfraint ar Gymreictod” gan awgrymu fod Cymreigtod yn rhywbeth sydd yna bob amser i’w ail-ddiffinio, i’w addasu a’i ddatblygu. Yn sicr does gan neb yr hawl ar yr hawlfraint, er fod nifer dros y blynyddoedd wedi awgrymu mae eu fersiwn nhw o Gymreictod yw’r un cywir, (a mae rhai yn dal i fynu). Ond dyna’r peth gwych am Gymreictod, does dim modd ei ddiffinio na’i hawlfreintio mewn gwirionedd. Y pwynt mae’n debyg yw fod Cymreictod yno i’w hawlio a’i ddiffinio gan unrhywun a phawb.

            Petae rhywun yn datblygu’r ddadl yma, yr holl drafodaeth bosib yn ei holl amrywiol ffyrdd, rydym yn son am sgwennu llyfr. Ond, yr hyn sydd wedi bod o ddiddordeb i mi yn ddiweddar yw’r pethau hynny sydd yma yng Nghymru sydd ddim, ar yr olwg gyntaf, yn “Gymreig”. Wrth deithio hyd a lled y wlad, dechreuais edrych allan am y nodweddion sydd yn ang-Nghymreig (nid o reidrwydd Seisnig wrthgwrs). A wedyn, mae’r pethau arall yna sydd yn syrthio rhwng dwy stol, ddim yn amlwg nodweddiadol Gymreig ac eto wedi eu lleoli yma yng Nghymru - felly mae’n rhaid eu bod nhw !

            Teimlad felly rwyf yn ei gael bob amser wrth deithio drwy Talacharn (Llareggub) wedi ei ddiffinio gan Dylan am byth, ond dyma chi le diddorol - o ran trio cael hyd i’r naws Gymreig - yn y lle bach yma ar lan y Taf, yn Sir Gar. Mae Dylan Thomas ei hyn wrthgwrs yn gwneud i ni orfod meddwl yn syth am natur ei Gymreictod, os oedd na wrth-Gymreictod, yr Eingl-Gymreig, Cymro yn America, Welsh yn America.

Mae hyd yn oed croes wen Dylan a Caitlin ym mynwent ‘St Martin of Tours’ bellach yn un plastig, afreal, ddim go iawn, ddim yn Gymreig na Seisnig, ond plastig. Bydd sylw mawr i Dylan flwyddyn nesa, bydd cyfle i ni gyd drafod ei le yn y cyd-destun Cymreig. Mae’n drafodaeth sydd angen ei chynnal. Holwch Jeff Towns y llyfrwerthwr – fo di’r arbeinigwr ar Dylan. Dwi’n mawr gobeithio cawn drafod Dylan yn Gymraeg yn 2014.

            Cefais ginio yn Browns yn ddiweddar a Cymro yn rhedeg y lle, felly archebais yn Gymraeg a sgwrsiais yn Gymraeg. Roedd pawb arall yn dwristiad yn y dre, wrthgwrs eu bod, heblaw am y trigolion lleol di-Gymraeg, Seisnig yr olwg, Seisnig eu hacen, oedd yn taro mewn i Browns hefo rhywbeth pwysig i’w wneud. Bwrlwm, fel rhywbeth o Under Milk Wood, fel pentref cefn gwlad ond un gwahanol ……

            Dwi’n dal i drio dallt Talacharn a’i ‘Benwythnos Talacharn’, lle mae Patti Smith yn canu yn y Boathouse a Ray Davies yn ymddangos ar yr un llwyfan ac artistiaid Cymreig a Chymraeg (yn achlysurol). Yr wyl sydd ddim am Dylan ond yr un fydda Dylan wedi mwynhau ei fynychu (medda nhw). Gwyl Gymreig neu ddim ? Ydi, mae’n rhaid ei fod, ond pam felly ei fod yn teimlo mor wahanol, mor ang-Nghymreig rhywsut ?

Rhaid treulio mwy o amser yma. Mae hanes Cymreig i’r castell “brown fel tylluan” gan i’r Arglwydd Rhys feddiannu’r lle ond mae’r gwreiddiau yn rhai Normanaidd, sef adeiladwaith Robert Courtemain 1116. Does dim dwy waith fod hanes wedi cael effaith ac yn dal i gael effaith ar le ac ar y lle yma. Fel nifer o drefi eraill, Trefaldwyn, Biwmares, llefydd Normanaidd neu Seisnig fu rhain erioed ond mae pethau wedi, ac yn, newid ac esblygu – felly lle da ni heddiw – a lle nesa ?

A lle goblyn mae’r llinell ‘Landsker’, man a man i ni fod wedi ei chroesi i ‘Little England Beyond Wales’. Mor agos i Gaerfyrddin ac eto byd arall.

