Yr eneth ga'dd ei Gwrthod, Herald Gymraeg 5 Hydref 2016

Gwahoddiad gan Carys Jones o Rhyd-y-Glafes i ymweld a siambr gladdu Tan y Coed ger Llandrillo, Corwen ddechreuodd y detour. Bydd darllenwyr cyson y golofn hon yn gyfarwydd a hoffter Mr Mwyn a’r syniad o grwydro a chymeryd ambell detour. Felly ar ôl i ni gadarnhau, neu oleiaf awgrymu yn weddol bendant, mai siambr gladdu o’r arddull Hafren-Cotswold yw’r un yn Nhan y Coed yn dyddio o’r cyfnod Neolithig, doedd ond angen hanner awgrym gan Carys ein bod am ymweld a charreg fedd ‘yr eneth ga’dd ei gwrthod’ nes ein bod yn neidio nol mewn i’r car a fwrdd a ni am Gynwyd.

Rhaid cyfaddef, mai fersiwn y grwp gwerin amgen 9Bach yw’r ferswin mwyaf cyfarwydd gennyf, ac yn sicr y trefniant gorau gennyf o’r ‘Eneth ga’dd ei gwrthod’. Fel arall, chydig iawn a wyddom am hanes y gân go iawn, felly roedd ymweld ag eglwys Cynwyd yn apeilio yn fawr.

Wrth i ni gyrraedd Eglwys Ioan yr Efengyl, dyma Carys yn dangos llun o’r garreg fedd a’r her gyntaf oedd lleoli’r carreg o fewn y fynwent, ond gyda’r eglwys yn ymddangos yn y cefndir yn y llun roedd y ddau ohonnom yn sefyll wrth y garreg fedd o fewn ychydig eiliadau. Digon hawdd oedd cael hyd iddi.

Jane oedd enw’r ferch a ga’dd ei gwrthod, a dim ond 23 oed oedd hi yn diweddu eu bywyd yn Afon Dyfrdwy. Tristwch ac unigrwydd sydd yn cael ei gyfleu ym mhennill gyntaf y gân:

Gadwyd fi yn unig

Heb gar na chyfaill yn y byd

Na chartref chwaith fynd iddo

Wedi ei gwrthod gan ei chariad a wedyn gan ei theulu (a’i am fod yn feichiog?) roedd pethau yn ofnadwy o ddu ar Jane yn ystod mis Gorffennaf 1868, Croeso i fyd rhagrithiol yr Eglwys a Chapeli yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Does dim sicrwydd pwy gyfansoddodd y geiriau a’r alaw.

Wrth syllu ar frithyll yn nofio yn Afon Dyfrdwy, edmygai Jane symylrwydd bywyd y brithyll ac awchai am gael marw dan y dwr yn syml heb neb yn ei hadnabod. Er mor hyfryd yw alaw’r gan, neu pa mor effeithiol yw trefniant grwp fel 9Bach, does dim dwy waith fod y geiriau, o wrando yn ofalus, yn iasoer.

Yr hyn sydd yn gwneud y garreg fedd yn fwy ‘diddorol’ wrthgwrs yw dymuniad Jane na ddylid codi carreg i gofio amdani. Diddorol hefyd yw ymweld a charreg fedd sydd yn chwarae rhan mewn cân werin mor amlwg – mae hon yn stori wir a mae’r dystiolaeth o’n blaen yn Eglwys Sant Ioan.

Fel gyda cymaint o ganeuon gwerin Cymreig, does dim diweddglo hapus:

Y boreu trannoeth cafwyd hi

Yn nyfroedd glan yr afon

A darn o baour yn ei llaw

Ac arno’r ymadroddion

“Gwnewch immi fedd mewn unig fan

Na chodwch faen na chyfnod

I nodi’r fan lle gorwedd llwch

Yr Eneth ga’dd ei Gwrthod

Ond nawr te, dyma lle mae pethau yn mynd yn fwy diddorol. Pwy yn union aeth yn groes i ddymuniadau Jane? Pryd codwyd y garreg iddi? Apel sydd gennyf unwaith eto am fwy o wybodaeth. Apel hefyd i godi ychydig mwy o ymwybyddiaeth am arwyddocad y garreg fedd di-nod yma yng Nghynwyd.

Sylwais ar gofnodion Archwilio ar y we, sef rhestr a disgrifiad safleoedd archaeolegol yng Nghymru fod eglwys Cynnwyd yn cael sylw ond doedd dim sylw o gwbl am yr ‘eneth ga’dd ei gwrthod’. Dydi’r archaeolegwyr ddim yn gyfarwydd a’r traddodiad gwerin yn amlwg.

Gyda llaw mae siambr gladdu Tan y Coed ar dir preifat ond mae hi i’w gweld yn glir o’r ffordd B4401 ychydig i’r de o fferm Rhyd-y-Glafes rhwng Llandrillo a Cynwyd ac ar yr un ochr a’r afon o’r ffordd.

Sylwadau ar y Good Life Experience, Herald Gymraeg 28 Medi 2016

Petawn yn gorfod enwi fy hoff raglenni radio ar hyn o bryd, mae’n debyg mae Rhaglen Cerys ar fore Sul ar BBC 6Music a Rhaglen Hwyrnos Georgia Ruth ar Nos Fawrth ar BBC Radio Cymru fyddai’r ddwy raglen y byddwn yn eu disgrifio fel ‘gwrando hanfodol’. Y rheswm syml am hyn yw fod rhywun yn sicr o glywed rhywbeth newydd ar y sioeau yma yn ogystal a chael ei ddiddanu gan frwdfrydedd y cyflwynwyr am y gerddoriaeth.

Felly, mewn rhyw gyd-ddigwyddiad rhyfedd, dyma gael fy hyn bythefnos yn ôl yn cymeryd rhan yng ngŵyl Good Life Experience ar banel hefo Georgia Ruth. Cerys, ochr yn ochr a Charlie a Caroline Gladstone a Steve ‘Abbo’ Abbott sydd yn gyfrifol am sefydlu a churadu y Good Life Experience, sydd yn cymeryd lle ar dir Siop Fferm Penarlag bob mis Medi. Dyma Mr Mwyn felly, mewn ‘sandwich-ddiwylliannol’ rhwng fy hoff gyflwynwyr, er ddim yn llythrennol (yn amlwg!).

