Sut Mae Naratif Brexit Wedi Newid, Herald Gymraeg 17 Hydref 2018

“Ohh David bach, beth wyt ti wedi wneud?” Dwi jest yn dychmygu’r sgrws. Distaw iawn fu David Cameron ers canlyniad y Refferendwm. Yn ôl wefan The Week bu rhan health o’i amser yn cael ei dreulio yn sgwennu ei hunangofiant gan faddau i Johnson ond gan ddarnio Gove? Efallai fod y frawdgarwch Etonaidd mor gyrf a hynny felly.

Amseru fydd y peth nesa ynde. Pryd bydd cyhoeddi hunangofiant o’r fath? Nid cyn Brexit mae’n debyg, ond wedyn fydd na byth amser da i Michael Gove. Nid fy mod yn mynd i goli unrhyw gwsg os bydd Cameron yn taflu goleuni llai na chymwynasol a’r Michael Gove. Sut bydd Cameron yn cyfiawnhau galw refferendwm mor drychinebus a mor bell gyrrhaeddol o ran effeithiau economaidd niweidiol? Fydda’i yn sicr ddim yn un fydd yn trafferthu darllen.

Beth bynnag oedd addewidion (anelwig, tywyllodrus, anghywir, afreal, amhosib) Brexit does neb bellach i weld yn smalio honni y bydd unrhyw fanteision go iawn “The overwhelming opportunity for Brexit is over the next 50 years” meddai Jacob Rees-Mogg ar Channel 4 News. Ar LBC dyma Farrage yn cyhoeddi “I never promised it would be a success”. Yn well neu waeth oleiaf bydd Sofreniaeth yn ôl gennym yw ateb Farrage.

Bydd Rees Mogg wedi hen adael y ddaear yma felly cyn gwybod beth fydd canlyniadau Brexit go iawn. Rhywbeth hollol wahanol oedd gan Farrage felly, nid ‘manteision’ economaidd honedig ond adfer rhyw synnwyr o ‘Britannia Rules the Waves’ ymhlith y ‘Little Englanders’ a bydd popeth yn iawn. Nostalgia am yr uncorn.

Yr hyn sydd yn ddiddorol efallai yw sylwi ar sut mae’r naratif wedi newid dros y misoedd dwethaf ynglyn a Brexit. Wedi mynd yn ôl i’r orsaf bwsiau mae’r bws mawr coch hefo’r holl addewidion. Hyd yn oed pan mae lluniau o Johnson a Gove neu pwy bynnag o flaen y bws – mae mor hawdd iddynt wadu, newid y sgwrs, camarwain.

Efallai mai gohebwyr a newyddiadurwyr Prydain, golygyddion newyddion a phapurau newydd sydd wedi bod mwyaf cydsyniol yn y broses. Llawer gormod ohonnynt yn sicr.  Prin iawn yw’r adegau lle mae’r holwyr yn mynnu ateb gan y gwleidyddion. Rhy aml mae Rees -Mogg, Duncan Smith, Redwood, Leadsom ac yn y blaen yn rhoi ‘soundbites’ allan, un ar ôl y llall gan osgoi unrhyw gynnig ar ateb.

A beth yn union yw’r busnes yma o gael gofyn un cwestiwn yn unig i wleidyddion? Oleiaf fe gafodd Richard Madely y ‘guts’ i droi ar Gavin Williamson. Ond meddyliwch am hyn - onid oedd gwylio Corbyn yn ail ateb yr un cwestiwn bump gwaith yn boenus i’w wylio? Rho ateb. Atebolrwydd?

Heb os mae’r naratif wedi dechrau gwneud cylchoedd o amgylch y goedwig. Roedd datganiad diweddaraf Andrea Jenkyns AS ‘Its better to go down fighting and honouring the decision of our British people’ yn ymylu ar y gwallgofrwydd. Rhethreg syth allan o gomic Ail Ryfel Byd. Beth ???? Gwell colli’r cyfan, gwell suddo’r gwch na rhoi mewn i’r Undeb Ewropeaidd.

O lle ddiawl y daeth hyn i gyd? Doedd dim o hyn ar ochr y bws nagoedd. Rhywsut mae’r Toriaid wedi colli unrhyw synnwyr o synnwyr cyffredin. Does ’nelo Brexit ddim ôll a’r Ail Ryfel Byd mwy na’r Undeb Sofietaidd yn ein carcharu ond mae’r rhethreg yn cynyddu, yn cynyddu mewn afresymoldeb yn ddyddiol.

Wedi eu cymeryd allan o gyd-destun oedd datganiadau Hunt mae’n debyg. OK dyna popeth yn iawn felly. Os yw’r naratif yn newid mae Trump yn rhan o’r newid hinsawdd. Wrth reswm tydi Trump ddim yn credu mewn ‘newid hinsawdd’ ond fe fydd ei weithredoedd yn uniongyrchol arwain at waethygu’r hinsawdd – a Duw a’n helpo o ran unrhyw hinsawdd wleidyddol.

Pwy fydda wedi dychmygu, dyweder hyd yn oed mor ddiweddar a thair – pedair mlynedd yn ôl byddai celwyddau noeth yn deillio o’r Tŷ Gwyn ar raddfa dyddiol. Os yw Arlywydd yr Unol Daliaethau yn gallu palu nhw – wel, does dim problem wedyn nagoes i gymeriadau fel Johnson a Gove wrth-ddweud eu hunnain o un wythnos i’r llall.

Drwy ‘normaleiddio’ celwydd neu ‘normaleiddio’ camarwain gwleidyddol heb wiro rydym yn creu cynsail ofnadwy o beryglus. Rhaid bod y Cyfryngau a’r Wasg yn rhydd er mwyn gwiro yr hyn sydd yn cael ei ddweud gan wleidyddion. Dyna’r ddelfryd. Y realiti wrthgwrs yw fod agendas gwleidyddol wedi bod ynghlwm a’r Wasg a’r Cyfryngau ers y dechrau. Heddiw, 2018 mae’r angen am wiro yn fwy nac erioed.

Dwi’n gweld hi yn ofnadwy o anodd sgwennu colofn fel hyn heb ddechrau ‘rantio’. Os yw’r naratif wedi newid, onid felly yw hi’n amser i ail edrych ar yr holl beth? Petae rhywun yn gofyn am restr syml iawn – rhowch i mi dri fantais clir o ganlyniad i Brexit? Syml – fedra’i ddim hyn yn oed meddwl am un. O ddifri rwan, yn amlwg roeddwn o blaid aros yn yr UE ond petae rhywun yn gofyn i mi am un fantais heb son am dri o ganlyniad i Brexit fedrai ddim eu rhestru.