Diddorol felly oedd darllen blog y bardd, (bron i mi ddweud Eingl-Gymreig eto ond beth yw hynny wedyn ?) a’r seico-ddaearyddwr, Peter Finch, awdur tri llyfr am Gaerdydd, ‘Real Cardiff’, ‘Real Cardiff Two’ a ‘Real Cardiff Three’. Dyma frawddeg gan Finch, ‘chydig bach allan o gyd-destun efallai ond yn ddefnyddiol ar gyfer yr erthygl yma “For most of the Welsh population Cardiff remains a centre for permanent suspicion. It is regarded as too English, too distant, too flash, too fast, too large and far too anti-Cymraeg for many”. Ar un adeg efallai, ond dwi ddim mor siwr bellach ?

Rwan, mae yna waith darllen ar ddamcaniaethau Finch, tri llyfr i fod yn fanwl gywir, felly roedd fy awgrym uchod fod y drafodaeth yma yn haeddu llyfr yn amlwg yn hynod ddiniwed. Heb os mae Finch, yn gywir neu’n anghywir, yn gofyn y cwestiynau ynglyn a’r tirwedd ddinesig a Chymreictod. Un cwestiwn yn sicr hoffwn i ei holi, a dwi’n dychwelyd yn ol at ddatganiad Dr Eurwyn William “nad oes brodorion yng Nghymru, rydym oll yn fewnfudwyr”, yw - beth yw perthynas y gymuned Somali yn y Dociau er engraifft  a Chymreictod ?

Neu beth yw dehongliad y ‘Kerdiffians’ brodorol o Gymreictod, ydi’r Iaith yn bwysig, o bwys neu yn berthnasol o gwbl iddynt ?  Mae hyn rhy gymhleth i un erthygl bach, dyna pam mae Finch wedi cyrraedd Caerdydd Go Iawn Tri.

 

Monday, 11 November 2013

Dyddiadur Cloddio Haf 2013. (Llafar Gwlad Rhif 122)



 

 
Cyhoeddwyd yr erthygl yma yn Llafar Gwlad (Rhif 122, Hydref 2013).

Hen Caerwys Gorffennaf 2013
 

Safle Canol Oesol yw Hen Caerwys, yn Sir Fflint a’r hyn sydd yn od efallai, ond yn sicr yn ddiddorol am yr enw yw fod pentref Caerwys, lle mae’r Eglwys Normanaidd, a Siarter gan Edward 1af yn dyddio o 1290 yn debygol o fod yn hyn na’r safle yma sydd yn cael ei alw yn ‘Hen Caerwys’.

            Darganfuwyd safle Hen Caerwys gan Wilfred Hemp oddeutu 1960 ac ef mae’n debyg oedd yn gyfrifol am fedyddio’r safle gyda’r enw ‘Hen’. Er ein bod bellach yn gwybod fod hyn yn ffeithiol anghywir mae pawb yn gytun mae fel ‘Hen Caerwys’ fydd y safle yma yn cael ei adnabod o hyn ymlaen.         

Yr hyn sydd yma yw olion tai, llociau a waliau caeau, yr hyn gallwn ei ddisgrifio fel tirwedd amaethyddol, olion ffermio o 600 mlynedd yn ol. I bob pwrpas mae’r tirwedd amaethyddol yma wedi ei ‘ffosileiddio’ a’r cyfan bellach wedi ei gladdu o dan y pridd ac o dan y goedwig. Felly o ran dadansoddi’r safle, nid gwaith hawdd yw ceisio gweld cynllun y safle yng nghanol yr holl goediach, tydi lluniau o’r awyr ddim yn mynd i ddangos rhyw lawer ac yn wir wrth ymweld a’r safle anodd iawn yw gweld fawr mwy nac ambell i glawdd ymhlith y coed.

Anodd hefyd yw cloddio y fath safle ac wrth i mi ymuno a chriw Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd Powys a CADW, y gwaith caled yw clirio’r tyfiant cyn i ni allu cychwyn cloddio go iawn. Rhaid torri gwraidd a chlirio coediach a does dim on un ffordd o wneud hynny – bon braich a chwys. Yn raddol, ar ol awr neu ddwy o waith, mae rhywun yn cyrraedd y cerrig sydd yn dynodi fod wal neu derfyn o dan y pridd.

Ein gwaith ar y ddau ddiwrnod dreuliais yma  oedd ceisio clirio’r waliau a chael gwared a’r cerrig oedd wedi disgyn er mwyn cael gweld yn union lle roedd y wal. Eto nid hawdd gweld y gwahaniaeth rhwng y wal wreiddiol a’r cerrig sydd wedi disgyn o’r wal, ond yn raddol wrth daflu’r cerrig rhydd i un ochr mae rhwyun (gyda ‘chydig bach o ffydd) yn dechrau gweld ymyl neu ochr i’r wal.