Roeddwn i, Georgia, y cynhyrchydd David Wrench a cwpl o aelodau o Gor y Fflint wedi derbyn gwahoddiad i drafod dylanwad y dirwedd Gymreig ar gerddoriaeth Cymraeg / Cymreig ym mhabell ‘Caught by the River’ ar y prynhawn Sadwrn. Dyna chi y math o ŵyl yw Good Life Experience. Fe chwaraeom ganeuon gan Plethyn a Llygod Ffyrnig fel engreifftiau o sut gallwn ddangos dylanwad pendant y lle ar yr artist neu’r gerddoriaeth.

Ond yr hyn sydd wedi plesio rhywun go iawn yw’r ganmoliaeth gan bobl ar y cyfryngau cymdeithasol i’r drafodaeth. Nifer o rhain o du allan i Gymru, y rhan fwyaf o rhain yn ddiethr i’r traddodiad Plygain – ac unwaith eto dyma chi Good Life Experience ar ei ora – pobl yn gwrando / dysgu / gwerthfawrogi – ac yn fodlon diolch i ni wedyn am ein 'geiriau doeth'.

Yn gynharach yr un prynhawn bu’m yn gwrando ar yr awdur John Higgs yn rhoi sgwrs, fo sgwennodd y llyfr The KLF: Chaos, Magic and the Band Who Burned A Million Pounds. Eto, dyna chi Good Life Experience, a mae gwrando am 40 munud ar rhywun yn damcaniaethu ar pam bu i’r KLF losgi milwin o bunnoedd ar Ynys Jura yn union y math o beth yr wyf wrth fy modd yn ei wneud.

Er fod Higgs wedi gwneud ei waith ymchwil i’r Illuminati a’r Justified Ancients of Mu Mu, sef y dylanwadau amlwg ar y KLF, teimlais nad oedd unrhyw feirnaidaeth o gwbl ganddo ar anturiaethu Cauty a Drummond. Yr ôll a wnaeth Higgs mewn gwirionedd oedd parhau ac ychwanegu at y mytholeg. Diddorol a doniol - ond gobeithias am drafodaeth ychydig mwy heriol ganddo.

O ran artistiad, yr artist nath yr argraff fwyaf arnaf oedd Aldous Harding, canwr-gyfansoddwr o Seland Newydd. Dwi ddim yn credu i mi erioed weld rhywun fel hyn o’r blaen. Gyda arddwysedd Bowie, Lydon, Kate Bush a Dave Datblygu wedi ei rowlio mewn i un roedd y mwyafrif ohonnom yn y gynulleidfa wedi ein synnu a’n heffeithio gan berfformiad Harding.  Dydi ‘anhygoel’ ddim yn gwneud cyfiawnder a hi a dwi’n methu cael hyd i eiriau addas.

Yn cyfeilio iddi ar y noson, a hynny ond gyda pnawn o rybydd ac un ymarfer, oedd H Hawkline - sef y cerddor Huw Evans. Ryfeddais fod Huw wedi mentro gwennu ar Aldous yn ystod y perfformiad. Roedd y rhan fwyaf ohonnom ofn dal ei llygaid.  Rhyfeddais hefyd ar ddawn cerddorol Huw ar y piano. Un gair – parch.

Ac wrth aros gyda Huw / H Hawkline, mae lle i ddadlau fod yr hanner awr o ‘seibiant’ gefais yn eistedd yn gwrando arno yn chwarae recordiau (DJio) yn un o fy uchafbwyntiau yn ystod gŵyl Good Life Experience. Pleser a dysgu. Cyfuniad perffaith.

Hen Eglwys Tanysgafell, Herald Gymraeg 21 Medi 2016

Rwyf yn hynod ddiolchgar i Valmai Lloyd am ei llythyr yn yr Herald Gymraeg (7fed Medi 2016) yn holi am fwy o hanes hen eglwys a mynwent Tanysgafell rhwng Tregarth a Bethesda. Fel arfer gyda unrhyw ymholiad ‘archaeolegol’ y man cychwyn  yw cael golwg ar safle we ‘Archwilio’, sef cofnodion Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd o’r safleoedd sydd i’w cael yng Ngwynedd a Môn.

Proses weddol hawdd yw chwyddo’r map ar ‘Archwilio’ tuag at yr ardal gywir a wedyn lleihau faint o safleoedd a ddangosir drwy geisio cyfyngu ar hyd a lled y gwaith chwilio drwy awgrymu cyfnodau penodol yn y mynegai. A dyma ni, hawdd iawn, ‘ôl-ganol oesol’, a mae’r fynwent yn ymddangos gyda cyfeirnod map OS, SH 615667.

Digon anodd mewn gwirionedd yw gweld yr eglwys a’r fynwent o bell gan ei bod bellach wedi ei chuddio gan goed. Mae adeilad yr eglwys yn adfail a dim ond ychydig o’r cyrsiau isaf o’r wal sydd wedi goroesi. Saif y rhan fwyaf o’r cerrig beddi wedyn ar y llethr ychydig o dan yr eglwys. Wrth gyrraedd y fynwent cawn argraff o fynwent gron o amgylch yr eglwys ond mewn gwirionedd mae’r fynwent yn ymestyn allan islaw yr eglwys.

Gwelwn mai cerrig beddi o’r 19eg ganrif ydynt a fod y fynwent wedi dod i ben cyn ddiwedd y ganrif honno. Fel y byddai rhywun yn disgwyl mae’r cerrig beddi o lechan a mae awyrgylch od iawn yma gan fod y goedwig a’r mieri bellach wedi ennill y blaen ac yn cuddio’r fynwent fel rhyw fantell hud dros faes chwarae’r tywlyth teg.

Mae’r holl enwau ar y cerrig bedd wedi eu cofnodi gan Gymdeithas Hanes Teulu Gwynedd a gellir gweld y cofnodion yma ar safle we welshgenealogy.net

Cyfeiriodd Valmai yn ei llythyr at farwolaethau plant ifanc, yn aml rhywbeth oedd yn effeithio  teulu arbennig a chawn gofnod trist iawn ar garreg fedd y teulu Thomas, fel y ganlyn:

Er cof am Blant William ac Ann Thomas, Bryntirion. Maria, fu farw Hydref 6,1855, yn 4ml oed. Robert fu farw Mawrth 26, 1858, yn 5 ml oed. Robert fu farw Tachwedd 18, 1860 yn 1 fl a 4 mis oed. William fu faew Tachwedd 4, 1862, yn 6 ml oed.

