Hel llus, Herald Gymraeg 17 Awst 2016

Does ‘na ddim byd gwell na’r pethau syml mewn bywyd weithiau. A dyna ddigwyddodd y diwrnod o’r blaen, mynd i hel llus hefo fy nhad. A dweud y gwir, does na ddim byd gwell na stiw llus, ychwanegu ychydig o siwgr brown wrth stiwio, a wedyn, ar ôl gorffen stiwio,  cymysgu’r cyfan gyda cwstard melyn.

Y fantais o wneud stiw yw fod modd cadw’r cyfan neu’r gweddill yn y rhewgell dros nos a dyna bwdin fory yn barod. Fe awn mor bell a dweud fod y stiw llus oer yn rhagori ar y stiw llus poeth yn syth o’r stôf, mae’r un peth yn wir gyda mwyar duon. Fe gawn chwistrelliad o egni, ac y teimlad o fwyta’n iach, gyda’r sudd tywyll oer. Gwell na hufen iâ unrhyw bryd !!!

Ond mae’r broses yr un mor bwysig a’r blasu. Yn flynyddol bellach bydd fy nhad a minnau yn dychwelyd at yr un lonydd bach cefn gwlad yn Eifionydd. Rydym yn gwybod lle i chwilio a mae’r ddefod flynyddol yn bwysig. Bu hel mwyar duon yn weithgaredd blynyddol yn ystod ein plentyndod ac yn oes yr archfarchnad ac o siopa ar-lein, dyma un ffordd fach iawn (ond ymarferol) o ymwrthod a chyfalafiaeth (os ond am y pwdin).

Un broblem fach ar hyd y lonydd yw fod cymaint o dorri gwrychoedd ac ochrau ffyrdd y dyddiau yma, felly roedd digon o goed llus o gwmpas ond eu bod wedi tocio i’r bôn ac o ganlyniad, llai o ffrwythau llus. Gan eu bod yn bethau ddigon bach beth bynnag mae’r busnas tocio yma yn golygu llawer mwy o waith er mwyn llewni eich bocs plastig. Mae hel mwyar duon yn haws yn hynny o beth. Yr ateb arall wrthgwrs yw crwydro ochr mynydd i hel llus.

Credaf ei bod yn biti fod cymaint o dorri gwair a gwrychoedd yn mynd ymlaen. Mae lliwiau blodau gwyllt, a’r ffaith fod pethau yn wytllt yn bwysig am bob math o resymau. Yn ystod ein plentyndod roedd lonydd bach cefn gwlad fel jyngl a’r tyfiant yn arllwys dros y tarmac fel tonnau trofannol. Dwi’n cofio swn y sioncod gwair, yr adar bach a’r ffaith fod natur yn wyrdd ac yn fyw. Heddiw rhaid i bopeth gael triniaeth a’i saneteiddio ac i beth? Modurwyr, diogelwch pobl sydd yn gyrru rhy gyflym?

Os yw’r hel yn hwyl, a’r holl ymdrechion i beidio gollwng neu daro’r bocs plastig drosodd, mae cyrraedd adre a dechrau ar y broses o olchi a choginio hefyd yn hwyl. Wrth i bethau ddechrau ffrwtian ar y tân cawn lewnwi’r gegin hefo oglau ffrwythau yn stiwio. Am hyfryd. Mae’r oglau yn creu’r awydd i flasu. Mae’r ffaith mae ni sydd wedi hel y llus neu’r mwyar yn gwneud y blas ddeg gwaith gwell – hyd yn oed os di’r mwyar braidd yn galed.Bydd y garddwr llysiau, neu’r tyfwr yn y tŷ gwydr yn profi’r un wefr, yr un balchder, yr un boddhad. 

Da ni newydd fynd drwy’r broses o ddad-rewi’r oergell gan orfod gwneud sawl cacan hefo mwyar llynedd er mwyn gwneud lle i fwyar duon 2016. Mae rhywbeth therapiwtaidd iawn mewn clirio, taflu, gwenud lle, ail-lenwi, hel llond bocs a’i rewi.

Gyda lle yn yr oergell a digonedd o focsus plastig glan mewn pentwr yn barod i’w defnyddio edrychaf ymlaen dros yr wythnosau nesa at dreulio ambell awran ar ôl gwaith yn cael hel llus a mwyar duon. Bydd yr hel yn gyfle i ymlacio i ffwrdd o sŵn y byd, i gael sugno ddipyn o awyr iach, i fwynhau’r golygfeydd a’r antur ond bydd hefyd yn gyfle i gael pwdin heno yn ogystal o bocs arall i’r oergell.

Wastad ar y tu fas, Herald Gymraeg 10 Awst 2016

Rydym yn weddol gyfarwydd a’r syniad o ‘ddiwylliant Cymraeg’, ‘y Pethe’ i bob pwrpas, er byddai cytuno ar union hyd a lled hynny yn ddipyn o gamp. Siawns fod y gwahaniaeth rhwng ‘Cymraeg’ a ‘Chymreig’ yn ddigon amlwg, felly fe ddylia ni allu diffinio ‘diwylliant Cymraeg’ yn weddol hawdd.