Byddwn yn gofyn hyn i bobl Brychdyn, rhai oedd o blaid Brexit – staff Airbus oedd o blaid Brexit – sut yn union mae Brexit yn fanteisiol os yw yn bygwth eich swyddi yn Airbus? Pa ddarn o addewidion Johnson, Farrage, Rees Mogg sydd yn gwneud colli swydd yn beth da – yn beth werth pleidleisio drosto.

Rantio neu ddim. Trump yn Arlywydd – mae’n dweud gormod am gyflwr y byd. Er fy holl dueddiadau anarchaidd doeddwn ddim yn disgwyl naratif mor wallgof.

Glen Matlock ym Mhorthmadog, Herald Gymraeg 3 Hydref 2018

Clwb Peldroed Port hefo Glen

Credwch fi mae chwystrelliad o ddiwylliant yn beth da i’r enaid a’r ysbryd – a dwi di cael wythnos lle roedd y pair ddiwylliannol yn gorlifo. Ond, bore heddiw wrth sgwennu’r golofn, rwyf wedi y-m-ladd. Nid cwffio ond yr hyn yn Saesneg fydda rhywun yn ei alw yn ‘knackered’. Hapus felly. Hapus iawn. Ond y gora fedra’i neud ydi cadw’r paneidiau te i fynd.

Efallai fod y Rhys 56 oed angen arafu ’chydig. Pedair noson hwyr ar y trot – a dwi’n diodda – ond fel dywedais – mor hapus a mae’r paneidiau hefo gormod o lefrith a siwgr brown yn cadw rhywun ar yr ochr iawn o dir y byw. Nos Fercher ddechreuodd y wibdaith ddiwyllianol wrth i’r gantores ‘gwlad /soul’ Chastity Brown ymddangos yn y Fic, Porthaethwy.

Chastity yn Fic Porthaethwy

Efallai i chi weld Chastity ar rhaglen Jools Holland yn ddiweddar. ‘Dwys’ yw un ffordd o ddisgrifio caneuon Chastity. O gefndir croenddu a gwyn – yn frown felly – nid yn wyn nac yn ddu – ac yn hoyw. Doedd Chastity ddim yn caniatau i gynulleidfa’r Fic eistedd yn gyfforddus. Ar un pwynt dyma hi’r rhoi ‘llith’ am bobl hiliol gwyn – llith rhwng cân ddaru bara am oleiaf 5 munud. Dwi’n credu i ni gyd deimlo yn euog – hyd yn oed y mwyaf gwrth-hiliol ohonnom.

Wrthgwrs rwyf wrth fy modd hefo artistiaid sydd yn gwneud i’r gynulleidfa deimlo yn anghyfforddus – roedd Chastity yn enaid byw hanfodol a’r llais yna – bron cystal ac Aretha – oedd wir – y llais soul cryf fydda yn dymchwel adeiladau gor-uchel gyda un nodyn. Ar ddiwedd y cyngerdd mae Owen Cob (y trefnydd) yn fy nghyflwyno i Chastity ac o fewn eliadau rydym yn trefnu ‘roadtrip’ archaeolegol o Ynys Mon i Chastity ar ddiwedd ei thaith o amgylch Prydain. Rwyf yn gaddo mynd a hi i weld y meini cerfiedig rhyfeddol hynny ym Marclodiad y Gawres.

Nos Iau mae Pwyll ap Sion (a Wyn Thomas Prifysgol Bangor) yn lansio’r gyfrol.  Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru. Cyfrol swmpus holl bwysig. Cymwynas a’r Gendl rwyf yn galw cyfrolau fel hyn. Hanfodol – dyma’r gair yma eto. Dyma lawlyfr gyda gwybodaeth am bob artist, grŵp, cerddor, cyfansoddwr o Gymro.

Chwerthais yn uchel wrth darllen Pennod M. O dan Mwyn dyma “Yn gerddor a gitarydd bas gyda’r grwp pync roc Anhrefn”. Dyna chi, fe gâf farw yn hapus nawr – mae Pwyll ap Sion wedi fy nisgrifio fel ‘cerddor’. Lansiwyd y gyfrol ym Mhrifysgol Bangor Nos Iau dwetha. Heb os roedd trefniannau lleisiol Côr Seiriol yn fendigedig gyda ‘F’ fawr, Rhyfeddol a hudolus – mewn cytgord wrth reswm ond gyda chymaint o harmoniau nes fod rhywun yn boddi mewn ysblander lleisiol.

Uchafbwynt y noson i mi oedd Osian Candelas yn cerdded i’r llwyfan yn ei jaced jeans. Y cyntaf ‘scruffy’ ar y lwyfan a da o beth oedd hynny. Angen chwistrelliad o rock’n roll ar y ‘teips’ clasurol meddyliais wrth wenu. Dwy gân berfformiodd Osian –‘Anifail’ a ‘Lwytha’r Gwn’. A hynny yn hollol hollol acwstig – dim meicroffon ar gyfer y lle. Dim band chwaith – dim bas, dryms nac ail gitar. Profodd Osian yn ei ffordd dawel ddi-ymhongar mai ‘cân dda ydi cân dda’.

Nos Wener rwyf yn ôl yng nghwmni Owen Cob gan fod ei driawd Cajun ‘Pon Bro’ yn perfformio yn Nhŷ Glyndŵr, yng Ngweriniaeth Cofiland. Pon Bro oedd un o uchafbwyntiau llwyfan Pen Bar Lag yng ngŵyl The Good Life Experience eleni, Cerys Matthews wedi gwirioni hefo nhw. Dyma grwp sydd yn rhoi gwen ar wyneb rhywun. Yn swnio fel y ‘deal go iawn’ – amhosib peidio eu mwynhau. Sypreis mawr oedd cael gwahoddiad i ymuno gyda nhw ar y ddwy gân olaf – a dyma brofiad newydd i mi. Chwaraeais y ‘washboard’ gyda llwy de. Braint ac anrhydedd.

Sut mae curo hyn medda chi? Nid hawdd yn sicr, ond ar y nos Sadwrn roedd fy hen ffrind a chyfaill ers dyddiau’r grwp The Rich Kids, Glen Matlock yn canu yn y Clwb Peldroed ym Mhorthmadog. Rwan dwi’n dweud Glen o’r Rich Kids – un o fy hoff grwpiau erioed a grwp cefais y pleser o reoli a threfnu cyngerddau iddynt am dair mlynedd rhwng 2007 a 2010.

Glen wrthgwrs oedd basydd gwreidiol y Sex Pistols ac ar nos Sadwrn roedd Clwb Peldreod Port dan ei sang ac yn nofio mewn mor o grysau-T ‘Never Mind The Bollocks’. A hynny gan ‘ffans’ o bob oed. Rhyfeddol gweld pobl mor ifanc a 10 oed yn y gynulleidfa – yn cael dod i weld un o’r Pistols hefo ‘Dad a Mam’. Blydi brilliant – maddeuwch am y rhegi – ond mi oedd o!