Pwrpas hyn oll yw ceisio gwella’n dealltwriaeth o’r safle, efallai cael hyd i wrthrychau fydd yn rhoi modd i ni gynnig dyddiad i’r defnydd o’r safle ac i drio gweld os oes rhai llociau neu tai yn gynharach neu yn ddiweddarach na’i gilydd. Os yw wal neu olion ty yn gorwedd uchwben adeilad arall rydym oleiaf yn gallu awgrymu fod yr adeilad sydd ar ben y llall yn un diweddarach.

Gobaith Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd Powys a CADW yw cael dychwelyd i’r safle i gloddio eto ym 2014 er mwyn gwella’n dealltwriaeth o gymunedau a thirwedd amaethyddol o’r Canol Oesoedd yng Nghymru.

 
Meillionydd Gorffennaf 2013

 
Raimund Karl gyda Dr Robyn Lewis a criw Heneiddio'n Dda Nefyn.


Safle Oes Efydd Hwyr / Oes Haearn ar ochr Mynydd Rhiw, Pen Llyn yw Meillionydd. Safle a ddisgrifir fel ‘cylchfur dwbl’ sydd yma, sef safle amaethyddol yn cynnwys cytiau crynion wedi eu hamgylchu gan ddau glawdd, math o safle sydd yn nodweddiadol o Ben LLyn (mae tua 10 safle o’r math yma ar Llyn). Castell Odo ger Aberdaron, a gloddiwyd gan Leslie Alcock yn y 60au yw’r safle enwocaf o’r math yma, a dyma pam mae Prifysgol Bangor wedi bod yn cloddio ym Meillionydd am bedair Haf bellach  i weld os oes cymhariaeth rhwng Meillionydd a Chastell Odo ac os oes modd i ni ddeall yn well beth oedd patrwm bywyd a’r economi yn y cyfnod yma rhwng tua 800 a 300/200 cyn Crist.

Rwyf yn arwain teithiau ysgolion o amgylch y gwaith cloddio archaeolegol ym Meillionydd ers tair mlynedd bellach a dyma benderfynu mynd i fyny i’r safle am ddiwrnod neu ddau cyn i’r ysgolion ymweld er mwyn ail ymgyfarwyddo a nodweddion archaeolegol y safle. Roedd fy amseru yn ‘berffaith’ achos y gwaith ar y diwrnod cyntaf oedd tyllu’r holl bridd oedd wedi cael ei ol-lenwi i un o’r cytiau crynion ers llynedd, felly gwaith caib a rhaw drwy’r dydd, yn clirio pridd llynedd a dim gobaith mul mewn unrhyw ras o gwbl o ddod o hyd i unrhywbeth diddorol. Ond, fel da ni’n dweud mae’n waith sydd rhaid ei wneud er mwyn clirio’r safle yn barod ar gyfer y gwaith cloddio ac archwilio pellach eleni.

            Diwrnod caled o waith felly, gorweddais yn fy ngwely y noson honno yn “tincian”, roedd y cyhyrau yn gwybod eu bod wedi cael eu gweithio yn galed.felly rhyddhad mawr ar yr ail ddiwrnod oedd cael y trywal allan a phenglinio i glirio darn o hen ffordd garregog oedd yn arwain i mewn i’r safle rhwng y ddwy fynedfa.

            Gan mae yma byddai’r mwyaf o fynd a dod, hynny yw dyn ac anifeiliad yn troedio, buan iawn mewn tywydd gwlyb bydda’r fynedfa wedi troi yn fwdlyd felly yr arfer pryd hynny, yn union fel heddiw, oedd rhoi cerrig i lawr lle roedd y llwybr yn fwdlyd. Mewn amser mae’r cerrig yn cael eu troedio i mewn i’r ddaear ac yn ffurfio wyneb caled. Wedyn byddai’r fferwmyr yn ychwanegu cerrig i’r ffordd fel roedd angen ac wrth i mi gloddio sylwais fod haenau o gerrig yma yn amlwg wedi cael eu hychwanegu dros y blynyddoedd.

            Fy ngwaith felly oedd crafu o amgylch y cerrig gyda’r trywal gan beidio eu disodli a defnyddio brwsh ysgafn i gael gwared a’r llwch ac yn raddol dyma ddadarchuddio wyneb yr hen ffordd. Fe gymerodd hyn rhan fwyaf o 6 awr i’w gyflawni ond ar ddiwedd pnawn roedd boddhad o weld fod y ffordd yn ymddanos yn glir a fod modd gweld yn union beth roedd yr hen ffermwyr yma wedi ei osod fel ffordd sych drwy’r mynedfeydd.