Nid mor hawdd diffinio diwylliant Cymreig, y tri Thomas efallai, R.S, Gwyn a Dylan, neu’r Manic Street Preachers a Kyffin? Haws diffinio Seisnig (Llundain rhy aml) neu Americanaidd – ond mae grym, cyrhaeddiad  a dylanwad rhain yn anferth ac yn cynnwys popeth o Star Wars i’r Sex Pistols, o John Wayne i’r chwiorydd Bronte.

Yn ei holl amrywiaeth, bydd rhywun yn derbyn nad yw pob agwedd o ddiwylliant Cymraeg at ddant pawb. Dim ond y rhai a stumog gadarn fydd wir yn eistedd drwy’r Ŵyl Gerdd Dant, bydd dosbarth gweithiol trefol y de ddwyrain yn llai tebygol o ddarllen gwaith  T H Parry Williams a bydd canu pop Cymraeg yn ddiethr iawn os yw rhywun yn mynychu Ysgol Caergybi neu Aberhonddu (heddiw fel ddoe).

Yr hyn sydd o ddiddordeb i mi yr wythnos hon, yw edrych ar Gymry Cymraeg sydd efallai wedi ymwrthod a diwylliant Cymraeg, neu fod diwylliant Cymraeg erioed wedi eu cyffwrdd neu apelio go iawn iddynt. Rwyf am drafod Cymry Cymraeg sydd wedi ymddiddori mewn is-ddiwylliant, diwylliant pobl ifanc, diwylliant poblogaidd amgen – sef yr is-ddiwylliant hynny sydd wedi ei lywio a’i liwio gan ddatblygiadau yn America a/neu Loegr a wedyn wedi ei fabwysiadu gan Gymry Cymraeg.

Wrth reswm, petae ni yn edrych ddigon caled, fe gawn hyd i rhywun yn rhywle sydd yn hoffi Cerdd Dant a’r Small Faces a wedi bod yn Mod / Modette, ond prin iawn fydd yr engreifftiau yma dybiwn i. Bydd y mwyafrif (sydd yn cefnu ar yr amlwg ddiwylliant Cymraeg) yn byw eu bywyd yn ddigon naturiol yn y Gymraeg ond byth yn mynd i’r Steddfod, ddim yn darllen nofelau Cymraeg, yn ofni nad yw eu Cymraeg “ddigon da” a petae rhywun yn eu holi am gerddoriaeth pop Cymraeg does dim gobaith mul y byddant yn gallu enwi’r Crumblowers neu’r Blew. Bydd gobaith da ar y llaw arall y byddant yn gallu enwi Dafydd Iwan a Bryn Fôn.

Nid fy mwriad yw deall pam na beirniadu, fy unig ddiddordeb yma yw adnabod y Cymry Cymraeg hynny sydd wedi bod yn Teddy Boys, Mods, Rocyrs (reidio motorbeics) neu yn mynychu nosweithiau Northern Soul yn Wigan Casino. Pedwar is-ddiwylliant poblogaidd, dylanwadol, pwysig ond is-ddiwylliannau lle nad oes affliw o ddim byd Cymreig amdanynt a fawr ddim byd Cymraeg chwaith.

Yr unig beth Cymraeg cysylltiedig yw’r cymeriadau. Mae’r ffasiwn, y gwalltiau, y gerddoriaeth, y cyfryngau, y labeli recordio – i gyd yn hollol Seisnig neu Americanaidd - neu y cyfuniad rhyfedd hynny o’r ddau sydd yn esblygu dros amser wrth i’r dilynwyr ddewis a dethol y pethau gorau i’w mabwysiadu a’u harfer.

Felly mae’n taith yn dechrau drwy chwilio am y ‘Teddy Boys Cymraeg’, sef Teds sydd yn siarad Cymraeg. Mae nhw’n union fel bob Ted arall ond fod ganddynt ddefnydd o iaith y nefoedd. Fe ddadleuoedd ambell wag di-Gymraeg o’r de fod ‘Teds Cymraeg’ yn rhywbeth ‘amhosib’ -  ond eu diffyg dwyieithrwydd nhw yn unig all esbonio rhesymeg fel hyn, (neu eu hanwybodaeth / styfnigrwydd / rhagrarnau). Ond, oes wir, mae digon ar ôl, yn fyw ac yn iach ac os oes gwallt ar ôl ganddynt fe fydd hwnnw wedi ei siapio i’r DA a mi fydd y sideburns heb eu heillio.

Fe ysbrydolwyd yr ifanc gyda’r ffilmiau Blackboard Jungle a Rock Around the Clock a cherddoriaeth Bill Haley, Elvis, Carl Perkins, Little Richard, Eddy Cochran, Gene Vincent a Billy Fury fod rhywbeth ar gyfer eu cenhedlaeth nhw ar ôl i genhedlaeth eu rhieni ennill yr Ail Ryfel Byd. Gyda pres yn eu poced (am y tro cyntaf ers blynyddoedd) roedd modd cael recordiau, steil gwallt a brothel creepers a lordio hi o amgylch strydoedd trefi Cymru (yn ogystal a’r trefi mawrion).