Cefais ‘selfies’ ac ysgwyd llaw hefo cymaint o bobl yno – nid jest yn ffans o Glen, ond hefyd rhai oedd yn morio canu ‘Rhedeg i Paris’ – fel dywedodd Joe Stummer – “heb gynulleidfa does ganddom ni ddim byd”. Does dim teimlad gwell yn y byd na chlywed gan bobl sydd yn dweud bod nhw yn mwynhau y sioe radio ar nosweithiau Llun – neu wedi mwynhau ‘Paris’ fel cân. Job done.

Gyda llaw mae gan Glen record newydd allan – ‘Good To Go’. Casgliad o ganeuon rock’n roll, rockabilly, blues – petae Elvis angen ‘comeback’ record yn 2018 hon fydda’r record iddo fo.

DJ Lewgi

Arwr y noson oedd Lewgi Lewis o Port. Y trefnydd. Does ond parch gennyf i rhai fel Lewgi ac Owen Cob – yn mentro i drefnu, yn rhedeg y risg o golli pres. Wyddo’chi be – dros y pedair noson yma roedd gogledd Cymru fwy hip na Paris, Efrog Newydd, Llundain a Chaerdydd.

Pen Bar Lag @ The Good Life Experience, Herald Gymraeg 19 Medi 2018

Pasg 1282 oedd hi pan ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlag. Dafydd oedd un o frodyr fenga Llywelyn ap Gruffudd (Ein Llyw Olaf). Hanes ddigon cythryblus fu rhwng y brodyr, roedd Dafydd wedi herio awdurdod Llywelyn sawl gwaith a wedi ochri gyda Edward I ym mrwydrau 1274. Erbyn 1277 roedd y brodyr unwaith eto ar yr un ochr.

Yr ymosodiad yma gan Dafydd ar y castell Seisnig ym Mhenarlag sydd yn achosi’r rhyfel olaf rhwng y Cymry a’r Saeson. Ni gollodd! Fel mae pawb yn gwybod, lladdwyd Llywelyn yng Nghilmeri ger Llanelwedd / Llanfair ym Muallt ar lan yr Afon Irfon yn Rhagfyr 1282. Dyma roi tatŵ parhaol 1282 ar ‘psyche’ y Cymry. A dyma ni, 736 o flynyddoedd yn ddiweddarach - wedi ein gorthrymu ers 1282. Yn gaeth. Yn dal i rygnu ymlaen gyda’r ystradebau ystradebol.

Castell Ewlo

Mae’r ŵyl ‘The Good Life Experience’, sydd yn cael ei guradu gan Cerys (Cerys Matthews / Catatonia gynt, BBC 6 Music bellach) yn dod a gwen i’r wyneb – achos mae’r ŵyl yn cael ei gynnal ar yr union darn o dir lle ymosododd Dafydd ar gastell y Sais. Newydd gael ei gynnal dros y penwythnos – tafliad carreg o’r ffin.

Ffaith sydd ddim yn cael ei golli gan Cerys. Dyma dir teulu’r Gladstones, Hawarden Estate, Penarlag, Sir Fflint.  Caretef y Prifweinidog William Ewart Gladstone – gŵr fu yn Brifweinidog am bedair tymor yn y cyfnod Fictoraidd. Penarlag yw cartref Llyfrgell Gladstone ac Eglwys Sant Deiniol.

Fe gofiwch i mi sgwennu sawl gwaith am Eglwys Sant Deiniol, dyma un o’r gasgliadau gorau o ffenestri lliw Edward Burne-Jones yn y wlad. Dyma’r comisiwn olaf gan Burne-Jones cyn ei farwolaeth – comisiwn i’w gyfaill Ewart William Gladstone. Ffenestri rhyfeddol – yr angylion glas hynny ar y ffenestr orllewinol – ffenestri RHAID eu gweld ar unrhyw restr bwced.

Drwy chwyrlio syniadau o amgylch y pair creadigol Gymreig dyma Cerys yn bathu’r enw ‘Pen Bar Lag’ ar babell newydd yn yr ŵyl eleni. Drwy chwarae hefo’r enw Cymraeg am Hawarden a’r ffaith fod gennym bar yn gwerthu cwrw crefft Cymreig, ‘Cwrw Sir Fflint’, tarodd Miss Matthews ar Pen Bar Lag – gwych a mi sticiodd!

Tipi, pabell, llwyfan Cymraeg a Chymreig. Cymreig ei naws. Gofod lle roedd y Gymraeg yn hyderus ac yn naturiol. Yn cael ei ddefnyddio yn naturiol a hyderus heb ymddiheuriad na chlochdar. Dyna sut ddylia hi fod. Does dim angen unrhyw gyfaddawd. Ond gyda hyder – does dim angen gweiddi na phrotest, cwyno na gwthio – fel hyn mae hi. Da ni yn hyderys.

Cyd-weithiodd yr ŵyl yn agos iawn hefo Menter Iaith Fflint Wrecsam a sicrhawyd gweithgareddau lu ar gyfer babanod, plant a theuluoedd yn ystod y boreau ac amser cinio. Synod pa mor hawdd ydi anghofio am deuluoedd ifanc mewn gwyliau. Dyma ni fellu Magi Ann, Sgwrs a Chân. Proffesor Llusern a sioe Pwnsh a Siwan. Rhieni ifanc a babanod o Loegr neu lle bynnag yn chwerthin gyda Magi Ann yn eu diddanu yn ddwy-ieithog. Adloniant, pleser, addysg, hyrwyddo’r Gymraeg.

Heb os un o’r uchafbwytiau yn y babell Pen Bar Lag oedd y gweithdai dawnsio clogsen. Yn ‘anffodus’ i ni (y trefnwyr) roedd Cerys wedi cyhoeddi o’r prif lwyfan, o flaen 5000 o bobl, fod RHAID iddynt gael y profiad o ddawnsio’r glocsen cyn mynd adre ar ôl y penwythnos. Druan o griw Menter Iaith Fflint Wrecsam yn dygymod a’r holl alw. Dan ei sang yw’r disgrifiad arferol o weithgaredd llwyddianus – a dyna oedd hi. Byddaf yn dweud yn aml fod gormod o ddiddordeb a gormod o alw – gormod o gynulleidfa yn broblem dda i’w chael.

Profiad arall i fynywchwyr yr ŵyl oedd pedair telyn deires o Ynys Môn yn taro eu tannau wrth iddi noswylio ar y nos Sadwrn. Goleuwyd y tipi drwy gyfeirio’r golau at y nenfwd a wedyn fod y golau yn adlewyrchy yn ôl i lawr ar y llwyfan. Yn union fel bod o flaen tanllwyth mewn tyddyn. Noson Lawen mewn cegin. Ohh am awyrgylch. Cyfareddol. Cyflwynwyd yr alawon gan Huw Roberts – er mwyn rhoiu cyd-destun - ond wedyn fe siaradodd a fe gannodd y telynnau yna.