            Erbyn yr ail wythnos ym Meillionydd mae un o’r cytiau crynion wedi cael ei glirio a dyma ddechrau ar y gwaith manwl o gloddio’r llawr a’r muriau yn ofalus. Rhaid cofnodi pob carreg a rhaid ceisio adnabod pob nodwedd oddi fewn i’r cwt crwn. Mae muriau o gerrig sychion i’r cwt ond wedyn byddai ffram bren fewnol yn dal y to ac un o’r campau archaeolegol yw dod o hyd i olion y tyllau pyst mewnol. Bydd y pren wedi hen bydru wrth reswm ond gyda gofal bydd modd gweld olion y twll yn y pridd, yn aml gyda cerrig syth wedi eu gosod ar ochr y twll i ddal y postyn yn ei le.


            Mae’r nifer o ymwelwyr dros yr wythnosau i Meillionydd yn galonogol a rhaid cydnabod ymdrechion Kate Waddington a Raimund Karl o Brifysgol Bangor i sicrhau fod croeso bob amser i ymwelwyr a fod ymdrech yn cael ei wneud i gysylltu a’r gymuned lleol. Rydym yn derbyn cyn archdderwydd i’r safle ar un prynhaun Llun wrth i griw ‘Heneiddio’n Dda’ Nefyn ddod draw ar ymweliad a’r Dr Robyn Lewis yn eu plith. Mae’n gyfle da i griw Nefyn gael gweld archaeolegwyr wrth eu gwaith, yn cloddio yn y baw, a buan iawn roedd dwy awr wedi mynd heibio heb i neb sylwi wrth i bawb holi a thrafod am arwyddocad y safle ym Meillionydd.

            Mae disgyblion Ysgol Botwnnog a Crud y Werin, Aberdaron yn ymweld a ni yn flynyddol a diddorol iawn gweld fod y plant o gefndir amaethyddol gyda digon o brofiad o ffermio a bod allan yn y wlad  i drafod olion dyn ar y tirwedd. Mae eu cwestiynau yn rhai dai, mae eu rhesymeg yn wych a mae’n dod a dagrau i’m llygaid yn clywed Cymraeg pur Pen Llyn gan y bobl ifanc yma. Roedd eu hymweliadau yn codi calon rhywun ac yn bleser i gael eu cwmni.

            Erbyn diwedd ein cyfnod ym Meillionydd rydym wedi cloddio’r cwt crwn yn ei gyfanrwydd a wedi dod o hyd i ffos a rhes o byst ar gyfer palisad a fyddai wedi amgylchu’r safle cyn cyfnod y cylchfur dwbl. Fel yn achos Hen Caerwys, bwriad Prifysgol Bangor yw parhau i gloddio yma am flynyddoedd i ddod.

 

Llanbeblig Gorffennaf 2103
 

Yn dilyn gwaith cloddio ar safle Ysgol Yr Hendre yng Nghaernarfon yn ystod 2010-11 mae Ymddiriedoaleth Archaeolegol Gwynedd wedi penderfynu cynnal gwaith cloddio cymunedol ar ddarn o dir na chloddiwyd o’r blaen ger maes parcio’r ysgol. Ystyr ‘cymunedol’ yw fod hyn yn addas ar gyfer disgyblion ysgol, pobl leol a newydd ddyfodiad i’r byd archaeoleogol – hynny yw, er mwyn iddynt gael cyfle a phrofiad o gloddio.

            Yn ystod 2010-11 daethpwyd o hyd i olion mynwent Ganol Oesol (oddeutu 6ed-7fed ganrif) gyda nifer o feddau, rhai wedi eu hamgylchu a ffos (sef y bobl bwysig) a hefyd poptai pydew sydd bellach yn cael eu dehongli fel poptai ar gyfer pobi bara o’r cyfnod Rhufeinig. Cyd-ddigwyddiad yw’r ffaith fod y ddau nodwedd archaeolegol yma yn yr un lleoliad gan fod y poptai yn perthyn i’r cyfnod Rhufeinig a dyddiadau radio-carbon yn eu dyddio oddeutu 77 oed Crist sef yr union amser mae Agricola yn cyrraedd i sefydlu Segontium a’r fynwent rhai canrifoedd yn ddiweddarach..

            Y tebygrwydd yw fod y poptai pydew yn cynrychioli’r unig olion sydd wedi goroesi o wersyll Rhufeinig lle roedd y milwyr yn aros tra yn adeiladu’r gaer Rhufeinig yn Segontium gerllaw. Dyma’r tro cyntaf i ni ddarganfod safle o’r fath yng Nghymru a dyma gloddio darn bach o dir ger maes parcio yr ysgol felly yn y gobaith o gael hyd i ychydig fwy o’r olion yma.