Erbyn y 1960au roedd cenhedlaeth arall yn dyheu i fod yn fwy ‘modern’ na’r ‘Edwardiaid’ a dyma ddechrau ar y broses fod y genhedlaeth nesa yn disodli diwylliant y dwetha. Dyma agor y ‘generation gap’ a mae hyn wedi parhau yn weddol gyson hyd at ddiwedd yr 20fed ganrif. Erbyn heddiw mae is-ddiwylliant yr ifanc yn gallu bod yn llai amlwg – mae’r holl beth fwy digidol a mae’r dirwedd wedi newid – nid er gwell neu er gwaeth – jest fod y dirwedd yn wahanol iawn bellach.

Os oedd y Mods yn fwy siarp ac ar eu sgwteri Vespa a Lambretta mae’r is-ddiwylliant Teds yn ei dro yn rhoi cyfle i rhai (nid pawb) drawsffurfio i fod yn Rocyrs ac i reidio mororbeics.Yn ôl y Daily Express ayyb dyma’r gelynion pennaf, y Mods a’r Rocyrs, ond go iawn, ar lawr cefn gwlad Cymru roedd pawb wedi mynd i’r un ysgol, yn byw yn yr un pentref – efallai fod ganddynt eu caffis a’u jiwcbocs o ddewis ond doedd dim cwffio ar strydoedd Caernarfon.

Tir niwlog sydd rhwng y Teds a’r Rocyrs, felly hefyd hefo’r Mods nath drawsffurfio i ddilyn Northern Soul. Fe arosodd rhai yr un fath hyd heddiw. Fe symudodd ac esblygodd  eraill hefo’r amseroedd.

Bydd cyfres newydd o’r enw ‘Wastad ar y tu fas’ yn dechrau am 6pm, 12 Awst  ar BBC Radio Cymru lle byddaf yn sgwrsio hefo Cymry Cymraeg fu’n rhan o’r is-ddiwylliannau yma, y Teds, y Mods, y Rocyrs a dilwynwyr Northern Soul.

134dd Arddangosfa Haf Flynyddol yr Academi Frenhinol Cambriaidd, Herald Gymraeg 3 Awst 2016

Sefydlwyd yr Academi Frenhinol Cambriaidd ym 1881, gyda sêl bendith Fictoria, fel canolbwynt ar gyfer rhagoriaeth mewn celf weledol Gymreig. Dau o fy arwyr mawr oedd ymhlith y sylfaenwyr, yr arlunwyr David Cox a Clarence Whaite – dau oedd wedi sefydlu’r wladfa arlunwyr ym Metws y Coed.

Yn wir y ‘wladfa’ ym Metws y Coed oedd y cyntaf o’i fath ar Ynysoedd Prydain gyda arlunwyr yn cael eu denu at dirwedd wyllt, fynyddig a chymharol ddi-arffordd Betws y Coed pryd hynny. Newidiodd pethau wedyn gyda dyfodiad y rheilffordd i ogledd Cymru a dyna ddiwedd ar lonyddwch y pentref hynod hwnnw.

Ewch i’r bar yn y Royal Oak a mae un o baentiadau Cox yn dal yno uwch y lle tan. O ran y wladfa arlunwyr, dyma ddarn bach o hanes holl bwysig o ran hanes celf yng Nghymru. Yr holl dirlunwyr yn ymgynull yn y Royal Oak, yn crwydro ac yn peintio a Cox a Whaite yn cynnal y drafodaeth a’r momentwm. Dau Sais.

A dyma rhywsut amlygu rhai o’r rhwystredigaethau sydd yna ynglyn ac ynghlwm a sefydliadau fel hyn. Y gair ‘Brenhinol’ yn achosi pryder i rai. Y ffaith mae nhw a nid ni gafodd y syniad – ond yr ateb syml, neu y cwestiwm syml, sydd rhaid ei fynegi – lle roedd y Cymry Cymraeg talentog artistig? Rhy brysur yn ffermio i beintio? O bosib.

Er mor ddiddorol y drafodaeth bosib, does fawr o fynedd gennyf ymhelaethu ar hyn go iawn. Beth am edrych ar y ffeithiau. Mae oriel hyfryd yng Nghonwy gyda mynediad am ddim lle gallwn fwynhau celf Gymreig. Mae hyn yn ddigon i mi. Yn ail, fe ysgogodd sefydlu’r Academi Cambriaidd (dynion yn unig ar y dechrau)  i Augusta Mostyn sefydlu rhywbeth cyfatebol ar gyfer y merched.

O ganlyniad mae gennym Mostyn (Oriel Mostyn gynt) yn Llandudno. Oriel arall hyfryd, caffi da a chelf heriol a modern os nad ôl-fodern, os nad ôl-ôl-fodern. Felly dwy oriel o fewn tafliad carreg. Dwy oriel o safon rhyngwaldol. Dwy oriel hollol wahanol. Yma yng ngogledd Cymru. Ymfalchiwn.