Weithiau mae’r gerddoriaeth yn cyfleu y cyfan. Dwi sddim yn siwr sawl tant oedd yn canu? Pediar telyn gyda tair rhes – rhywbeth fel 4 x 90 tant? Fe gododd yr hwyl a fe ddaeth y babell orlawn yn agos iawn i gael troedigaeth arallfydol emynyddol ala Ann Griffiths.

A jest i wneud pethau yn fwy diddorol / gwallgof dilynwyd y telynnau deires gan Adwaith y grwp post-punk ffeministaidd o Gaerfyrddin. Dwi ddim yn credu byddai unrhyw lwyfan arall mewn unrhyw ŵyl yn y Byd yn rhaglennu pedair telyn deires i’w dilyn gan Adwaith. Rhaid chwerthin (gyda balchder).

Adwaith

Wrth sefyll gefn llwyfan dyma wasgu llaw Cerys – dim angen geiriau – roedd y gerddoriaeth yn siarad a’r criw ohonnom oedd wedi trefnu yn gwybod fod rhywbeth arbenig yn digwydd ar y llwyfan. Ond roedd un peth arall ar fin digwydd.

Dyma wahoddiad gan y telynwyr, y ffidlwyr, y gitarydd acwstig o Ynys Môn – rhaid cael Cerys i ganu. Am y tro cyntaf ers pedair mlynedd yn ôl be ddeallais camodd Cerys a’i gitar i’r llwyfan (unrhyw lwyfan) a dyma gyd-canu ‘Arglwydd Dyma Fi’. Cerys ar lwyfan eto – hefo telynnau deires – ‘Arglwydd Dyma Fi’. Dagrau. Balchder. Cyd-ganu – hyd yn oed y di-Gymraeg na dywyllodd gapel erioed. Rhyfeddol.

Sir Flint. Cornel o Gymru sydd weithiau yn cael ei hanwybyddu – roedd hi dan ei sang yn y gornel fechan honno Pen Bar Lag !

Archaeoleg Cymunedol a'r Gymraeg, Herald Gymraeg 5 Medi 2018

Cy Griffiths (Council British Archaeology Cymru) Carenza Lewis (Time Team)

Seminar CBA Llanbed.

O bryd i’w gilydd mae gwahoddiadau ddigon diddorol yn glanio ar y ddesg yn y swyddfa Mwyn (Mwyn HQ fydda’i yn ei alw o). Roedd Cyngor Archaeoleg Prydain / Cymru yn cynnal penwythnos o seminarau ym Mhrifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant yn Llanbed a wedi gofyn am drafodaeth am archaeoleg yn y gymuned gyda gwahoddiad i mi wedyn drafod hyn o fewn cyd-destun yr iaith Gymraeg.

Sut fedrwn’i wrthod? Os ydych yn ddarllewnyr cyson o’r golofn hon fe fyddwch yn gyfarwydd a fy mhryder fod y byd archaeolegol Cymreig yn un Seisnig ei naws. Yn y gorffennol rwyf wedi cyfeirio at bobl gyda ‘tatan yn eu ceg’, ddim mewn ffordd gas ond mewn ffordd ddigon ffeithiol. ‘Tatan yn eu ceg’ yw’r hen ffordd draddodiadol Gymreig o ddweud ‘Saesneg posh’.

Rwan, dwi hefyd wedi cyfeirio dros y blynyddoedd fod rhain yn bobl ddigon dymunol – rhai yn ffrindiau eraill yn gyd-weithwyr. Ond, a does dim ond go iawn, erys y ffaith nad yw’r mwyafrif wedi dysgu’r Gymraeg. Dio’m ots faint mae nhw wedi byw yng Nghymru, lleiafrif sydd yn gwneud yr ymdrech i ddysgu ac arfer yr iaith yn y byd archaeolegol Gymreig.

Cewch ddadlau am hyn a chroeso. Wrth i mi gyfarch y gynulleidfa yn y seminar yn Llanbed, holais faint oedd yn siarad Cymraeg cyn decharu? Dim ond tri allan o gynulleidfa o rhyw 50. A bod yn onest synais fod cymaint a thri yn Gymry Cymraeg.

Cyn cychwyn fy narlith, ymddiehurais fy mod am gyflwyno ‘papur’ ddigon heriol ar gyfer y seminar. Dwi’n dweud ‘ymddiheuro’ yn yr ystyr – doeddwn ddim yno i fod yn ‘ddadleuol’ neu i godi gwrychyn neb ond roeddwn am wenud y pwynt – fe ddylia mwy o archaeolegwyr Cymru wneud yr ymdrech i ddysgu’r iaith.

Pwysleisias fod ymddiddori yn archaeoleg y Rhufeiniaid neu archaeoleg diwydiannol yng Nghymru yn beth da – ond os nad oes ymwybyddiaeth o’r iaith a’r diwylliant lleol tydi rhywun ddim yn mynd i ddallt y peth yn iawn. Pa bynnag waith fydd rhywun yn ei wneud ar archaeoleg y diwydiant llechi dyweder, mewn ardaloedd fel Nantlle, Bethesda a Blaenau Ffestiniog, heb fedru’r Gymraeg rhyw hanner darlun gaiff rhywun go iawn.

Heb y Gymraeg fedrw’chi ddim hyd yn oed sgwrsio hefo pobl leol yn iawn yn rhai o’r ardaloedd yma. OK mae pawb yn dallt Saesneg – ond mae’r sgwrs a’r wybodaeth yn llawer mwy cyfoethog drwy ei chynnal yn y Gymraeg. Fwy amlwg byth, byddwn yn dadlau, os am sgwrs hefo ffarmwr ar Ynys Môn neu ar benrhyn Llŷn – fe gewch lawer gwell hwyl yn y Gymraeg.

Castell Henllys, Eglwyswrw

Awgrymais yn garedig mai teledu du a gwyn sydd ganddynt heb yr iaith Gymraeg a mai teledu lliw yw’r un dwy-ieithog. Dadleuol? Dwi ddim mor siwr – cyflwynais y  syniad yn ofalus a gyda sensitifrwydd. Y nod yw denu pobl at yr iaith nid eu gelyniaethu. Ond, fedra ni ddim osgoi y peth chwaith. Yma ers 40 mlynedd ond prin yn gallu ynganu ‘croeso’ neu ‘diolch yn fawr’. C’mon – ddim ddigon da.