Er i mi ymweld ar fynwent er mwyn sgwennu’r ethygl hon, rhaid cyfaddef nad wyf wedi cael digon o amser i wneud fawr o waith ymchwil pellach. Roedd marwolaethau ymhlith plant ifanc ddigon cyffredin cyn yr 20fed ganirf ond wrth edrych ar hanes trist y teulu Thomas mae rhai blynyddoedd rhwng bob marwolaeth sydd yn awgrymu mai rhesymau naturiol fyddai hyn yn hytrach nac un achos penodol o haint neu glefyd?

Dwi ddim yn siwr beth yw’r cysylltiad ac Eglwys Santes Ann, saif honno ar y ffordd am Fynydd Llandegai oddiar y B4409. Adeiladwyd yr eglwys newydd  yma, ym 1865 gan Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn, gan fod yr eglwys  wreiddiol i Santes Ann wedi ei guddio gan domen llechi Chwarel Penrhyn.

Adeiladwyd yr eglwys newydd gan J O Roberts, pensaer Stad Penrhyn ym Mryn Eglwys ger y pentref newydd ar gyfer y chwarelwyr. Trosglwyddwyd gyfrifodeb am yr eglwys i’r Eglwys yng Nghymru ym 1921 a bu rhaid i’r eglwys gau ym 1997 oherwydd i gostau cynnal a chadw fynd yn drech arnynt. Mae golwg ddigon trist ar yr eglwys a’r fynwent bellach gyda nifer o’r ffenestri wedi torri. Wrth grwydro’r ardal clywais rhyw son fod bwriad addasu’r eglwys i mewn i dŷ preifat?

Mae dwy ffordd wahanol i gyrraedd hen eglwys Tanysgafell. Os am ychydig bach o dro, byddai rhywun yn gallu dilyn llwybr Lon Las Bethesda oddiar Ffordd yr Orsaf (Station Road) ger y Cae Rygbi ym Methesda ei hyn a wedyn croesi Pont Sarnau dros yr Afon Ogwen. Ar ôl y bont mae angen dringo’r llwybr at ben y bryn (gan anelu am y ffordd B4409 rhwng Tregarth a Bethesda). Fe welwch lwybr i’r dde i mewn i’r coed ychydig cyn y giat mochyn a dilynwch y llwybr hwn yn yn ôl am yr hen fynwent ar hyd gopa’r bryn.

Fel arall gall rhywun ddilyn y B4409 o Dregarth am Fethesda a throi i’r chwith yn union cyn Stad Ddiwydiannol Coed-y-Parc, fe welwch arwydd llechan am Hendy Felin ar y troad ac arwydd llwybr troed sydd yn arwain yn syth at y giat mochyn y cyfeirias ato uchod.
Mewn gwirionedd mae angen cymorth pellach ar Valmai a minnau, mae angen gwybodaeth gan drigolion Tregarth a Bethesda arnom.

Wrth grwydro, rhaid oedd ymweld a’r garreg groes Gristnogol gynnar ger Craig y Pandy (SH 600677) sydd ar un o’r fyrdd cul i fyny am bentref Sling. Saif y garreg groes oddifewn i wal ar ochr y ffordd gyferbyn a thai Craig y Pandy. Gwelwn groes amrwd mewn sgwarun wedi ei naddu ar ben uchaf y faen sydd yn sefyll i uchedr o rhyw 90cm. A’i carreg groes ar Lwybr y Pererinion am Enlli oedd hon tybed?

Yn sicr mae hon yn faen fach ddiddorol, sydd heb gael fawr o sylw. Dim ond drwy chwilio ar ‘Archwilio’ am hanes Tanysgafell y darganfyddais eu bodolaeth. Mae darnau bach o hanes dros y dirwedd a dros y lle, ac wrth dreulio rhai oriau yn ardal Tregarth a Sling dyma hyn yn dod yn amlwg iawn. Safle arall gyfagos oedd yn rhaid ymweld a hi oedd Cromlech neu Siambr Gladdu Sling ond mae honno yn stori arall ar gyfer colofn arall.

Felly da chi bobl Pesda a’r Howgets dewch i gysylltiad er mwyn i ni gael rhoi mwy o wybodaeth i Valmai Lloyd gan ddiolch i chi o flaen llaw.

Gwyl Rhif 6, Herald Gymraeg 14 Medi 2016

Un cyndyn iawn ydwyf fel aelod o’r gynulleidfa (unrhyw gynulleidfa), gwell gennyf fod yn brysur, yn gweithio, cefn llwyfan / ar y llwyfan – unrhywle ond yn y dorf. Felly roedd mynychu Gŵyl Rhif 6 yn beth anarferol iawn i mi wneud, rwyf wedi gweithio hefo gormod o grwpiau pop dros y blynyddoedd i hyd yn oed ystyried mynd i wylio mwy o grwpiau – a hynny er mwyn rhywbeth mor anastyriol a ‘mwynhad’.

Ond eleni, a finnau angen trafod yr Ŵyl ar fy rhaglen Radio Cymru, dyma fynychu fel aelod o’r ‘Wasg’, a wyddochi beth, gyda joban i’w wneud roeddwn ddigon hapus. “Gweithio”, dyna oedd fy ymateb i unrhywun oedd yn gofyn os oeddwn yn mwynhau fy hyn?

A dyma ddechrau hefo’r Prif Lwyfan a’r grwp cyntaf ar y pnawn Sul, Geraint Jarman. Fe wnaeth Jarman sylw o’r llwyfan cyn cychwyn fod yna “Gymraeg ar y Prif Lwyfan” a fe blesiodd hynny y ffyddloniad yn fawr. Buddugoliaeth fychan ond arwyddocaol.  

Un gair sydd i ddisgrifio Jarman, gwych. Doedd dim modd beirniadu ei berfformiad. Fe welais Jarman yn y Melkveg yn Amsterdam reit ar ddechrau’r 1980au a roedd yn ‘wych’ yno hefyd. Does fawr wedi newid mewn gwirionedd. Rydym wedi colli Tich Gwilym a mae Jarman wedi colli ychydig (nid gormod) o’i wallt ond petae rhywun yn cau ei lygaid – dyma Jarman (fel erioed) ar ei orau.