Cyn gorffen a Whaite, mae penddelw ohonno ger y grisiau am yr oriel llawr cyntaf yn yr Academi Cambriaidd. Mis Gorffennaf yma cefais wahoddiad i agor y 134dd Arddangosfa Haf Flynyddol y Cambriad. Fel arfer os daw gwahoddiad o’r fath byddaf yn meddwl yn ofalus o flaen llaw am drywydd fy ‘araith’. Efallai na fyddaf yn dewis yr union eiriau, ond byddaf yn ystyried yn ofalus iawn iawn pa drywydd i’w ddilyn.

Credaf fod angen i’r celfyddydau a diwylliant Cymraeg a Chymreig bob amser fynegi barn. Mae cyfrifoldeb arnom i wella pethau ac yn sgil canlyniad y bleidlais dros Brexit, roedd rhaid oleiaf awgrymu fod y Byd Celf Cymreig yn un oedd yn groesawgar, yn un sydd yn edrych am allan, yn un sydd yn rhan o’r Byd (gan gynnwys Ewrop). Nath neb wrthwynebu.

Cyflwynais fy mhwt o araith yn ddwy-ieithog a gwneud hynny mewn ffordd naturiol a di-ffwdan. Diolchwyd i mi wedyn gan sawl un o’r gynulleidfa artistig  am gynnwys y Gymraeg. Mae’r Gymraeg yn cael ei cholli weithiau, nid oherwydd unrhyw wrthwynebiad na hyd yn oed difaterwch ond am y rheswm syml – da ni ddim yna. Rhaid bod yno. Syml.

Newyddion da i’r Cambriad (ac i ni ddilynwyr y Byd Celf Cymreig) yw dyfodiad Elfyn Lewis a Iwan Bala at eu rhengoedd. Elfyn oedd yn gyfrifol am ddelweddau cloriau recordiau cyntaf y grwp Catatonia. Defnyddiais hyn fel fy llinell agoriadol er mwyn pontio rhwng y pop a’r celf.

Cyfeirwyd ataf fel ‘punk’ wrth fy nghroesau i’r podiwm. Chwerthais yn gwrtais fel arfer – ond does dim o’i le a chwistrellu ychydig o punk i sefyllfeydd a sefydliadau o’r fath.

Y Sioe Frenhinol, Herald Gymraeg 27 Gorffennaf 2016

‘Ardent Eisteddfodwyr may disagree, but the Royal Welsh is the nation’s true cauldron’. Geiriau yr awdur a’r seico-ddaearyddwr Mike Parker yn ei lyfr Real Powys (2011). Nid fod hon i fod yn gystadleuaeth (rhwng y ddwy ŵyl) ond mae darllen sylwadau Parker, mewnfudwr sydd bellach yn Gymro, yn ysbrydoli rhywun i edrych ar y Sioe Frenhinol drwy sbectol wahanol.

Amlwg felly i Parker, sydd yn rhydd o’r rhagfarnau ieithyddol mae’r gweddill ohonnom wedi eu hetifeddu, fod maes y Sioe Frenhinol yn un lle, lle mae’r ddwy iaith yn cerdded llaw yn llaw. Dim ond seico-ddaearyddwr ac awdur o dras amgen fel Parker all gyfeirio at ddwy-ieithrwydd fel hyn: “the Welsh and English languages collide and elide, slipping over one another like post-coital lovers’.

Er mor farddol yw geiriau Parker, rwyf wedi colli’r trywydd braidd o ran y rhyw ol-gytgnawdol, ond dyna ddawn yr awdur, plethu geiriau, creu darluniau a thirwedd newydd (ar gyfer Powys) a siawns …… ysbrydoli rhywun i grwydro …….

Defaid yw defaid a gwartheg yw gwartheg, tyfais fyny drws nesa iddynt yn Llanfair Caerenion. Drwy’r drws ffrynt a cherdded y ffordd darmac (ddim cweit yn stryd) i’r pentref, drwy’s drws cefn a dros gamfa i’r caeau (o ddefaid a gwartheg). Ond rhyfeddais yn y Sioe ar y gwahanol liwiau. Doedd dim defaid a gwlan melyn yn Llanfair Caereinion yn y 1970au mae hynny yn sicr.

Gallwn fod wedi treulio gweddill y diwrnod yn trafod y gwahanol fridau o ddefaid, yn hawdd. Pa well ffordd o ddysgu na chael sgwrs hefo’r perchnogion balch, yn enwedig y rhai gyda’r rhosglwm Dosbarth 1af ar eu brest, mor falch a buddugolaethus. Ond nid diwrnod felly oedd hi, roeddwn yno i weithio, ac ar ben hynny roedd y teulu wedi dod hefo fi am dro. (Peth prin yw cael hogiau yn eu harddegau i ddod am dro hefo ‘Dad’ dyddiau yma!).