Nid er mwyn cadw cyd-bwysedd ond am ei fod yr un mor wir, taflais awgrym arall at y gynulleidfa druan ar ddiwedd pnawn Sadwrn. Cynulleidfa druan – wedi cael penwythnos gyfan o ffeithiau hynod ddiddorol am archaeoleg yng Nghymru ond rhaid eu bod wedi blino erbyn 4pm pnawn Sadwrn. A be mae nhw’n gael? Rhys Mwyn yn (eu) herio.

Dangosais luniau o gestyll Cymreig Mathrafal, Ewlo a Dolforwyn ar y sgrin gyda cwestiwn – lle mae rhain? A dyma’r ‘punch-line’ anisgwyl iddynt. Esboniais sut mae’r Cymry Cymraeg mor brysur yn cwyno am gestyll Edward I yng Nghonwy, Caernarfon, Harlech a Biwmares, mor brysur yn cael eu gormesu ers 1282, tydi’r mwyafrif rioed di bod am dro i weld Castell Llywelyn ap Gruffydd yn Ewlo.

Lle mae Ewlo? Lle mae Carndochan? Lle mae Dolforwyn? Ella fod ni wedi clywed am Gastell y Bere. Wedyn cyfeiriais at Neuadd Owain Glyndŵr yn Sycharth ger Llansilyn / Llangedwyn. Defnyddiais hiwmor wrth reswm. Wyddo’chi be di’r esgusion fel arfer am Sycharth? Mae’n anodd cael hyd i Sycharth. Does dim arwyddion brown. A dyma lle dwi’n bloeddio – defnyddiwch fap OS! Mae nhw’n gwenu os nad chwerthin.

Rhaid wrth hiwmor neu mae rhywun yn agos at grio. Yn sicr roedd fy herio yn mynd bob ffordd – y di-Gymraeg am beidio dysgu – a’r Cymry Cymraeg am beidio perchnogi eu hanes.

Rwyf yn weddol sicr fod yr ymgyrchoedd iaith a’r ymgyrchoedd dros Gymru Rydd Gymraeg ers y 1960au wedi creu diwylliant sydd yn dibynnu ar y ffaith ein bod wedi ein ‘gormesu ers 1282’. Bron a bod fod yr ‘angen’ am ormes yn rhan o’r raison d’être. Dwi hefyd yn hollol ymwybodol fod yr holl ymgyrchoedd wedi dwyn ffrwyth. Diolch byth am Pont Trefechan a Gwynfor Evans – wrthgwrs dwi’n dallt hynny.

Ond mae’r obsesiwn cenedlaethol yma hefo Owain Glyndŵr a 1282 yn ddiflas bellach. Dechreuodd Hanes Cymru mewn ffordd tua 8000 cyn Crist wrth i’r iâ encilio, felly mae na gyfrolau ar gyfrolau o hanes – nid un neu ddau gwrthryfel yn erbyn y Saeson.

Bob tro ru’n fath – dwi’n gadael yn isel fy ysbryd. Dwi’n gorfod dweud y pethau yma neu be di’r pwynt siarad yn gyhoeddus neu sgwennu colofnau? Gorffenais drwy atgoffa’r gynulleuidfa fod Castell Henllys, Tramffordd Pen-y-Gogarth a maes parcio Bryn Celli Ddu ôll wedi derbyn nawdd ERDF. Duw a wyr sut nath y ‘tatan yn eu cegau’ belidleisio yn achos Brexit ond roedd rhaid gwneud y pwynt fod archaeoleg yng Nghymru wedi elwa o nawdd Ewropeaidd.

Olion Rhufeinig Caernarfon. Llafar Gwlad 141

Yn Llafar Gwlad, Rhifyn 137, Awst 2017, fe gyhoeddais erthygl am y gwaith cloddio archaeolegol yng Nghae Mawr ar ochr orllewinol Afon Saint (Afon Seiont) yng Nghaernarfon. Roedd y diweddar Alun Jones, Felinheli wedi canfod darnau o lestri pridd Rhufeinig wrth gerdded y cae a fe ysgogodd waith ymchwil Alun archwiliad pellach o’r cae gan dîm bychan o archaeolegwyr ar ran Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd (GAT).

Er fod canlyniadau’r archwiliad yn weddol siomedig cafwyd hyd i fwy o wrthrychau Rhufeinig ond er i ni archwilio tri cae yn gynhrach yn 2017 chafwyd ddim awgrym o unrhyw adeiladwaith Rhufeinig yma.

Yn Rhifyn 140 (Mai 2018) o Lafar Gwlad cyhoeddwyd erthygl yn dwyn y penawd ‘Porthladd Rhufeinig yng Nghaernarfon?’ a chyfeiriodd yr erthygl at y caeau o amgylch ‘Castell Bach’ y ffolineb (summerhouse) 18fed ganrif sydd yn perthyn i Stad Coed Alun (Coed Helen).

Hoffwn ymateb gyda tri pwynt i erthygl Emrys Llywelyn. Yn gyntaf mae’n weddol sicr y byddai porthladd neu gei Rhufeinig wedi ei leoli rhywle ar lan Afon Saint yng nghyffiniau Hen Walia. Yn ail mae’n berffaith bosib fod ‘gwylfan’ Rufeinig wedi ei leoli ar union safle Castell Bach, Yn drydydd, hyd yma oleiaf, chafwyd ddim olion Rhufeinig yn y caeau o amgylch Castell Bach er i ni gynnal arolwg geoffisegol o dri cae a chloddio yr unig ‘olion’ bosib ddangoswyd gan y ‘geophys’.

Croesawaf erthygl Emrys, mae’n bwysig creu diddordeb a chynnal y drafodaeth. Fe awgrymodd yr archaeolegydd Frances Lynch mewn sgwrs gyda mi yn ddiweddar y byddai safle Castell Bach yn un delfrydol ar gyfer gwylfan neu oleudu Rhufeinig. Y broblem fawr gyda profi neu dad-brofi hyn yw fod y gwaith adeiladu gan stad Coed Alun yng nghanol y 18fed ganrif yn debygol o fod wedi wedi chwalu unrhyw olion blaenorol.

Mae’n fwriad cyn bo hir gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd i wneud archwiliad o amgylch Castell Bach rhag ofn fod unrhyw wrthrychau Rhufeinig yn cael eu canfod. Rhaid cynnal yr arolwg yma er mwyn ceisio ychwanegu at ein gwybodaeth o hanes Rhufeinig Caernarfon.

Pan ddatblygwyd y Cei Llechi a Chei Newborough ar ochr ddwyreiniol Afon Saint (Seiont) yn dilyn Deddfau 1793 / 1809 fe ddefnyddwyd ‘balast’ o longau i codi’r ddau gei. Felly,unwaith eto, os oedd ‘porthladd’ neu gei Rhufeinig yma, ac os oedd pont Rufeinig fel roedd adroddiadau papurau newydd ar ddechrau’r 19fed ganrif yn awgrymu byddai popeth wedi ei gladdu neu ei chwalu wrth i’r diwydiant llechi gyrraedd ei anterth yn ystod y 19fed ganrif. Go brin fod unrhyw olion ar ôl dan y cei llechi.