Grwp ifanc iawn yw Ysgol Sul yn hannu o ardal Llandeilo. Petae rhaid i mi roi wobr i’r grwp mwyaf addawol i mi weld yn yr Ŵyl byddai Ysgol Sul yn ennill yn hawdd. Gyda thinc o’r Smiths yn sain y band tri aelod roedd yn amlwg mae’r oll sydd ei angen ar Ysgol Sul yw chwarae tua 300 o gigs a meistrioli eu crefft a datblygu eu hyder a chrefft llwyfan. Mi ddeith hynny gyda profiad. Addawol iawn a rhaid cyfaddef fod rhain yn grwp hawdd iawn I’w hoffi.

Rwyf wedi gweld HMS Morris droeon ar S4C a rioed wedi ‘dallt’ y peth yn iawn ond yn fyw ar Lwyfan Clough ddiwedd pnawn Syl daeth yn amlwg iawn fod y band wedi elwa yn fawr iawn o gigio yn gyson. Heledd Watkins y prif leisydd oedd yr unig artist i mi ei weld drwy’r dydd wnaeth rhywbeth mor syml a gwenu ar y gynulleidfa, Roedd ei ffordd hamddenol o gyfathrebu a’r gynulleidfa yn arwydd fod Heledd a’r band bellach yn hollol gyfforddus ar lwyfan. Dyma sydd yn digwydd wrth gigio yn rheolaidd.

Prif leisydd arall sydd wedi cyrraedd y pwynt o gael ‘presenoldeb’ cryf ar lwyfan yw Iwan Cowbois. Yn wir mae perfformiadau Cowbois Rhos Botwnnog bellach mor rymys fod rhywun yn gweld band o’r safon uchaf yma, cystal ac unrhywun yng Ngŵyl Rhif 6.

Fe aeth popeth un cywair i fyny wrth i Topper ei hoelio hi gyda perffeithrwydd cerddorol ar Lwyfan Clough. Croeso yn ôl. Heb os roedd pawb yn gwerthfawrogi’r cyfle i glywed un clasur ar ôl y llall gan Topper. Mae Dyfrig Topper yn un arall sydd a phresenoldeb ar lwyfan,seren ddisglair a thalentog.

Rhaid oedd bachu’r cyfle i weld Echo and the Bunnymen mewn pabell orlawn. Bu bron i mi fethu cael mynediad. Fel Jarman mae Ian McCulloch yn dal ac yn dena ac yn gwisgo sbectol haul dywyll.O bell, mae McCulloch yn edrych yn union fel y gwelais ar lwyfan Futurama yn Leeds ym 1980.

Heblaw am Heledd HMS Morris, ychydig iawn o’r cerddorion oedd yn dweud rhyw lawer o’r llwyfan. Methais a deall mwydro Sgowsaidd McCulloch. Un pwynt, a dwi’n siwr bydd nifer yn anghytuno a mi, ond teimlais fod Jarman wedi methu cyfle ar y Brif Lwyfan i oleiaf dweud pwy oedd o yn Saesneg rhag ofn fod cynulleidfa newydd iddo ymhlith y dorf.

Mwy ar Brexit, Herald Gymraeg 7 Medi 2016

Felly, dwi di aros tan ar ôl 5-30pm ar 31ain Awst cyn sgwennu’r golofn er mwyn gweld beth yn union gafwyd ei ddweud am Brexit yn Chequers wrth i Teresa May a’r Cabinet ymgynull am y tro cyntaf ers eu gwyliau haf (braf ar rai ynde). Sa waeth i mi fod heb drafferthu aros, dydi rhywun ddim mymryn callach go iawn.

Clywsom eisoes wrth i May ddechrau’r joban fawr yn Rhif 10 fod “Brexit yn golygu Brexit”, un o’r datganiadau mwyaf hurt, gor-syml wleidyddol a gafwyd yn yr holl broses, a mi gafwyd digon o rheini yndo fel “cael rheolaeth yn ôl” a “gwneud Prydain yn Fawr eto”, gan beri i unrhywun hefo hanner owns o ymennydd i ymateb “Iawn Teresa, ond oes unrhywun yn eich plith  yn gwybod beth mae Brexit yn ei olygu?”

Yr hyn gafwyd ar 31ain Awst oedd addewid i “wthio ymlaen hefo Brexit”, na fydd ail refferendwm ac yn fwy brawychus, na fydd y Senedd yn pleidleisio (rhoi sel bendith) dros bwyso’r botwm coch (Erthygl 50). Fe ategodd May fod “Brexit yn golygu Brexit”, rhag ofn fod unrhywun yn y Cabinet ddim yn dallt!

Y gwir amdani felly, yw mai amser a ddengys beth yn union mae Brexit yn mynd ei olygu ond dyma ni dau fis ar ôl y refferendwm a dwi ddim yn credu i mi glywed unrhywbeth o gwbl positif ynglyn a Brexit gan unrhywun? Yr hyn sydd yn frawychus yw fod pobl wedi pleidleisio ‘dros rhywbeth’ heb i neb fod yn sicr beth yw’r ‘peth’ hynny! Does neb i weld yn son bellach fod pobl wedi eu camarwain, fod arbed y £350 miliwn yn gelwydd noeth. Na, mae’n rhaid parchu barn y bobl. Ond beth os cafodd y bobl eu twyllo?

Yr hyn sydd yn fwy brawychus yw fod y Llywodraeth yn “gwthio ymlaen” heb wybod eto am beth mae nhw’n gwthio. Cawn weld felly. Anodd credu fod ni mewn sefyllfa o’r fath. Ond dyna ni, dyna lle mae’r holl beth yn ymylu ar ffars wleidyddol. Nid pleidleisio dros rhywbeth nath y mwyafrif o’r mwyafrif ond yn erbyn mewnfudwyr. Ofnaf mai dyna’r peth mwyaf liwiodd barn gormod o’r 52%. Rhaid fod Prydain / Lloegr (a Chymru yn anffodus) yn wlad fach gul, hiliol ond fod yr agweddau ychydig bach o dan y wyneb, ychydig bach o’r golwg, yn sibrwd yn hytrach na gweiddi – cyn Brexit.