Am 2-20 y pnawn roedd awyren Spitfire yn hedfan dros y maes, a hynny sawl gwaith. Clywsom rhuthr yr injan rhai munudau cyn i ni gael golwg ar yr awyren ei hyn – a dyma hi yn dod dros y bryniau i’r gogledd yn isel ac yn gyflym cyn troi ar ei hochr ac amlygu’r arwydd targed cylchog RAF o dan ei hadenydd.  Dyma fi yn hogyn 10oed eto. Am gyffrous, ac ar ben hynny roedd y ddau arddegyn wedi eu cyfareddu hefyd – diolch byth am hynny – rhywbeth iddynt fwynhau.

Cafwyd gwledd a dweud y gwir, yn enwedig yn yr ymrysonfa ganolig, gyda Cossacks o’r Iwcrain yn cyflawni campweithiau ar eu ceffylau a thryciau anferth yn gyrru dros rhesi o geir gan eu malu’n rhacs i gyfeiliant cyflwynydd yn herio’r dorf – “Yda chi’n barod am chydig o ddinistr?” Erbyn hyn roedd ‘Dad’ wedi adfer mymryn bach o hygrydedd – “ylwch hogia dydi gwaith ‘Dad’ ddim bob amser yn ddiflas”.

Uchafbwynt arall, y tro yma ychydig fwy llythrennol, oedd cael mynediad i falconi S4C, roeddwn yma i ffilmio hefo Heno/S4C. Roedd yr arddegwyr yn falch o gael eistedd i lawr erbyn hyn a thra roedd ‘Dad yn ffilmio’ fe gafo’ nhw ei sbwilio gan y gyflwynwraig Sian Thomas a oedd yn gwneud yn siwr fod ganddynt gyflenwad barhaol o ddiod a biscedi. Chymerodd yr un o’r ddau unrhyw sylw o’r ffilmio ond cafwyd cyfle i weld ceffylau yn neidio a rasio a hynny o seddi ddigon moethus ar y balconi diolch i S4C. Braf cael rhyw fân fantais weithiau yntydi!.

Er fod gwaith wedi hawlio rhan fwyaf o fy sylw, mwynheais fy ymweliad yn fawr iawn.Os dychwelaf eto dwi am wneud yn siwr fy mod yn cael dysgu mwy am y bridau defaid anhygoel melyn yna!

Fanzines Amgen Herald Gymraeg 20 Gorffennaf 2016

Yn ôl yn Haf 2015 fe ysgrifennais erthygl ar gyfer cylchgrwan Y Casglwr (Rhif 114) ar gasglu fanzines. Dyma sut y bu i mi ddiffinio a cheisio esbonio beth oedd fanzine yn yr erthygl honno: “Diffiniad ‘fanzine’ yw cylchgrawn wedi ei sgwennu gan ddilynwyr brwd, sef y ‘ffan’ ac ychwanegir y gair  ‘zine’ o’r gair magazine. Yn ystod 1976 ymddangosodd y fanzines Pync cyntaf, a rhain oedd, mewn amser, i sbarduno ac ysbrydoli cyhoeddi cylchgronau tanddaearol tebyg yn y Gymraeg ar ddechrau’r 1980au. Daw’r disgrifiad ‘tanddaearol’ yn y cyd-destyn Cymraeg oherwydd natur ac ysbryd amgen y cylchgronau yma a hefyd oherwydd eu safbwynt gwrth-sefydliadol”.

Rwan ta roedd dau broblem sylfaenol gyda chyhoeddi’r erthygl yna yn Y Casglwr. Yn gyntaf doedd gan (yn wir, does gan) ddarllenwyr Y Casglwr fawr o ddiddordeb mewn cylchgronau tanddaearol yn trafod cerddoriaeth a gwleidyddiaeth tanddaearol. Yn ail, ac yr un mor amlwg, dydi dilynwyr cerddoriaeth tanddaearol ddim yn ymddiddori rhyw lawr mewn hen lyfrau Cymraeg a Chymreig. A’i fi yw’r eithriad? Ddylia hi ddim bod felly.

Y rheswm dros gyhoeddi’r erthygl, a hynny gyda brwdfrydedd llawn y golygydd, Mel Williams, Llanuwchllyn, oedd fod y ddau ohonnom yn teimlo yn gryf fod angen gwthio ychydig ar y ffiniau o ran pa ddeunydd Cymraeg sydd yn cael ei ystyried yn gasgliadwy. Felly dros y blynyddoedd rwyf wedi cyhoeddi erthyglau yn Y Casglwr ar gasglu recordiau feinyl Cymraeg, llyfrau sydd yn ymwneud a cherddoriaeth pop Cymraeg yn ogystal ac erthyglau mwy traddodiadol am gasglu llyfrau Gwilym Cowlyd a beirdd Dyffryn Conwy oedd a chysylltiad ac Arwest Glan Geirionydd.

Rhyw bythefnos yn ôl, ar fy rhaglen Nos Lun ar BBC Radio Cymru, daeth cyfle arall i drafod fanzines yng nghwmni Pat Morgan o’r grwp Datblygu ac Owain Meredith, archifydd gyda HTV. Eto ein bwriad, mewn ffordd ddigon hwyliog, oedd ceisio dod i’r afael a phwysigrwydd a chyfraniad diwylliannol y cylchgronau tanddaearol llun- copïedig yma. Rhaid oedd cyfaddef (gan chwerthin) mae prin iawn oedd eu cylchrediad, gwael iawn ar y cyfan oedd eu safon argraffu ac amrwd iawn oedd y cynnwys (a dweud y lleiaf).