Cyfeiriaf ddarllenwyr Llafar Gwlad yn ôl at fy erthygl (Awst 2017) er mwyn gweld beth yn union oedd canlyniad y gwaith cloddio yn ardal Castell Bach.

Bryn Celli Wen 2018

Bryn Celi Wen.

Eleni bu Cadw yn cloddio ar safle Bryn Celli Wen, ychydig i’r de-ddwyrain o siambr gladdu Neolithig Bryn Celli Ddu ar Ynys Môn. Dyma’r pedwaredd flwyddyn o gloddio gan Cadw yn y dirwedd o amgylch Bryn Celli Ddu.

Y syniad yn fras yw cael golwg ehangach ar y dirwedd cynhanesyddol o amgylch Bryn Celli Ddu. Siambr gladdu Neolithig, yn dyddio oddeutu 3100cyn Crist yw Bryn Celli Ddu. Dyma heneb sydd yn gyfarwydd i’r rhan fwyaf ohonnom ac yn sicr dyma un o’r siambrau claddu mwyaf trawiadol yng Nghymru.

Yr hyn sydd ddim mor amlwg, a ddim bob tro yn weledol, yw’r pethau eraill oedd yn digwydd ar y tir o amgylch Bryn Celli Ddu a hynny am gyfnod sydd yn ymestyn dros fil o flynyddoedd. Awgrymir dyddiadau radiocarbon fod carnedd gladdu Oes Efydd ger Bryn Celli yn dyddio oddeutu 1800cyn Crist.

Er fod y garnedd Oes Efydd a siambr Bryn Celli Ddu o gyfnodau gwahanol a dros mil o flynyddoedd rhyngddynt, yr hyn sydd yn cael ei awgrymu o astudio’r dirwedd yma yw fod parhad o gladdu ar y darn yma o dir, parhad o ddefnydd defodol a sanctaidd ar y tir.

Bu gwaith cloddio ger Bryn Celli Wen gan Mark Edmonds a Julian Thomas o Brifysgol Dewi Sant, Llanbed yn ystod 1990. Unwaith eto roedd Edmonds a Thomas yn edrych ar y dirwedd gyfan o amgylch Bryn Celli Ddu.

Awgrymir yn eu hadroddiad fod posibilrwydd eu bod wedi canfod lloc neu glostir sarnau (causewayed enclosure) ger Bryn Celi Wen. Canfuwyd lestri pridd o’r cyfnod Neolithig ac awgrym o ffos.

Rhan o amcanion y gwaith eleni gan Cadw oedd agor cloddfa ger safle cloddio Edmonds a Thomas er mwyn ceisio darganfod mwy o wybodaeth am y clostir sarong bosib. Yn ne Ynysoedd Prydain oedd y clostiroedd sarnog mwyaf cyffredin a petae rhywbeth tebyg yma yng ngogledd Cymru byddai’n rhywbeth prin os and anarferol.

Wrth gloddio eleni, roedd yr archaeolegwyr yn gobeithio cael hyd i ffos y clostir. Fel arfer mae unrhyw ffos sydd wedi ei dyllu mewn i’r pridd naturiol yn tueddu i ddangos fel pridd tywyllach wrth gloddio yn ofalus gyda’r trywal.

Y siom oedd and oedd golwg o unrhyw ffos nac unrhyw awgrym o glostir sarong. Roedd ein cloddfa ni yn union drws nesa i ffosydd cloddio Edmonds a Thomas, yn wir roedd yn hawdd gweld llinell derfyn eu ffos o 1990 yn dangos fel pridd tywyll o ganlyniad iddynt ail-lenwi eu ffos ar ddiwedd y gwaith cloddio.

Heblaw am ambell ddarn o gallestr, prin iawn oedd y gwrthrychau a ganfuwyd yn 2018. Ni chafwyd lestri pridd o arddull Peterborough fel gafwyd yn 1990.

Dyma siom unwaith eto. Ond efallai o droi y siom yn rhywbeth adeiladol – dyma godi cwestwin am ddamcanaiethau ac awgrymiadau y gwaith cloddio yn 1990. Doedd Edmonds a Thomas ddim yn dargan eu bod wedi darganfod clostir sarnau yn bendant. Posibilrwydd oedd yn cael ei gynnig ganddynt.

Ofnaf yn fawr iawn fod ein gwaith eleni yn tanseilio eu damcaniaethau. Roedd digon o archaeolegwyr hynod brofiadol ar y safle eleni – a phob un o’r farn nad oedd unrhywbeth yn ymdebygu i glostir sarnog wedi dod i’r golwg.

Y dystiolaeth sydd yn gorfod arwain nid beth fydda ni yn hoffi ei ddarganfod. Felly gyda ‘olion’ Rhyfeinig ger Castell Bach yng Nghaernarfon a gyda clostir sarnog Bryn Cell Wen tydi’r dystiolaeth diweddar ddim wedi bod yn gadarnhaol. Efallai fod angen mymryn bach o bwyll cyn gwneud datganiadau rhy gadarn, maes digon ansicr yw archaeoleg wedi’r cyfan.

Herald Gymraeg 22 Awst 2018

Heb os, roedd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bae yng Nghaerdydd yn llwyddiant ysgubol – mewn sawl ystyr a mewn sawl ffordd. Dwi ddim am ddechrau dadansoddi hynny yn y golofn hon. Byddai trafod y rheol iaith yn sgwarnog ddiddorol – beth am Gwenno yn canu yn y Grenyweg neu Bob Delyn a’u caneuon Llydaweg? Na! Na! Na! Mae well gennyf adael i’r ‘trydarati Cymraeg’ fynd ar ôl hunna.

Cian Ciaran o’r Super Furry Animals oedd mwyaf gyfrifol am roi pin yn y swigen a deffro Mr Mwyn o’i drwmgwsg. Ers amser bellach mae Cian wedi bod wrthi yn ymgyrchu yn ddidwyll, yn gofyn cwestiynau, yn herio’r gwleidyddion. Gwrthwynebu Wylfa B oedd / yw ymgyrch amlycaf Cian ond yn ddiweddar dyma bennod arall yn y bennod niwclear – un angrhedadwy bron.

Dyma glywed fod pridd a mwd ymbelydrol (ond hollol saff medda nhw, wrthgwrs ei fod o!) am gael ei symud o safle Hinkley Point A – safle creu arfau niwclear – a’i ollwng ar ochr arall moryd Hafren ger Caerdydd. Byddai’r craff (Cian yn un) wedi sylwi fod cwmni Horizon ymhlith noddwyr yr Eisteddfod.