Wrth ymateb ym Mis Mhehefin i bleidlais Brexit yn yr Herald Gymraeg, defnyddiais y disgrifiad ‘anllythrennog-wleidyddol’ yn fwriadol i ddisgrifio rhan helaeth o’r werin Brexiteers, yn sicr o ran y rhai oedd wedi coelio’r sloganau. Anghenfil gwahanol iawn yw’r Brexiteers ar yr adain dde eithafol – mae rheini yn gyfforddus yn eu cyfoeth ac uwchlaw unrhyw sgil effeithau fydd yn brifo’r werin Brexiteers o ran yr economi.

Anodd credu nad oes gwrthblaid ym Mhrydain ar yr union adeg pan mae gwir angen un. Pan gaiff Corbyn ei ail ethol dyna ddiwedd ar y Blaid Lafur mwy na thebyg. Canlyniad hyn fydd rhwydd hynt i’r Dde Eithafol. Anodd i May eu ffrwyno, a’n helpo!

Un arall da yn ddiweddar, o ran gor-symleiddio gwallgof, heb son am fod yn ffeithiol anghywir oedd cefnogwyr Trump yn yr USA yn gweiddi “Beth am wneud America yn groenwyn eto”. Yr ‘eto’ oedd y broblem ffeithiol, Hmmm, cyn 1492 dim ond y brodorion oedd yno. Felly yn syml iawn, cefnogwyr Trump – darllenwch hanes eich gwlad!  Beth yw hyn on KKK mewn dillad parchus? Brawychus.

Wrth sgwennu’r golofn mae gwr 40oed o’r enw Arkadiusz Jóźwik  wedi ei lofruddio yn Harlow gan gang o lanciau ifanc. Y tebygrwydd yw fod hyn yn ymosodiad hiliol. Unwaith eto, diolch Brexit. Anodd credu mai dyma Prydain 2016.

Fflamau Jamaica, Herald Gymraeg 31 Awst 2016

Dwi ’di bod yn trio cofio beth yn union yr oeddwn yn ei wneud yn 2005. A hynny bellach dros ddeng mlynedd yn ôl, nid mor hawdd yw cofio heb fynd i bori drwy hen ddyddiaduron. Y gwir yw, fy mod yng nghanol fy nghyfnod yn rheoli artistiaid a grwpiau pop ac yn cwblhau fy hunangofiant (a oedd yn bennaf yn ymdrin a fy nghyfnod yn y Byd Pop).

Felly dyma chi gwestiwn da, sut yn y byd bu i mi golli cyhoeddi y gyfrol hynod ‘Fflamau Jamaica’ (2005), Gwasg Carreg Gwalch, gan Elwyn Evans o Bwllheli? Dyma lyfr a fyddai wedi bod o ddiddordeb mawr i mi fel Cymro sydd yn ymddiddori mewn cerddoriaeth ac yn sicr fel Cymro sydd wedi tyfu fyny ar punk a reggae gyda unrhywbeth o’r Slits i Steel Pulse, heb son am ‘Guns of Brixtion’ a ‘Buffalo Soldiers’, wedi bod yn gyfeiliant i fy ieuenctyd (ddim mor) ffôl.

Dyma chi rhywbeth sydd o ddiddordeb mawr i mi, sut mae’r holl beth diwylliannol yma yn gweithio yng Nghymru? Efallai fod y peth mor syml a hyn, rhywsut yn fy mhrysurdeb collais unrhyw sylw y cafodd y gyfrol. Od iawn cofiwch, na fyddai rhywun, un o fy nghyfoedion gyda pen reggae, wedi cyfeirio at y gyfrol? Ond mae’r pethau yma yn digwydd. Mae pethau da yn cael eu cyhoeddi a neb yn cymeryd sylw. A’i felly oedd hi gyda ‘Fflamau Jamaica’?

Beth am roi ‘Fflamau Jamaica’ i mewn i Google a gweld beth ddigwyddith?  Dim syndod gweld fod copiau ar werth ar Amazon. Dyna’r peth cyntaf ymddangosodd ar restr Google. Cawn gyfeiriad arall, ac adolygiad, ar safle gwales.com a chawn wybod mai llyfr gan Elwyn Evans yw’r gyfrol ar Wikipedia. Ond fel arall, prin iwan yw’r wybodaeth am y llyfr.

Yr unig ddarn o ‘newyddion’ y cefais hyd iddo oedd ar safle we Newyddion y BBC yn adrodd fod parti lansio’r gyfrol wedi cael ei gynnal yng ngardd Gwestyu’r Plu yn Llanystumdwy (syniad ardderchog). Y cwestiwn amlwg felly oedd, beth ddigwyddodd i whaoddiad colofnwyr yr Herald Gymraeg? Gyda sicrwydd o adolygiad gor-ganmoliaethus gan Mwyn yn sicr, fe gollwyd cyfle yndo?

Chefais i ddim mwy o wybodaeth ar Google a rho’s y gorau i chwilota ar dudalen 3 achos dim on cyfeiriadau at Jamaica y wlad oedd yn ymddangos wedyn. Yn y gobaith fod y Cyfryngau Cymraeg wedi ymateb i’r gyfrol ar y pryd, efallai na phostiwyd llawer ar y we, rhaid cofio fod hyn cyn dyfodiad trydar (lansiwyd 2006) a phoblogrwydd go iawn Facebook (lansiwyd 2004).

Ond, os na chafwyd sylw i’r gyfrol ar y pryd, ydi hyn yn awgrym o gyfyngu ar ffiniau ‘diwylliant’ yn y Gymru Gymraeg boed hynny yn fwriadol, yn anfwriadol neu drwy rhyw ddiymadferthrwydd diwylliannol? Dim ein pethau (Pethe) ni yw hyn. Hynny yw, rhywsut, fod hwn yn rhywbeth anghyfarwydd, ddim yr arferol, ddim yn rhan o’r lleisiau arferol, a felly wedi syrthio rhwng craciau yn y llawr i rhyw selar dywyll lle doedd neb yn cadw gwin a felly byth yn ei thywyllu?