Pat Datblygu oedd golygydd y fanzine Yn Syth o’r Rhewgell  ac un canlyniad ddiddorol o’r trafodaethau yma yn Y Casglwr ac ar Radio Cymru oedd sylwi fod cymaint o’r ‘golygyddion’ yn bobl sydd wedi dod i’r amlwg wedyn. Golygydd  ‘Dyfodol Dyddiol’ er engraifft oedd Gorwel Roberts (yn ddiweddarach aelod o’r grwp Bob Delyn) ac wrth ddisgrifio ei gyhoeddiad yn fy erthygl yn Y Casgwr dyma oedd fy argraffiadau wrth edrych yn ôl:

“a chawn gyfuniad bler o erthyglau, rhai mewn llaw ysgrifen a’r lleill wedi eu teipio yn wael – a phopeth wedi ei lungopio mor wael nes fod y darllen bron yn amhosib ar adegau. Ond dyna oedd natur ffansins, mater o gyhoeddi barn mor sydun a mor rhad a phosib. Cawn adolygiad o ‘Daith y Carcharorion’ gyda Geraint Jarman a Maffia Mr Huws yn rhifyn Mai 1986 sydd yn byrlymu o farn di-flewyn ar dafod y golygydd. Dyna’r pwynt”.

Fy mwriad yn Y Casglwr yn sicr, oedd ceisio dal ysbryd cyfnod y ffansins ac i roi ar gôf a chadw ychydig o sylwadau am y cyfnod yma yn hanes diwylliant amgen Cymraeg. Da ni ddim yn dda iawn fel Cenedl am fod yn ‘amgen’. Mae’r duedd Methodistaidd i gydymffurfio yn parhau i fod yn gryf iawn.

Yn ystod cyfnod y ffansins, fe ehangodd y drafodaeth Gymraeg i gynnwys pethau fel ‘Hawliau Anifeiliaid’. Roedd un ffansin penodol Profion Dirgel yn cael ei gyhoeddi gan olygydd ifanc o’r enw Nigel Trow o Lanuwchllyn a Profion Dirgel yn fwy na unrhyw gyhoeddiad arall efallai lwyddodd orau i wthio ffiniau’r drafodaeth Gymraeg. Tra roedd myfyrwyr Pantycelyn yn gwrthdystio dros yr hawl i lenwi ffurflen arall yn y Gymraeg roedd Trow yn dilyn llwybr grwpiau fel Crass a Poison Girls ac yn trawsblannu hyn i’r ardd Gymraeg. Son am ddau fyd mor wahanol.

Anodd heddiw wrthgwrs amgyffred pam mor wrth-sefydliadol roedd pawb yn y byd tanddaearol yn deimlo yn ystod yr 1980au. Ond y sefydliad oedd y Byd Cymraeg. Roedd Trow yn cynnig gobaith i bobl ifanc di-Gymraeg ar stryd fawr Corwen fod mymryn bach iawn o’r Byd Cymraeg yn gallu bod yn berthnasol iddynt. Rwyf yn dal i adnabod rhai o’r bobl yna hyd heddiw, y rhai oedd ddim am siarad Cymraeg yn Ysgol y Berwyn, ond fe ddangiswyd iddynt fod popeth Cymraeg ddim ru’n fath. Dangoswyd (I’r rhai oedd ei angen) fod yn ‘amgen’ yn Gymraeg.

A heddiw, i rhywun fel fi, sydd yn ysgrifennu i’r Herald Gymraeg, yn cyflwyno ar y BBC, yn beirniadu traethodau i’r Eisteddfod Genedlaethol, anodd iawn yw hawlio fy mod dal yn ‘amgen’. Rwyf bellach yr un mor hapus yn rhoi sgwrs i Ferched y Wawr ac y byddwn yn cynnal gig. Esblygiad dros gyfnod o amser yw’r ffordd orau o esbonio hyn ond does gennyf fawr o ddiddordeb mewn ail adrodd y bregeth danddaearol o 1985 er fod pwyntiau Trow am fywddyrniad ac hawliau anifeiliaid yr un mor agos i fy nghalon heddiw ac yr oedd pryd hynny.

Does gennyf ddim syniad bellach beth yw bod yn ‘amgen’ yn y Byd Cymraeg yn 2016? Oes unrhywun yn amgen bellach?  Oes angen i bobl fod yn amgen yn y cyd destyn Cymreig bellach? Efallai fod rhywun yn gweithredu mewn ffyrdd gwahanol (ond heb werthu allan). Yn sicr mae edrych yn ôl ar y ffansins yn rhoi cipolwg ddiddorol iawn a’r safbwyntiau amgen iawn ar un cyfnod penodol yn ein hanes diwylliannol.