Ond dyma’r eironi. Pŵer Niwclear Horizon oedd noddwyr sioe Hwn yw Fy Mrawd. Meddyliwch am hyn am eiliad. Dwi’n eistedd i lawr. Yn ysgwyd fy mhen. Ddim yn siwr os dwi fod i chwerthin neu crio. Rwan dwi angen gwneud un peth yn hollol hollol glir. Rwyf yn credu fod y syniad o’r sioe agoriadol o Hwn yw Fy Marwd yn dathlu Paul Robeson – y canwr a’r ymgyrchydd yn un rhagorol a hanfodol.

Heb os, mae rhoi ‘Paul Robeson’ ar lwyfan yr Eisteddfod yn hollol amserol, 60 mlynedd ers ei ymweliad a’r Steddfod yng Nglyn Ebwy ac yn hollol berthnasol os nad angenrheidiol heddiw yn 2018, Brexit. Rwyf a pharch mawr i Robat Arwyn a Mererid Hopwood – dwi isho bod yn glir am hynny.

Ond petae Robeson yn fyw heddiw – oes unrhwyun yn meddwl am eiliad byddai Robeson wedi canu mewn digwyddiad wedi ei noddi gan Horizon ac o ganlyniad felly yn (an-)uniongyrchol arfau niwclear?

Gyda chyfyng gyngor meddyliol, ideolegol, gwleidyddol fel hyn – rwyf yn gorfod troi at y Beibl a gofyn beth fydda Joe Strummer a’r Clash wedi neud? Mewn difri calon – a fydda Strummer wedi perfformio ar lwyfan wedi ei noddi gan Horizon? Mwy na fydda Woody Guthrie, Billy Bragg, Joan Baez, Sister Rosetta Tharpe, Mahalia Jackson neu Nina Simone?

Rhyfedd o fyd – mae Cian, Robat a Mereid ôll wedi bod yn westeion ar fy sioe radio ar nos Lun. Fel dywedais mae fy mharch i’r tri yn ddiffuant. Os yw rhywun yn rhestru ‘arwyr’ mae Robeson yn uchel ar y rhestr os nad ar frig unrhyw restr. Roedd recordiau Robeson yn ein cartref fel plant – tyfais i fyny yn gyfarwydd ac ‘Ol’ Man River’ a ‘Solitude’.

Ond yn fy arddegau – yn chwilio am rhyw ffordd o wneud synnwyr o’r byd roedd caneuon The Clash yn agosach na dim. Roedd yr ymgyrch Rock Against Racism yn gwneud synnwyr. Roedd naratif Punk Rock yn rhoi chwistrelliad o realaeth i freuddwydion y Hipis a’r 60au hwyr. Wrthgrws fel rhywun a aned yn 1962 doedd yr Hipis rioed yn berthnasol. Erbyn 1977 roedd angen naratif newydd.

Arhosodd y maniffestos a’r gwleidyddiaeth gyda rhywun – hyd yn oed heddiw, 40 mlynedd yn ddiweddarach a Strummer yn ei fedd – mae darllen y Beibl yn cadarnhau pethau. Y Beibl yw ‘White Man in Hammersmith Palais’ os mynnwch, neu ‘Ku Klux Klan’ gan Steel Pulse – dio’m ots go iawn cyn belled a fod rhywun yn gweld llinell glir, yr ochr iawn, ochr cyfiawnder.

Ers refferendwm Brexit, gyda hiliaeth yn cael ei normaleiddio, an-llythrennedd gwelidyddol yn cael ei groesawu a chelwyddau noeth gan wleidyddion yn cael eu derbyn yn ddi-gwestiwn ar y Cyfryngau – mae’r hen ‘norms’ yn cael eu chwalu yn rhacs.

Fy mhoen meddwl y dyddiau yma yw teimlo nad wyf yn ‘deall’ beth sydd yn digwydd mwyach. Mae’n fwy fwy amlwg nad yw Brexit yn syniad da iawn o ran economi’r wlad – ond doedd Brexit rioed yn syniad da wrth reswm. Bellach mae hyd yn oed etholaeth Leanne Wood yn dechrau ‘ail-feddwl’. Eironi arall – mewn sawl ffordd.

‘Paid Digaloni’ oedd cyngor Huw Jones ar ei record yn y 1970au ac yn sicr dyna neges yr holl werslyfrau sydd wedi eu cynnwys yng ngeiriau caneuon protest – boed yn ‘Glad To Be Gay’ Tom Robinson neu ‘Croeso Chwedg Nain’ Dafydd Iwan. Ond does neb wedi sgwennu cân am beidio cael ei ddrysu.

Dryswch yw’r teimlad bellach – dwi ddim yn gallu prosesu Robeson a Horizon. Dwi ddim yn gallu prosesu Llywodraeth Cymru yn caniatau symud mwd ymeblydrol o fewn tafliad carreg i Fae Caerdydd mwy na dwi’n gallu prosesu Brexit.

Yn sgil Brexit roedd yna deimlad cryf fod angen ymateb yn erbyn yr holl hiliaeth a ddaeth yn sgil y refferendwm. Fe es ati i drefnu cyngerdd hefo’r cerddor reggae-dub Dennis Bovell ym Mangor ddiwedd 2017 dan faner ‘Rock Against Racism’ a llwyddais i werthu 13 tocyn o flaen llaw. Rhaid oedd gohurio. Pwysodd y siom yn fawr arnaf. Heb anobeithio, tydi rhywun ddim yn anobeithio, rhaid oedd cymeryd cam yn ôl. 

Dwi dal yn y camu yn ôl – dwi ddim yn dallt hyn i gyd – ond dwi’n sicr o un peth – does dim o hyn yn gwneud synnwyr – ddim go iawn.

https://nation.cymru/opinion/wylfa-newydd-b-plaid-cymru/

Marc Cyrff a'r Crumblowers, Herald Gymraeg 8 Awst 2018

Llyfr Peter Finch ‘The Roots of Rock from Cardiff to Mississippi and Back’ (2015, Seren) sydd wrth ochr y gwely. Awdur y gyfres Real Cardiff a seicoddaearyddwr o fri yw Finch, bardd yn ogystal ac awdur. Rhywun sydd wedi crwydro strydoedd Caerdydd, rhywun sydd yn crybwyll Geraint Jarman (bardd arall) yn ei lyfrau.

Trof at Finch yn aml pan yn chwilio am ysbrydoliaeth. Ysbrydoliaeth a mymryn o seicoddaearyddiaeth ar ben y gacan sydd yn caniatau rhywun i greu ac i gerdded /crwydro gyda’r llygaid ar agor. Arsylwi a gweld. Edrych a gweld. Mae modd edrych heb weld.