            Bu cryn ddiddordeb yn y gwaith cloddio gan y wasg a’r Cyfryngau a bu camerau ‘Heno’ yno yn ffilmio gyda’r gyflwynwraig Elin Fflur yn holi’r archaeolegwyr. Bu ymweliadau ysgolion yno yn ddyddiol a braf oedd gweld Anita a Sadie o’r Ymddiriedolaeth yn arwain grwpiau o blant i gloddio !  Ar ddiwedd ein pythefnos ger Ysgol yr Hendre, siomedig oedd y darganfyddiadau archaeoleogol a’r tebygrwydd yw fod y rhan fwyaf o’r gwersyll Rhufeinig a’r fynwent ganol oesol wedi eu claddu bellach dan adeilad yr ysgol a’r maes parcio a fod ein cornel ni yn amlwg tu allan i’r safle a ddefnyddiwyd ganrifoedd yn ol.

 

Llwydfaen, Dyffryn Conwy  Gorffennaf 2103

 

Efallai mae’r gwaith cloddio mwyaf cyffrous dros yr Haf oedd y cyfle i dreulio 5 diwrnod (yn unig) yn cloddio ar safle “Eglwys Normanaidd” ar dir Llwydfaen ger Tal-y-Cafn, Dyffryn Conwy. Safle wedi ei ddarganfod o’r awyr, (lle roedd modd gweld ffurf yr adeilad wrth i’r tir sychu), gan Toby Driver o’r Comisiwn Brenhinol yw’r adeilad yma ac yn wir ymdebygai o ran ffurff i eglwys petrual gyda un ochr ar ffurf hanner cylch.

Yr hyn oedd yn ddiddorol, ychydig yn groes i’r syniad gwreiddiol, ac yn sicr cyffrous oedd ein bod wedi dod o hyd i ddau neu dri darn o arian Rhufeinig o fewn yr ugain munud cyntaf o gloddio. Erbyn ganol pnawn y diwrnod cyntaf, roedd yn edrych yn fwy fwy tebyg mae adeilad Rhufeinig oedd hwn yn hytrach na eglwys Normanaidd gynnar. Ychydig i fyny’r dyffryn (llai na milltir a hanner) mae safle’r gaer Canovium (Caerhun) felly dydi olion Rhufeinig yn y rhan yma o’r Byd ddim yn anisgwyl chwaith !

Wrth i ni gloddio lawr, dyma ddechrau dadarchuddio sylfeni anferth yr adeilad yma, sylfeini o gerrig sychion ac yn sicr roedd adeilad o gryn faint yma ar un amser. Darganfyddiad arall diddorol oedd darnau o lechi to, darnau bach iawn oedd ar ol ar y cyfan, a’r awgrym oedd fod rhain yn perthyn i’r cyfnod Rhufeinig ond fod y rhan fwyaf o’r llechi wedi eu cludo o’r safle ar gyfer eu hail ddefnyddio rhywbryd yn y gorffennol.

Ffilmiwyd y cyfan yn Llwydfaen ar gyfer S4C a bydd y rhaglen yn cael ei ddarlledu rhywbryd yn ystod 2014. Doedd dim modd rhagweld fod ein “Eglwys Normaniadd” yn mynd i fod yn adeilad Rhufeinig, (o bosib yn deml oherwydd yr ochr crwn) ond yn sicr fe gyfrannodd hyn at gyffro’r ffilmio. Cafwyd hyd i olion ffynnon hefyd ger yr adeilad er fod y ffynnon wedi ei lenwi a cherrig a bowlderi mawrion. Chafwyd ddim digon o amser i gael hyd i waelod y ffynnon.

Canlyniad y gwaith cloddio yn Llwydfaen wrth gwrs yw fod yr hanes yn dra wahanol i’r hyn roeddem wedi ei ddisgwyl sydd yn dangos beth ydi gwerth cloddio archaeolegol, dyma’r unig ffordd o gael gwybod yn union beth sydd o dan y ddaear.

 

 

 

Wednesday, 6 November 2013

Georgia Ruth v Terry Christian



Yn ol y son, Manceinion bellach yw’r ail ddinas mwyaf poblogaidd o ran ymwelwyr yn Ynysoedd Prydain, ail i Lundain wrth reswm, ond y syndod rhywsut, os yw hyn yn wir, fod Manceinion wedi goddiweddyd Caeredin. Pwy a wyr, dw’i ddim wedi gwneud y gwaith ymchwil o ran ystadegau a nid dyna pwrpas yr erthygl hwn.