Gareth Bale yn Nant Gwrtheyrn, Herald Gymraeg 13 Gorffennaf 2016

Rwyf yn edrych ymlaen rhywsut at gael dychwelyd at fywyd ‘arferol’ yn trafod a sgwennu am archaeoleg a diwylliant (amgen) Cymraeg ond rhaid yndoes grybwyll beth ddigwyddodd gyda tim peldroed Cymru yng nghystadleuaeth Ewros 2106. Fel rwyf wedi son yn fy ngholofn dros y bythefnos ddwetha, prin iawn yw fy nghymwysterau fel sylwebydd gwleidyddol ond ‘ddim yn bodoli o gwbl’ mae fy arbenigedd ar beldroed.

A bod yn hollol onest, y tro dwetha i mi gymeryd diddordeb go iawn mewn peldroed oedd cyfnod George Best, Bobby Charlton a Denis Law, sydd yn rhoi syniad eitha da i chi o lle dwi arni. Ond dyma dro ar fyd, dyma ddechrau sylweddoli fod rhywbeth yn digwydd, ac o gymeryd ‘diddordeb’ yn y canlyniadau, dyma ddechrau gwylio’r gemau ar y teledu. O fewn dim roeddwn wedi cael troedigaeth.

Ychydig iawn o fy nghyd-weithwyr yn y byd archaeoleg oedd yn cymeryd unrhyw sylw o’r Gystadleuaeth a dyma ddechrau glywed fy llais dros amser panad yn mynegi fy ngobeithion a fy ngofidion am y gêm nesa fel petawn wedi dilyn y peth erioed. Ymateb fy nghydweithwyr ar y cyfan oedd edrych yn syn arnaf.

Erbyn y gêm yn erbyn Gwlad Belg methais ac eistedd yn llonydd ar y soffa i wylio’r gêm. Codais gyda ochneidiau aflafar bob tro roedd Bale yn agosau at y gôl - roeddwn wedi troi mewn i ddilynwr brwd (‘ffan’) dros dro yn sicr. Erbyn y gêm yn erbyn Portiwgal roeddwn yn deall pam fod sylwebyddion yn cyfeirio at ‘artaith’ ac erbyn 5 o’r gloch y prynhawn tyngedfennol yna roeddwn ar bigau’r drain

.

Cyfeirwyd at y ‘daith anhygoel’ y bu’r peldroedwyr a’r dilynwyr arni dros yr wythnosau dwetha ac heb os fe welwyd brwdfrydedd anhygoel led led Cymru ac erbyn y diwedd dros Brydain gyfan wrth i Loegr fethu mor drawiadol a Gogledd Iwerddon golli i Gymru. Roedd pawn isho bod yn Gymro, hyd yn oed Cameron.

Heb os, fe gafodd yr Iaith Gymraeg hwb amhrisiadwy o ran PR, a fe fu hyd yn oed y cwmniau masnachol mawr yn cydnabod gwerth defnyddio’r Gymraeg er mwyn gwerthu pethau i ni da ni ddim wirioneddol eu hangen. Os am gyrraedd y miliwn o siaradwyr Cymraeg, mae’n weddol amlwg fod y tim peldroed yn gorfod chwarae rhan allweddol yn y frwydr yna. Bale yn Nant Gwrtheyrn ar S4C!

Byddai cyrraedd y gêm derfynol wedi bod yn beth anhygoel, ac wrth reswm mae’n siom enfawr colli mor agos i’r lan, ac eto, mae pawb di dallt hi – roedd cyrraedd mor bell ac y gwanaethom yn beth anhygoel hefyd – yn debygol o ysbrydoli cenhedlaeth newydd ifanc o beldroedwyr am flynyddoedd i ddod.

Rhoddwyd hwb i’n ‘hyder Cenedlaethol’ heb os, ond wrth sobri y bore wedyn ar ôl gêm Portiwgal, roedd yr hen gwmwl du yn ail ymddangos. Rydym yn parhau i wynebu’r her wleidyddol fwyaf a welwyd ers yr Ail Ryfel Byd. Awgrymwyd gan rai sylwebyddion gwleidyddol y bydd yr Alban a Gogledd Iwerddon yn cael hyd i ffordd o barhau yn yr Undeb Ewropeaidd tra bydd Cymru yn cael ei gadael ar ôl fel rhyw atodiad dibwys i Loegr. A tydi Lloegr ddim hyd yn oed yn gallu chwarae peldroed yn iawn!

Doedd fawr o neb am wynebu hyn nos Fercher dwetha ond sylwais fod y colofnydd Iestyn George (gynt o’r NME) wedi trydar ei fod yn falch o fod yn Gymro heblaw pan rydym yn pleidleisio i adael yr UE. Dwi dal yn ei chael hi’n anodd deall beth oedd hanner dilynwyr peldroed Cymru yn ei feddwl. Rhywsut rhaid uno pawb ar y terasau heb son am ein cymunedau. Rwan mae’r gwaith caled yn dechrau, a mae meddwl am fod yn rhan ddibwys o Loegr yn wirioneddol frawychus!