O droi at lyfrau Finch nawr ac yn y man mae rhywun yn paratoi at yr ymryson diwylliannol nesa sydd yn wynebu rhywun – rhyw fath o ioga i’r amenydd.

Trafodaeth ar gelf ac archaeoleg oedd hi yn Oriel Plas Glyn y Weddw wythnos dwetha. Neu trafodaeth ar archaeoleg a chelf? Mae’r ddau yn gweithio. Mae’r ddau yn gywir. Un o drysorau Llŷn, un o drysorau gogledd Cymru, Plas Glyn y Weddw yw’r oriel gelf hynaf yng Nghymru. Plasdy gothig, hanes Elizabeth Jones Parry a’r dyn busnes Solomon Andrews yn ddiweddarach yn arllwys o furiau’r plasdy.

Profiad braf pob amser yw ymweld a Phlas Glyn y Weddw. Anodd esbonio’r teimald ond mae yma groeso bob amser, awyrgylch hamddenol, caffi rhagorol ond dim modd osgoi’r celf. Efallai mai dyma’r peth ynde – does dim modd osgoi’r celf. Mae’r celf yn gwneud ei waith – yn ysgogi trafodaeth – a hynny ym meddwl rhywun (yr unigolyn) neu mewn trafodaeth (gyda chwmni).

Celf cysyniadol yw’r celf sydd wedi ei ysbrydoli gan y gwaith cloddio ym mryngaer Oes Haearn Moel y Gaer ger Bodfari. Dau artist, Simon Callery a Stefan Grant yn ymateb i waith cloddio Gary Lock, Prifysgol Rhydychen. Caer fechan yw Moel y Gaer, un o nifer ar fryniau Clwyd a beth bynnag fydd canlyniadau’r gwaith cloddio – rydym yn siwr o ychwanegu at ein dealltwriaeth o’r caerau yma ar fryniau Clwyd.

Rwyf yn dweud ‘cysyniadol’ wrth ddisgrifio’r celf. Yn sicr mae Callery a Grant yn gallu damcaniaethu y cysyniadol. Bron bod y damcaniaethu yn rhagori ar y celf. Neu efallai ddim? Dwi angen mwy o amser hefo’r gweithiau – angen disytyru’r damcaniaethau a gweld os gallaf gysylltu a’r celf. Byddaf yn dychweld i Blas Glyn y Weddw yn fuan.

‘Roadtrip’ – dyna chi ddisgrifiad da. Swnio fel rhywbeth allan o ‘On the Road’, Kerouak. Dwi’n teithio hefo’r BBC i Gaerdydd i weld cyngerdd y Crumblowers. Da ni yn recordio’r gig ar gyfer y sioe radio ar Nos Lun. Dwi heb weld y Crumblowers yn canu yn fyw ers ddechrau’r 1990au. Prifysgol Llanbed oedd y tro dewtha efallai neu y Powerhaus yn Islington, Llundain?

Rhaid cyfaddef roedd y syniad o’r A470 ar bnawn Sadwrn yn apelio. Y BBC oedd yn dreifio felly roedd cyfle i mi fwynhau y daith, edrych o gwmpas, sylwi ar bethau heb boeni am y gornel neu’r gyffordd nesa. Diolch byth nad yw’r A470 yn union syth ac yn ffordd ddeuol. Gwell fel hyn – cylchfan Dinas Mawddwy, heibio colofn David Davies yn Llandinam, Castell Cyfarthfa wedi ei fframio gan arwydd McDonalds wrth gyrraedd Merthyr.

Does dim angen i mi son am y ‘Steddfod yn y Bae’, bydd digon wedi gwneud hyn yn barod. Hyd at syrffed o bosib. Ond ga’i jest ddweud un peth – roedd gweld pobl o dras Indiaidd, o dras Somali, y di-Gymraeg yn dawnsio i’r Crumblowers yn profi’r pwynt yndoedd – agorwch y blydi drysau. Os am gyraedd y miliwn o siaradwyr Cymraeg mae angen agor y drysau.

Cyn gorffen fy ‘rant’ bach – efallai ei bod yn amser i’r Steddfod agor y drysau i’r gigs gyda’r nos. Gadewch i bobl ‘y pethe’, y dosbarth canol breintiedig Cymraeg dalu crogbris i cael cwrydro’r Maes yn ystod y dydd. Mae pobl fel fi yn gallu fforddio hynny. Ond da chi Steddfod 2019 agorwch y drysau wedyn am 6pm – a gadael i’r werin bobl ddod mewn i weld bands Cymraeg.

Efallai na fydd hyn yn ddigon i gyrraedd y milwin ond mi fydd yn gwneud mwy o les na’r polisi arferol. RHAID fod pawb yn gweld faint o les mae Bae Caerdydd wedi ei wneud!

Ac i droi yn nôl at y gwaith. Yno ar ran y sioe Nos Lun ar Radio Cymru oeddwn’i – yno i recordio gig byw y Crumblowers. Gyda’r haul allan a miloedd o bobl yn lolian o amgylch y Bae doedd dim dwy waith fod awyrgylch neu ‘vibe’ fel da ni yn ei alw o yn y Byd Pop, da iawn wrth i bawb aros am 9pm.

Fel daeth Crumblowers i’r llwyfan roedd hi’n dechrau nosi, y sioe oleadau yn gweithio a’r band yn edrych yn dda, wedi gwisgo yn dda, heb golli gwalltia a heb folia cwrw – ‘lean machine’ yn Saesneg. Gan chwydu tiwns – un ar ôl y llall, fe gafwyd ‘Wyth’, ‘Archesgob’, ‘Achub Fi’ a’r hit mawr ‘Syth’. Bendigedig. Miloedd o bobl hapus iawn. A pobl di-Gymraeg yn dawnsio ar ‘faes’ yr Eisteddfod. Cool.

Ar ddiwedd set Crumblowers, daeth Marc Roberts (Cyrff / Catatonia) ymlaen i chwarae gitar ar ‘Wyth’ a mi a’th y lefel o 12 i fyny at 120. Pawb yn hapus,wrth eu boddau ond doedd gan neb y syniad cyntaf o beth oedd yn mynd i ddigwydd wedyn.

Dyma glywed cordiau cychwynnol ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ a dyna 5,000 o bobl yn rhuthro at y llwyfan, a’r sgrechfeydd yn faddarol. Dyma un o’r tri munudau gorau o fy mywyd hyd yma – Marc Cyrff yn nol ar y llwyfan – a mae’r cyfan wedi ei recordio gan y BBC – ewch draw i Recdordiau Rhys Mwyn ar BBC iPlayer.

https://www.bbc.co.uk/programmes/b0bdvhd6