            Yr hyn sydd yn ddiddorol i mi yw fod trigolion Manceinion bellach yn credu hyn ac yn mynegi hyn yn gyhoeddus. Mewn ffordd nid oes ots os yw’r ystadegau yn gywir, bydd pobl Manceinion yn datgan hyn fel ffaith, ac mewn amser fe dderbynir hyn fel ffaith. Da chi’n gweld, mae yna draddodiad hir ym Manceinion, y ddinas yng Ngogledd Lloegr a arferai fod yn llwyd ac yn llwm ac yn ol-ddiwydiannol, lle roedd yn glawio yn amlach na pheidio i roi tro bositif ar bethau.

            Un o’r cymeriadau hoffus / anhoffus o Fanceinion yw’r darlledwr Terry Christian, wyneb The Word yn ol yn y dydd ar Channel 4, dyn mae’n debyg oedd a chymaint yn ei gasau ac oedd yn ei fwynhau. Does fawr wedi newid, mae Christian dal yn ‘geg fawr’, yn dal i hollti’r gynulleidfa er nad yw mor amlwg ar y cyfryngau torfol bellach ond mae ganddo Blog hynod ddiddorol, doniol a hanfodol o’r enw “Northerners with Attitude”.

            Mae ganddo sioe radio o’r un enw sydd i’w chlywed ar Imagine FM, radio ar y we, yno i’w chanfod ond i chi chwilio neu ddilyn Christian ar trydar. Ta waeth am hynny gyd, y pwynt ddaru ddwyn fy sylw oedd yr un yma am yr ymwelwyr sydd yn dod i Fanceinion a Christian yn honni (yn eitha cywir) fod hyn i gyd oherwydd cyfraniad holl bwysig Tony Wilson (Anthony H Wilson).

            Yn ei Blog galwodd Christian am godi cofgolofn i Tony Wilson, yn Salford dybiwn i, ond gyda tafod yn ei foch achos hyd yma does neb arall wedi son am gofgolofn i Wilson. Efallai for Christian yn bachu ar y cyfle i herio, herio’r cynghorwyr a’r sefydliadau yn union fel y gwnaeth Wilson yn ei ddydd.

            Petawn yn son am grwpiau pop fel Joy Division, New Order, Buzzcocks, A Certain Ratio, The Smiths, Stone Roses, Happy Mondays, oll yn grwpiau o Fanceinion, byddai enw Tony Wilson yn gysylltiedig ac oleiaf hanner ohonnynt. Byddai’r gweddil unai yn ei gasau neu mi fydda Wilson wedi gwrthod gweithio a nhw (Smiths). Dyna’r peth da am gerddoriaeth y ‘Mancs’, does dim hanner ffordd, mae yna gefnogaeth neu gasineb.

            Rhywbeth ddysgais i gan Wilson yn ystod fy arddegau hwyr ac ugeiniau cynnar yw fod modd sefydlu Label Recordiau yng Ngogledd Cymru a rhyddhau recordiau hollol danddaearol heb orfod cyfaddawdu – cyfaddawdu hefo Llundain neu Gaerdydd. Wilson oedd y mentor nes i rioed gyfarfod, er i mi ei weld o gwmpas dros y blynyddoedd nes i rioed dorri gair ac ef.

            Rhywbeth arall gofiaf bob amser am Wilson oedd ei ddamcaniaeth fod gwir dalent o hyd yn cael hyd i ffordd ymlaen a fod y pethau cymhedrol yn tueddu i suddo yn y diwedd. Geiriau Wilson sydd yn dod i’m meddwl wrth gadw golwg o bell ar yrfa’r gantores werin Georgia Ruth. Rwyf wedi clywed pobl yn son amdani ers blwyddyn neu fwy ond doeddwn ddim wirioneddol yn cymeryd sylw.

            Nawr ac yn y man byddwn yn gwrando ar Sioe Georgia Ruth  ar C2/BBC Radio Cymru a does dim dwywaith fod ei dewis recordiau a’i ffordd hamddenol o gyflwyno yn gwneud rhaglen fach hawdd gwrando arno er efallai nid un hanfodol. Yn nhraddodiad gora Cerys Matthews mae Georgia yn barod yn ehnagu’r portffolio – dyna’r unig ffordd o wneud bywoliaeth yn y tymor hir.

            Yn ddiweddar cysylltais a label Sain i gael copi o’r CD ‘Week of Pines’ achos roeddwn yn awyddus i ddallt beth oedd yr holl ‘heip’ am Georgia a cynnigais adolygu’r CD i blog link2wales. A dyna chi beth yw can, mae’r prif gan ‘Week of Pines’ yn gafael o’r dechrau, yn yr hen ddyddiau byddwn wedi dweud ‘hit’ ond does dim Top of the Pops mwyach felly efallai nid ‘hit’ yw’r gair ond ……..