'Rock Against Racism', Herald Gymraeg 6 Gorffennaf 2106

Byddaf yn disgrifio fy hyn yn aml fel ‘anarchydd gwael’, oherwydd y ffaith fy mod yn pleidleisio yn hytrach nac yn ymwrthod yn llwyr a’r drefn wleidyddol sydd ohonni. Ystyr anarchiaeth yn ei ffurf mwyaf positif yw ffordd neu model arall o sut y gallwn drefnu cymdeithas heb heirarchaeth, heb wladwriaeth, heb lywodraeth. Damcanaieth wleidyddol amgen efallai, ond dim mor afresymol a hynny o ran yr egwyddorion sylfaenol o gydraddoldeb a thegwch tuag at ein cyd-ddyn.

Fe all rhywun ddadlau fod Comiwnyddiaeth yr un mor anghyrraeddadwy yn yr oes sydd ohonni, ac eto dim ond ffwl fyddai yn gofyn pam fod eira yn wyn ac yn fodlon di-ystyrru yr ochr orau o’r damcaniaeth/syniadau yma.Felly hefyd gyda egwyddorion y Blaid Werdd, anodd anghytuno 9 gwaith allan o 10.

Ond gan ein bod yn byw yn y byd go iawn, dyma’r ‘anarchydd gwael’, sydd yn byw yng Ngwynedd, yn peidleisio dros Plaid Cymru bob tro. Pleidlais wag fyddai’r un i’r Blaid Werdd a Duw a’n helpo petae y Toriaid yn fuddugolaethus, (mwy o beryg ar Ynys Mon er engraifft) felly pleidleisio amdani.

Mae canlyniad y Refferendwm (ffôl a di-angen) ar y UE yn brathu rhywun ar ei ben ôl – dyma syd yn digwydd pan mae’r werin yn cael eu hudo gan yr asgell dde a wedyn yn rhoi croes ar bapur. Heb os, heb os, bydda’r union bobl yma (yr anllythenog wleidyddol fel y galwais nhw yr wythnos dwetha) yn pleidleisio dros atgyfodi crogi a dienyddio fel y gosb eithaf. Anodd bod yn hollol siwr na fyddai gwrachod yn cael eu boddi hefyd o ystyried yr ofnau sydd wedi eu chwipio i’r amlwg gan y Dde (eithafol).

Teimlais yn euog (braidd) wrth sgwennu wythnos yn ol yn yr Herald a chyfeirio at punk fel dylanwad gwleidyddol positif ond dyma ni, heddiw, 2016, diolch i Dave, George, Michael, Boris, Nigel, mae hiliaeth yn fyw ac yn iach ar strydoedd y Deyrnas Doredig. Does ond rhaid dilyn y cyfryngau cymdeithasol a gweld faint o ddoctoriaid, siopwyr, myfyrwyr sydd wedi deffro y bore canlynol a’r anllythrenog wleidyddol yn gofyn iddynt ‘pam eu bod dal yma? – rydym wedi pleidleisio i’ch gyrru adre’.

Cewch ddrwgdybio/chwerthin am punk ac anarchiaeth os mynnwch ond oleiaf roedd grwpiau fel The Clash, Aswad, Misty in Roots, Sham 69 yn rhannu llwyfan ‘Rock Against Racism ym1979 ac yn cyrraedd yr anllythrenog wleidyddol, y di-freintiedig, y tlawd, y di-waith. Roedd Strummer yn gallu cyfathrebu. Methodd y National Front wneud cynnydd.

Os dysgodd punk unrhywbeth i ni, peidiwch ac ymddiried mewn dyn hefo barf a sandalau (onibai am Che a Christ efallai), does dim dwy waith fod rhaid i Corbyn fynd am y rheswm syml, ar yr awr dyngedfennol yma does dim gwrthblaid cenedlaethol Brydeinig. Mae Sturgeon a’r SNP yn agosach na’r Blaid Lafur. Efallai fod angen i’r SNP gymeryd y seddau yna drosodd unwaith eto!

A beth am Gymru? Y diweddara yw fod Plaid Cymru am awgrymu rhyw ffurff o Annibyniaeth drwy uno’r gwladwriaethau unigol ym Mhrydain oddi fewn i Erwop. Eto, anodd anghytuno a’r sentiment. Ond, wrth dagu dros fy mhaned, mae yna waith i’w wneud bois bach. Heblaw am Wynedd, Ceredigion, Caerdydd, Bro Morgannwg a’r sir lleiaf ‘Cymreig’, Mynwy, mae’r gweddil wedi ochri hefo Lloegr/Boris/UKIP a chymaint wedi mynd yn groes i’w haelodau Seneddol a Chynulliad. Pob lwc.

Os medraf helpu, neu awgrymu fod angen i’r Byd Pop Cymraeg ymateb rhywsut, byddai dechrau cyfres o gigs Rock Against Racism yn un cam fach ymlaen. Beth bynnag arall gallwn ei gyflawni yn y tymor byr – mae’n hollol bosib dechrau herio hiliaeth. Fel arall does fawr o arweiniad gwleidyddol sydd yn fy argyhoeddi i roi’r gorau i fod yn anarchydd gwael.