Fel arfer, wrth son am ein dylanwadau diwylliannol, mae disgwyl i ni enwi T.H, Kate, Saunders, Waldo, Jarman a Dave Datblygu hyd yn oed (yn sicr gan y trydarati), ac yn aml mae hynny yn digwydd. Ond, mae rhyw ffwdanu diwylliannol yn gysylltiedig a’r Gymru Cymraeg yn fy marn i. Mae hi ’di cymeryd dros 30 mlynedd i David R Edwards a Pat Datblygu cael rhyw fath o ‘barch haeddiannol’ gan fwy na hoelion wyth amlwg y lleiafrif tanddaearol.

Yr hyn sydd yn poeni rhywun yw fod y naratif Cymraeg rhy gyfyng. Wrthgwrs, mae pethau wedi newid ac yn parhau i newid er gwell ond i ddyfynu geiriau Dave Datblygu, “Mae byw yng Nghymru fel gwylio paent yn sychu”. Oes ganddo bwynt, hyd yn oed heddiw? Hyd yn oed 30 mlynedd yn ddiweddarach? Ara deg mae dal iâr, medda nhw, ond efallai fod ara deg rhy ara deg, mae angen brasgamu o ran y naratif.

Dwni’m os byddai cerddoriaeth Cymraeg erioed wedi cydio yn Mr Mwyn yn ei arddegau onibai am ganeuon reggae fel ‘Rocers’ ac ‘SOS yn Galw Gari Tryfan’. Roedd y wefr o chwarae LP feinyl ‘Gwesty Cymru’ ochr yn ochr a rhywbeth fel ‘White Man in Hammersmith Palais’ yn ddigon i gadarnhau i mi fod gobaith. Gobaith fod stwff Cymraeg nid yn unig yn ‘cŵl’ ond yn sefyll ochr yn ochr hyd yn oed a recordiau Strummer a’r Clash.

Dyna ddigon o ddamcaniaethu. Hoffwn glywed os bu unrhyw gyhoeddusrwydd i’r llyfr yn 2005? Hoffwn wybod na anwybyddwyd y peth yn llwyr. Gobeithiaf mae y fi oedd yn rhy brysur a mae arnaf i oedd y bai am fod a fy llygaid wedi cau. Mae angen llyfrau fel hyn yn y Gymraeg achos beth mae Elwyn wedi ei gyflanwi yw trawsblannu profiadau rhywun o Ben Llŷn i stryddoedd hynod beryglus Kingston a mae hynny yn gwneud darlen hanfodol.

Llwyddodd Elwyn i ddod ar holl brofiad o ymweld a Jamaica yn fyw. Wrth ddarllen mae rhywun yn clywed y synnau, yn arogli’r aroglau ac yn rhan o’r cyffro a’r wefr. Cawn lyfr o amryliw a haenau fel y paentiad gorau gan J.M.W. Turner. Cawn ein trawsblannu gyda Elwyn i’r siopau recordiau a’r stiwdios recordio a’r nosweithiau Sound System a bron fod rhywun yn ‘clwyed’ y trac sain.

Gan fod copiau ar werth ar y we, ewch amdani archebwch eich copi a mwynhewch y darllen, neu hyd yn oed gofynnwch yn eich siop lyfrau lleol iddynt chwilota yn yr hen focsus yna o 2005!



Dyma gyfweliad gyda Elwyn gan Tudur Huws Jones ar ran yr Herald Gymraeg 0 2005:

Cariad yn drech nag ofn ar strydoedd gwaedlyd Kingston Mae’n un o ddinasoedd perycla’r byd, ond bu Tudur Huws Jones yn sgwrsio â Chymro sy’n cael croeso mawr yno bob tro ‘ROEDD Mam wastad yn dweud bo fi ddim yn gall,” meddai. “Ond gwirion faswn i’n ddweud ydw i.” Gwirion fasa’r rhan fwyaf ohonom yn galw dyn gwyn sy’n fodlon mentro ar ei ben ei hun i ganol un o ddinasoedd perycla’r byd – Kingston,  Jamaica . Mae’r newyddion teledu a’r papurau newydd yn llawn adroddiadau am bobl yn cael eu saethu, eu trywanu neu’i curo i farwolaeth – a hynny’n ddyddiol. Mae  Jamaica  yn ail yn y byd yn nhermau nifer o lofruddiaethau. Colombia sydd â’r fraint amheus o fod ar y brig. Y llynedd llofruddiwyd 1,327 o ddinasyddion  Jamaica  – 0.5% o’r boblogaeth, ac yn Kingston y digwyddodd 80% o’r rheiny. Tasa cyfradd llofruddiaeth gwledydd Prydain yr un fath â  Jamaica , byddai 34,500 o drigolion yn cael eu mwrdro bob blwyddyn. Fel mae hi, tua 1,000 o lofruddiaethau sy’n cael eu cofnodi yma’n flynyddol. Beth sy’n gyrru dyn o Bentre Poeth, Pwllheli i’r fath uffern o le? Cariad. Be arall. Cariad at gerddoriaeth a diwylliant  Jamaica , sy’n berwi yng ngwaed Elwyn Efans ers pan oedd o’n llefnyn yn ei arddegau. Mae cariad yn cuddio pob pechod, meddan nhw, ac mae Elwyn yn gwrthod rhedeg ar y ddinas a’i phobl. “Tasa chitha mor dlawd a difreintiedig â’r rhan fwyaf o bobl  Jamaica , fe wnaech chi unrhywbeth bron i wella eich bywyd. Dyna ydi gwraidd y rhan fwyaf o’r problemau,” meddai. Ac yn groes i gyngor pawb bron, mentrodd i dân poeth Kingston i ddiwallu ei chwant am recordiau a chael cyfle i flasu diwylliant unigryw’r ynys. Ers yr ymweliad cyntaf hwnnw yn 2000, mae o wedi dychwelyd yno bedair gwaith gan aros am dair wythnos ar y tro. A bellach mae o wedi defnyddio’r ymweliadau a’r obsesiwn efo cerddoriaeth reggae, a’i ffurf ddiweddaraf – dancehall – yn sail i lyfr am ei brofiadau. “Roeddwn i wedi bod isio mynd i  Jamaica , a Kingston yn enwedig ers blynyddoedd,” meddai Elwyn. “Pan o’n i tua 11 neu 12 oed roedd gen i obsesiwn efo’r Mods – eu dillad a’u miwsig, ac mae’r holl beth wedi dechrau yn fan’no,” meddai. Bum mlynedd yn ôl oedd hi, ac Elwyn yn methu maddau mwyach i’r ysfa i fynd draw yno. Roedd o newydd dderbyn tâl diswyddiad gwirfoddol gan gwmni Manweb, felly roedd ganddo “lwmp swm” i wireddu ei freuddwyd. Am yr wythnos gyntaf bu ef a’i wraig Ann yn aros mewn pentref gyda’r enw hudolus Treasure Beach, ymhell o sn a thrais y ddinas ddrwg. Wedi hynny roedd Ann yn dychwelyd i Gymru, ac Elwyn yn treulio’r pythefnos nesaf yn Kingston. Roedd y trefniadau wedi ei gwneud cyn gadael Cymru. Ers blynyddoedd mae Elwyn wedi dod yn ffrindiau efo criw siop recordiau Dub Vendor, yn Llundain, ac roeddan nhw wedi trefnu i rhywun ei gyfarfod yn Kingston. “Bob tro oeddwn i’n dweud beth oedd fy mwriad, ro’n i’n cael fy rhybuddio i beidio mynd yn agos i’r lle. “Roedd ’na un neu ddau o fois o Kingston yn cadw’u pennau’n isel yn Treasure Beach, wedi gwneud gelynion yn y ddinas, ac roeddan nhw’n dweud wrtha’i na faswn i’n para diwrnod yno. “Roeddwn i’n gweld y newyddion a darllen y papurau am y pethau oedd yn mynd ymlaen yno, ond ro’n i’n dal yn benderfynol o fynd.” Wedi ffarwelio â’i wraig ddagreuol, roedd y dydd wedi dod. Dyn tacsi yr oedd wedi dod i’w adnabod aeth a fo i Kingston, ac roedd hwnnw ofn am ei fywyd. “Roedd o bron a marw o ofn yno. Roeddwn innau’n teimlo’n ddigon pryderus. Ro’n i’n teimlo reit anghyfforddus ar brydiau, yn meddwl be os fasa’r boi ddim yn cysylltu efo fi, be dwi’n mynd i wneud wedyn?” Roedd rhaid iddo oroesi noson yn y ddinas cyn hynny. Y bore wedyn, ac yntau heb glywed gan Zack, y dyn oedd i fod i’w gyfarfod, cafodd alwad ffôn gan ei gyfaill o’r siop recordiau. Rhoddodd hwnnw rif ffôn iddo ac o’r diwedd roedd pethau’n edrych yn well. Does dim angen dweud wrth Gymro am bwysigrwydd parchu diwylliant pobl eraill, ac nid yn unig y mae Elwyn yn caru cerddoriaeth  Jamaica , mae o hefyd wedi meistroli’r iaith. Daeth hynny’n handi ar sawl achlysur. “Dw i’m yn lecio’i galw hi’n patois – dw i’n gweld hwnnw’n air amharchus. Mae’r iaith Jamaicaidd yn gymysgedd cymhleth a diddorol o Arawac – iaith y trigolion brodorol cyntaf – Sbaeneg, Saesneg, Portiwgaeg, geiriau Affricanaidd a geiriau wedi’i gwneud i fyny eu hunain.” Mae’r darn canlynol o’i lyfr – “Fflamau Jamaica” – yn egluro ychydig ar feddylfryd Elwyn, a’i gariad tuag at ddiwylliant yr ynys: “Dieithryn ar ei ymweliad cyntaf â dinas estron hanner ffordd ar draws y byd. Ond doeddwn i ddim yn teimlo fel ymwelydd o gwbwl. Roeddwn yn teimlo’n berffaith gartrefol. Plantation Heights, Tower Hill, red Gal Ring, Cassava Piece, Barbican, Liguanea, Meadowland, Pembroke Hall a Patrick City... roedd yr enwau ar yr arwyddion ffyrdd i gyd yn hysbys imi. Ward Theatre, Devon House, Up Park Camp, y Gun Court, Parade, y National Arena ... ac arwyddnodau’r dref i gyd yn gwbwl adnabyddus. “Roedd y mwyafrif helaeth o’r wynebau a welwn ar y teledu – yn wleidyddion, actorion, beirdd, awduron, digrifwyr, pêl-droedwyr, ac ati – yn gyfarwydd imi hefyd. A bwydydd, diwylliant, hanes, llên gwerin, moesau a defodau’r wlad. Ffasiynau’i thrigolion, eu hiaith a’u diarhebion, a’u myrdd o grefyddau gwahanol.” Does bosib na theimlodd fymryn lleiaf o ysgytwad diwylliannol, holodd un o’i gyfeillion ar ôl iddo ddod adref? “Naddo. Dim owns. Theimlais i’r un iod ohono trwy gydol fy arhosiad.” Yn ystod ei ymweliadau mae Elwyn wedi cael cyfle i ymweld â stiwdios recordio enwoca’r ddinas, cwrdd â nifer o sêr presennol a gorffennol cerddoriaeth ska, , rocksteady, reggae a dancehall, a chyfle i ychwanegu at ei gasgliad anhygoel o recordiau, ond bu hefyd yn ddigon mentrus i fynd i ddawnsfeydd a chyngherddau, a gwyliau miwsig enfawr. Ac wrth gwrs, yn anorfod mewn dinas mor dreisgar, daeth sawl eiliad anghyfforddus iawn i’w ran – nid efo’r brodorion duon bob tro chwaith. Mewn gwyl ddiwylliannol Rastaffaraidd – y Rebel Salute – anwybyddodd Elwyn gyngor Zack i aros yn y car, a chafodd ei amgylchynu gan griw o lafnau, a ddygodd bopeth oedd ganddo o’i bocedi. Llwyddodd Elwyn i ddal un ohonynt, a pherswadiodd Zack y llanc i roi popeth yn ôl i’w gwr o Bwllheli. Ond sylweddolodd yn ddiweddarach ei fod wedi colli ei gamera drud. Dro arall daliodd dihiryn gyllell i’w asennau, ond wnaeth y digwyddiadau hynny bylu dim ar ei chwilfrydedd i brofi pob math o brofiadau. Bu’n gwylio gêm bêl droed ar ei ben ei hun bach, yn un o ardaloedd perycla’r ddinas, ac am sbel ar ôl y gêm, roedd o mewn cryn bicil am ei fod wedi anghofio trefnu i’r tacsi a’i danfonodd yno, i ddod i’w nôl wedyn. Mae profiadau o’r fath yn britho’r gyfrol, ac yn ogystal ag Elwyn ei hun – sy’n gymeriad a hanner – cawn gyfarfod â phob math o adar brith – rhai pur amheus, ond y mwyafrif yn bobl clên, a chymwynasgar. Ond hyd yn oed wedyn, o ddarllen ei hanesion a’i anturiaethau, fedr rhywun ddim peidio a meddwl bod ei fam yn eitha agos i’w lle. Fflamau  Jamaica; Elwyn Efans; Gwasg Carreg Gwalch; £7.50