            Ond yn ogystal a’r gan wych yma roeddwn hefyd yn cael fy nenu gan y ddelwedd o Georgia gyda’r rhosod yn ei gwallt, achos mae delwedd yr un mor bwysig a’r gerddoriaeth, does dim modd cael un heb y llall os am wirioneddol fod yn effeithiol. Dwi ddim yn son am steil wedi ei greu yn artiffisial yma, mae delweddau Georgia oll ddigon naturiol, ddigon Cymreig ond mae yna steil, a mae’n effeithiol.

            Siawns bydd nifer ohonnoch wedi gweld Georgia Ruth ar y teledu yn ddiweddar, hi yn fwy na phawb ddisgleiriodd go iawn yn ystod Gwyl Womex, hi oedd a’r steil gora, yr ymddygiad llwyfan gora, y cyfweliadau gora – yn syml hi oedd yr artist mwyaf dioddorol ac o bosib mewn ffordd anfwriadol – y lleiaf cydymffurfiol. Efallai mae Cerys oedd y curadur a roedd y da, drwg a’r hyll o’r Byd Gwerin i gyd ar y llwyfan ond Georgia oedd yr unig un oedd yn gwneud i mi deimlo fel grwando a darganfod mwy.

            Doedd Linda Plethyn ddim ar y llwyfan (rhag eu cywilydd), roedd Sian James yno (diolch byth) a rhaid cyfaddef i mi fel nifer eraill orfod meddwl ddwy waith am naws y Cyngerdd Agoriadol. Cafwyd trafodaeth ddiddorol ar weplyfr am y gwisgoedd traddodiadol (Augusta Hall, Llanover) ond sylweddolodd neb fod Plygain i fod yn wasanaeth crefyddol a nid adloniant mewn neuadd – a nid ar gyfer artistiaid gwerin cyfoes naddo ?

            Wrth wrando ar sioe radio Terry Christian cefais fy atgoffa o ddamcanaieth Tony Wilson, bydd gwir dalent yn cael hyd i’r llwybr ac yn dod i’r amlwg yn rhywle, rhywbryd ond y peth gwaetha gall artist ei wneud yw cydymffurfio – mae’r rheolau yna i’w herio a’i hanwybyddu.
 

Wednesday, 30 October 2013

Materion Materol Herald Gymraeg 30 Hydref 2013.


 
 

Cefais wahoddiad i agor arddangosfa ‘Materion Materol’, ac i anerch y gynulleidfa yn Amgueddfa Gwynedd yn ddiweddar a fedrwn i ddim peidio taflu dyfyniad Dr Eurwyn William i mewn i’r sgwrs. Eurwyn William gyhoeddodd yn y rhagair i’r llyfr  ‘Discovered in Time’ (Amgueddfa Genedlaethol Cymru) “fod dim brodorion yng Nghymru ….. rydym oll yn fewnfudwyr”.

            Rwan neges Eurwyn oedd fod gwrthrychau sydd i’w gweld yn yr Amgueddfa Genedlaethol yn ein galluogi i ddeall y darn bach yma o dir yn well, i ddeall Cymru yn well, i ddeall pwy yda’ni yn well ac i greu gwell dinasyddion. Felly mae modd i’r Somali ym Mae Caerdydd (Tiger Bay) gael cysylltiad a’r lle drwy astudio’r gwrthrych – dyna’r syniad. Rwyf wedi son am hyn o’r blaen ond mae’n werth ei ail adrodd (a hynny yn aml).

            Gan fod ‘Materion Materol’ yn wahoddiad i artistiaid Cymreig ddehongli gwrthrychau sydd yn Amgueddfa Gwynedd teimlais fod gosodiad Eurwyn yn rhywbeth ddigon teg i daflu at y gynulleidfa a’r artistiaid – wedi’r cwbl, beth yw’r pwynt os nad yw hyn i gyd yn ysgogi trafodaeth a felly teimlais mae fy swydd i ar y noson oedd gwneud nhw feddwl chydig. Yr artistiad yw Carwyn Evans, Sian Green, Iestyn Gruffudd, David Hastie, Helen Jones a Wanda Zyboroska. Helen sydd wedi curadu’r arddangosfa.

            Dechreuais drwy herio’r iaith mae artistiaid yn ei ddefnyddio i ddisgrifio eu gwaith. Disgrifiadau (ansoddeiriau) anealladwy i unrhywun sydd ddim yn y Byd Celf, a synnwn i ddim, anelalladwy i’r artistiad hefyd. Ychydig ddydiau wedyn roeddwn yn gwrando ar Ddarlith Reith, ‘Playing to the Gallery’ ar BBC Radio 4 a dyma Grayson Perry (trawswisgwr / gwneuthurwyr crochenwaith) mwy neu lai yn dweud yr un peth. Darllenodd Perry lith rhyw artist cysyniadol ac ar ddiwedd y darn dyma fo yn cymeryd seibiant cyn ategu “…..nor me !”

            Rhaid dweud roedd Grayson yn wych yn y ddarlith, gyda hiwmor a gonestrwydd roedd yn herio’r gyfundrefn Celf am eu ‘helitiaeth-drwy-ddewis’ ac yn wir rhan o’r pwynt oedd gennyf yn Amgueddfa Gwynedd oedd herio dipyn ar yr artistiaid. Beth yw eich gwaith go iawn ? I bwy mae’r celf ? Be di pwrpas hyn i gyd ? Sut gallwn ehangu’r gynulleidfa ?

            Awgrymais yn garedig mae ein gwaith ni (colofnwyr, artistiaid, cerddorion) go iawn, yw cyfathrebu, heb gynulleidfa mae’r gwaith yn ddi-werth neu yn sicr yn cael ei ddi-brisio. Hynny yw, rhaid wrth gynulleidfa, rhaid wrth y gallu i gyfathrebu ac i gysylltu ac i effeithio ac i roi pleser ac i ofyn cwestiynnau. Wedyn awgymais fod rhaid i artistiaid heddiw fod yn trydar ac yn blogio – rhaid bod allan yna yn cyfathrebu neu mae’r celf yn aros fel rhywbeth hunanol a di-arffordd ?

            Roedd cerddorion o hyd yn dweud yn doeddan “dwi’n sgwennu i mi fy hyn ac os di rhywun arall yn hoffi’r gan mae o yn bonws”, wel fy ymateb i hyn oedd, da chi peidiwch a prynu CD gan unrhyw artist sydd yn dweud rwtsh o’r fath. Eto beth yw’r joban o waith ? Cyfeirias yn sydun at ‘Bloody Old Britain’ sef damcaniaethau O.G.S Crawford am archaeoleg a thirwedd gan awgrymu mae gweledigaeth Crawford sydd ei angen arnom os am fynychu amgueddfa, os am ail ddehongli gwrthrychau – rhaid dysgu i ddarllen y tirwedd ac i ddarllen gwrthrychau a wedyn mae’n bywydau yn gyfoethocach.

            Er mwyn esbonio fod hyn i gyd yn plethu, ac yn gwneud synnwyr, sef y darlun llawn , pregeth Cynefin a Chymuned os mynnwch, sef y cyd-destun, darllenais ddarn o waith T.H Parry Williams gan drafod sut mae deal a dehongli aradl Rhyd Ddu. Gwrandawodd pawb yn astud a wedyn gwrthodais gyfieithu’r geiriau i’r Saesneg ! Edrychiadau nerfys, ambell un yn chwerthin, distawrwydd…….a wedyn awgrymais fod yma her yndoes, i ddysgu’r Gymraeg, wedi’r cwbl, hanner darlun gwech chi o Gymru heb yr Iaith. (And our non-Welsh speaking friends took it in good humour).

            Dwi dal yn fyw, nath neb wylltio na gweiddi arnaf i gau fy ngheg ond dwi ddim yn siwr beth oedd pobl yn feddwl ? Mae’n od dyddiau yma achos dydi’r gwleidyddol ddim yn yr eirfa boblogaidd, dydi caneuon protest ddim yn naturiol Iaith gyntaf, dydi mynegi barn ddim yn rhan o’r celf – mae gormod o artistiaid heddiw ddigon hapus hefo bod yn greadigol ond yn osgoi’r gwleidyddol – a bellach dwi’n tueddu i ddisgrifio fy hyn fel ffosil o Oes arall pan roedd y gwleidyddol yn hanfodol ac yn hwyl, heb unrhyw wrthdaro.

            Rhaid cyfaddef fy mod mor falch o wrando ar Grayson Perry yn cyflwyno’r darlithoedd ‘Playing to the Gallery” eleni, achos mae’n cadarnhau  fod y gwleidyddol yn Iaith gyfoes, ac efallai mae’r sefyllfa yng Nghymru ar y funud sydd wedi ymwrthod a’r peth fel rhyw adwaith i’r Ymgyrch Iaith, Peintio’r Byd yn Wyrdd a Thryweryn – mi newidith pethau eto yn fuan siawns ………

            Mae arddangosfa ‘Materion Materol’ yn Amgueddfa Gwynedd Bangor hyd at 16 Tachwedd. Mae fy araith i’w weld ar safle we culturecolony.com/videos
 
http://www.culturecolony.com/videos?id=14043