Perthyn, Cefyn Burgess, Herald Gymraeg 24 Awst 2016

Dafydd Wigley yn agor sioe Cefyn Burgess

‘Crefftwr’, dyna sut cyfeiriodd Cefyn Burgess at ei hyn, neu yn sicr wrth drafod cyd-destyn yr hyn mae yn ei wneud,  wrth agor ei sioe gelf ddiweddaraf ‘Perthyn’ yn Galeri, Caernarfon dros y penwythnos. A dweud y gwir, nid ‘crefftwr’ dddefnyddiodd Cefyn go iawn, ond y gair ‘artisan’, gan fod gofyn iddo gyflwyno ei sgwrs yn ddwyieithog. Er fod ‘crefftwr’ yn fanwl gywir am rhywun sydd yn creu crefft, mae rhywun hefyd yn deall yn iawn fod Cefyn yn ‘artist’ yn ogystal ac ‘arlunydd’.

Rhyfedd ynde sut mae’r gair Cymraeg yn yr achos yma yn ein gadael i lawr. Un peth ydi bod yn fanwl gywir ond rhywbeth arall yn hollol yw gallu cyfleu’r teimlad neu’r ysbryd. Wrth wrando ar Burgess yn trafod ei waith diweddaraf, sydd yn seilieidig ar Gapeli’r Wladfa ym Mhatagonia, roedd yn hollol amlwg wrth iddo drafod yr artisan,  fod Burgess yn perthyn i’r traddodiad amlwg hynny o Gelf a Chrefft yn nhraddodiad William Morris, Edwin Lutyens, Walter Crane ac eraill.

Fe all y crudd a’r saer coed fod yn grefftwyr, ond mae’r arlunydd / artist / artisan yn cynnig rhywbeth ychwanegol i’r manyldeb a chywirdeb – a dyna’r celf. Rhyfedd wrth drafod geiriau a disgrifiadau, rwyf wedi dechrau cyfeirio at Gaernarfon fel Gweriniaeth Cofiland.  Daw’r syniad o Cofiland  yn uniongyrchol o un o ganeuon The Clash ‘Garageland’, a’r llinell anfarwol honno, “We come from Garaegland”. Ac wrthgwrs y Cofis yw trigolion Caernarfon.

A pham ‘Gweriniaeth’ felly? Wel, achos fy mod wrth fy modd a’r syniad o ddatganoli, o annibyniaeth, o ryddid ,,,, yn sicr o ran creadigrwydd a’r celfyddydau. Eto daw’r dylanwad / ysbrydoliaeth yn uniongyrchol o eiriau (yr anfarwol) Tony Wilson, sydd yn gorwedd mewn hedd bellach. Anthony H. Wilson sefydlodd y Label Recordiau ‘Factory’ ac a gododd dau fys mor huawdl ar Lundain. Huwadl o ran defnydd o ddau air amlwg, cruno ac i’r pwynt.

Ond Wilson hefyd efelychodd Manceinion ym mhon sgwrs a gyda phob gweithred, bu agwedd Wilson yn ffactor bwysig yn y broses o wyrdroi y ddinas ôl-ddiwylliannol llwm a gwlyb i’r un hyderus, fodern, Ewropeaidd y gwelwn heddiw.Beth bynnag oedd cyfraniad Detroit i gerddoriaeth ‘tecno’, dadl Wilson oedd fod clwb nos yr Hacienda yn allweddol. Doedd neb am ddadlau yn ei erbyn.

‘Gweriniaeth’ neu ddim, mae angen parhau i godi ysbryd a thrawsffurfio Caernarfon. Mae Galeri ac arddangosfa Perthyn yn adlewyrchiad o’r hyder a’r aeddfedrwydd newydd, (fel mae Pontio ym Mangor) ac yn sicr gŵyl fel Gŵyl Arall sydd yn dod ac amrywiaeth eang o ddiwylliant creadigol i strydoedd Cofiland. Mae pethau yn gallu digwydd tu allan i Gaerdydd.

Fel gyda Manceinion, gallwn adnabod hiwmor a rhinweddau’r bobl leol, y Cofis. Wrth redeg o amgylch cyrion Caernarfon diwrnod neu ddau yn ôl, ar ddiwrnod cynnes os nad poeth, dyma’r floedd yn dod gan Gofi ifanc – “Dos am beint” – dim ond yng Nghaernarfon!

Does dim o’r drafodaeth hyd yma yn gwneud cyfiawnder a gwaith arbennig Cefyn Burgess. O edrych ar y ‘lluniau’ o’r capeli byddai rhywun yn taeru fod Burgess wedi eu peintio, ond o edrych yn agos mae rhain ôll wedi eu gwnio. Anhygoel. Yn ystod ei sgwrs, soniodd Burgess fel roedd angen cyfleu ehangder di-ddiwedd y dirwedd o amgylch y capeli bach unig yma. Disgrifiodd sut bu rhaid iddo greu awyr arall-fydol o las gyda cymylau gor-hir, gan mai dyma sut y gwelodd o bethau yn  Y Wladfa.

Rhaid canmol Burgess am ei gyflwyniad yn Galeri, achos fe llwyddodd i ddod ar pethau yn fwy byw. Mae’r celf yn siarad ta beth ond roedd esboniadau Cefyn yn rhoi mymryn mwy o liw i bethau hynod liwgar yn barod os di’r fath beth yn bosib. Ewch i weld arddangosfa ‘Perthyn’ yn Galeri tan 23ain Medi.